~VT-«YEZİDİN KIZI» İTİN
R efik H alid ’iıl vatan a avd etind en sonra neşrine başlanarak, saikleri ara sında ed ebiy at zevkinden v e alâkasınd an b aşk a unsurlar bulunsun bulun m asın herhald e büyük bir rağ b etle karşılaşan külliyatı içinde ilk cild i teşkil eden (Y e z id ’in K ızı) adlı rom anı büyük bir d ikkat ve zevkle okudum. R o m and aki çö l ve çöl içinde harikulade güzel kadın insana gayri ihtiyarî P ie r- re B e n o it’yi ve pek m eşhur l'A tla n tid e ’ini h atırlatm ak la b erab er, bu kadın FranMz m üellifinin kahram anı gibi âşıklarını şehvetinden bitkin öldürüp m um - y alan y le cesim bir salonu tezyin eden bir m elike değil lâkin reislerinin h a le fi olduğu veya kendini öyle sandığı Y e z id iî'le r taifesi için dünya üstünde hür v e bahtiyar y aşayacakları bir m ekân tesisine servetini v ak fetm ek iste yen bir ideâlisttir. V e A n k ara ricalinden bir zat m illî m ü cad eled e rol oy nam ış b ir m eb us kendisini servetini kazand jğı cenup A m erik ası’ndan şar k a gelişinde, y old a tanıyarak peşinden İrak içlerind e seyahate çık a cak, sonra, Y ezid î Prensiyle T ü rk m eb ’usunun huzurunu İngiltere nâzikâne istiskal edince, genç kadınla geçirdiği ilk ve son zevk saatinden sonra bu T ü rk m e b ’usu sevgilisini terketm eğe karar verecektir. Z ira kadın ço k genç v e güzel, kendisi ise yaşlıdır. B ir gün ve kısa bir m üddet için g enç k ad ın d a uyandırabildiği sevgi ve bağ lılık m utlaka yarın lâkaydiye ve sonra nefret ve kine inkılâba m ahkûm dur. R om an da A n k aralı m e b ’usun, b ö y le bir m ace raya atılışına ve çö llerd e Y e zid î tetkikine gidişine biraz da m ütehayyir k al dığımız adam ın lisanından yazılm ıştır.
Bu k itap d a herşeyden evvel ve herşeyin fevkinde lisan güzel.. T ü rk çe, bu kitab ın sahifelerind e h akikaten enfes ve cid d en m u zaffer.. B aştan başa pürüzsüz ve nefis lisanı ile m üellif bazan ço k m u vaffak tab iat tasvirleri ve his oyunları yapıyor. T a h lil'b a k ım ın d a n , şahıslarına nüfuz bakım ınd an da ayni d ereced e takd ir ve tebrike lâyik mı, bunu iddia ed em eyeceğim . Ş a hıslarının p sikolojisi ve hareketlerinin sâikleri hakkınd a bize bazan kısa kısa izahlar v erm ek le b erab er, bu insanlar karşım ıza tam am iyle derin b irer hü- viyyet v e şahsiyet alarak çıkm ıyorlar. O nların hepsini, kitab ı yazan m eb us da dahil, b azı bazı m uhaverelerden anlattıkları k ad ar ve anlattıklarına göre anlayoruz. Z aten de rom anın şahsiyetleri h akik atte üç kişiden ib aret . F a k a t bu kitabın asıl zayıf noktası Y ezid îler hakkınd a verdiği m alûm atın eserin bünyesine kalbolm ad an, âd eta zerrelerine k ad ar girip yayılm ad an m u ayyen yerlerd e durm ası, p arça parça, yer yer bu m alûm atın kabarm ış bir hald e kalm asıdır. M izah vâdisinin pek büyük bir kudreti olan R efik H alid bu rom anında co ğ rafya ve tarih âlim i gibi bir hüviyyet arzetm eği bilm iyorum kasten m i istem iş? Y ezid îler hakkınd a verdiği ve doğru olarak kabul etti ğimiz m alûm atın elb ette cahili idik. F a k at, bunları, r.cımanında alâkam ızın gevşem esi ve h attâ içimizin sıkılm ası bahsm a öğreniyoruz ve (Y e z id ’in K ızı) m elim ize Y e z id île r hakkınd a b ir eser okum ak arzusuyle alm ış olm adığım ız için, key fiyet bizi sıkıyor. G erçi, m eselâ az evvel andığım P ierre B en o it da tarihe, siyasete ve seyahat hikâyelerine rom anlarında ço k yer verir v e bu yerleri verebilm ek için d e uzun yolculuklardan ve teteb b u ’lardan çekinm ez. F a k a t o R efik H alid 'e nisbetle rom ancı tekniğine d aha sahip bir m üellif o l duğu için, verdiği hiçbir m alûm atı v ak ’ayı durdurarak, hikâyeden k on feran s şekline g eçilerek verm ez, verm em eğe çalışır. V e herşeyi anlatm ağa, h erşey
-den bahsetm eğe mezun bulunan rom ancı sade bir n oktad an ınhırar etm em eğe katiy en m ecbur olduğuna, v ak ’anın seyrini yoran şeyler söylem em ekle m ü k ellef bulunduğuna göre bu n oktad a R efik H alid ’i m uaheze etm eğe elb ette hakkım ız vardır. Şahıslariyle alâk ad ar cılmak isterken bu^ alâkam ızı söndü rüyor, bize onları kukla sandırarak tarihî ve co ğ rafî m alûm at bey anına gi rişiyor. F a k a t rom ancılığı üstündeki bu tenkitleri bir tarafa bırak ın ca onun T ü rk nesrinin en büyük sahiplerinden biri olduğunu ve (Y e z id 'in K ızı) nda hakikaten nefis sahifeler bulunduğunu kabul etm ek icap eder. Ç ok eskiden de yazm ış olduğum gibi güyük bir nâsir ve rom ancı olm asa da kudretli bir h ik â y e c i...
