8.SINIF FEN BİLİMLERİ KONU ANLATIMLI KİTAP

Tam metin

(1)1. Ünite. Mevsimler ve Ýklim. A) Mevsimlerin Oluþumu Dünya’mýz kendi ekseni etrafýnda dönerek bir yandan gece ve gündüzü oluþturmakta, bir yandan da günlük sýcaklýk farklýlýklarýna sebep olmaktadýr. Diðer yandan, Dünya’nýn dönme ekseninin eðik olmasý, her iki yarým kürede de yýl boyunca farklý mevsimler meydana getirir. . .

(2) . . . Gece ve Gündüz Oluþumu Güneþ ýþýnlarý, Dünya’nýn Güneþ etrafýndaki hareketine göre farklý açýlarda düþer. Bu durumda dik gelen ýþýnlarý alan bölgeler sürekli deðiþir. . . . . . . . . . .

(3) . . . . Dünya, verilen þekilde gösterildiði gibi Güney yarým kürede yaz mevsimini yaþarken, Kuzey yarým kürede kýþ mevsimini yaþar. Ekvator bölgesi ise, Güneþ ýþýnlarýný yýl boyunca dik olarak aldýðýndan her zaman daha sýcaktýr. Dünya’nýn Güneþ çevresinde dönüþü sýrasýnda, Dünya’nýn eðik konumu hep ayný kýsma doðru olduðundan bir yýl içerisinde Güneþ ýþýnlarý bir Kuzey Yarým Küre’ye, bir Güney Yarým Küre’ye dik olarak düþmektedir. Dolayýsýyla bir yarým küre kýþ mevsimini yaþarken, ayný anda diðer yarým küre yaz mevsimini yaþamaktadýr. Dünya’nýn Güneþ etrafýndaki hareketi sýrasýnda ekinoks (gece ve gündüz eþitliði) tarihleri ile gün dönümü tarihleri ortaya çýkar. Bunlar, mevsimlerin baþlangýç ve bitiþ tarihleridir. 6. Ekinoks tarihleri 21 Mart ve 23 Eylül, gün dönümü tarihleri ise 21 Haziran ve 21 Aralýktýr. Eðer eksen eðikliði olmasaydý Dünya, Güneþ’in etrafýnda dolanýrken Güneþ ýþýnlarýnýn yere düþme açýsý deðiþmeyecek, sýcaklýk deðiþimleri gerçekleþmeyecek, böylece mevsimler de oluþmayacaktý. 21 Haziran'da, Güneþ ýþýnlarýnýn öðle vakti geldiði enlem Yengeç dönencesi olarak adlandýrýlýr. Bu tarihten itibaren Kuzey Yarým Küre'de yaz, Güney Yarým Küre'de ise kýþ mevsimi yaþanmaya baþlar. Ayrýca Kuzey Yarým Küre'de gündüzler kýsalmaya, geceler uzamaya, Güney Yarým Küre'de ise geceler kýsalmaya gündüzler uzamaya baþlar. 21 Aralýk’ta Güneþ ýþýnlarýnýn öðle vakti Güney Yarým Küre’de dik olarak geldiði enlem, Oðlak dönencesi olarak adlandýrýlýr. Güney Yarým Küre'de ise en uzun gece, en kýsa gündüz yaþanýr. Bu tarihten sonra Güney Yarým Küre'de gündüzler kýsalmaya geceler uzamaya, Kuzey Yarým Küre'de ise geceler kýsalmaya, gündüzler uzamaya baþlar. Bu tarihten itibaren Güney Yarým Küre'de yaz, Kuzey Yarým Küre'de kýþ mevsimi yaþanýr. Güneþ ýþýnlarý öðle vakti Ekvator’a dik açýyla düþer. Ekvator’da öðle vakti düz zeminlerdeki ayný meridyen üzerinde bulunan noktalarda Güneþ ayný anda doðar ayný anda batar. Dünya’nýn her yerinde gece - gündüz eþitliði (ekinoks) yaþanýr.. B) Ýklim ve Hava Hareketleri Ýklim Dünya’nýn farklý bölgelerinde, farklý hava koþullarý altýnda yaþayan insanlar vardýr. Giyeceklerden evlere, üretilen ürünlerden geçim kaynaklarýna kadar yaþamýn her alanýnda hava olaylarýnýn etkisi gözlenir. Örneðin; Kuzey Kutbu’nda yaþayan insanlar soðuktan korunmak için sizlerden daha kalýn giyecekler edinmek zorundadýrlar. Sizler ise kýþýn kalýn, yazýn ince giysiler giyersiniz. Ekvator bölgesindeki insanlar ise kýþlýk giyeceðe ihtiyaç duymazlar. Geniþ bir bölgede, uzun bir süre boyunca gözlemlenen sýcaklýk, nem, hava basýncý, rüzgâr, yaðýþ, yaðýþ þekli gibi hava olaylarýnýn ortalamasýna iklim denir.. Klimatoloji (Ýklim Bilimi) Yeryüzünde görülen baþlýca iklim tiplerini, bunlarýn oluþum nedenlerini, özelliklerini ve insan yaþamý üzerine etkilerini inceleyen bilim dalýna klimatoloji (iklim bilimi) denir. Ýklimle (klimatoloji) uðraþan bilim insanlarýna ise, iklim bilimci (klimatolog) denir. Dünya’da soðuk, sýcak ve ýlýman iklim olmak üzere üç çeþit iklim türü vardýr. Fakat iklim tiplerinin daðýlýþý ve özellikleri bölgelere göre farklýlýk gösterir. Dünya üzerinde her bölgede kendine özgü iklim tipi bulunur. Ülkemizde baþlýca üç iklim tipi görülür. Bunlar; Akdeniz Ýklimi, Karadeniz Ýklimi ve Karasal Ýklim olarak adlandýrýlýr. Ýklim þartlarýný ýþýklanma, sýcaklýk, nem, yaðýþlar, rüzgârlanma gibi faktörler oluþturur. Bir bölgenin fen bilimleri.

(4) 1. Ünite. Mevsimler ve Ýklim YAÐIÞ ÞEKÝLLERÝ

(5) .

(6) .

(7) .

(8) . . .

(9)

(10)

(11)

(12) .

(13) .

(14) . .

(15) .

(16)

(17) . . .

(18)

(19)

(20)

(21) .

(22) .

(23) . . .

(24)

(25)

(26)

(27) . . 8. fen bilimleri.

(28) TEST - 3. Mevsimler ve Ýklim. 1. Ünite. 1. Atmosferde bulunan gazlar aðýrlýklarýndan dolayý yeryüzünde basýnç oluþmasýna neden olur. Yeryüzüne uygulanan basýnç, bölgelere göre farklýlýk gösterir. Bunun nedeni, bu bölgelerdeki havanýn günlük veya mevsimlik olarak farklý ölçülerde ýsýnmasýdýr. Hava sýcaklýðýnda çeþitli etkiler sonucu oluþan deðiþimler, yüzeyde alçak veya yüksek basýnç alanlarýnýn oluþmasýna neden olur. Aþaðýda K ve L bölgelerindeki hava hareketleri görülmektedir.. . . Bu hava hareketlerine göre, aþaðýdaki etkinlik oluþturuluyor. Alçaltýcý hava hareketlerinin görüldüðü yerlerde yüksek basýnç alaný oluþmuþtur.. K Bölgesi. L Bölgesi. K bölgesindeki hava sýcaklýðý, L bölgesine göre daha azdýr.. L bölgesindeki hava sýcaklýðý, K bölgesine göre daha fazladýr.. Doðru. Yanlýþ. Doðru. Yanlýþ. Rüzgâr. Yaðmur. Sis. Dolu. Bu etkinlikte ifadelerin doðru olmasýna karar verilerek ilerlediðinde hangi yaðýþ þekline ulaþýlýr? A) Rüzgâr. B) Yaðmur. C) Sis. D) Dolu. 2. .

(29) .

(30) . .

(31) . .

(32) . Yukarýda verilen bilgilerden hangileri doðrudur? A) Yalnýz I. bilgi doðrudur.. B) Yalnýz II. bilgi doðrudur.. C) Her ikisi de yanlýþtýr.. D) Her ikisi de doðrudur.. kavrama testi. 15.

(33) DNA VE GENETÝK KOD. 2. Ünite. .

(34) .

(35)

(36)

(37) .

(38) .

(39) .

(40)

(41)

(42) .

(43)

(44)

(45) .

(46)

(47) .

(48)

(49)

(50) .

(51)

(52)

(53)

(54) . fen bilimleri. 17.

(55) 2. Ünite. DNA ve Genetik Kod Nükleotidler karþý karþýya baðlanýrken daima; guanin nükleotidinin karþýsýna sitozin nükleotidi, timin nükleotidinin karþýsýna ise adenin nükleotidi gelir. Bu nedenle DNA’da adenin nükleotid sayýsý timin nükleotid sayýsýna ve guanin nükleotid sayýsý da sitozin nükleotid sayýsýna eþittir. DNA’da özel baðlarla baðlanan ipliklerinin birbiri etrafýna dolanmasýyla bükülmüþ bir merdiven görünümü alýr. DNA’nýn bu yapýsýna ikili sarmal denir. I. iplik P. D. A. P. C. P. T. A. C. G. P. Özel baðlar. G T A G C. D T. D. P. D G. D. C. G T A G. C A T C G. T. D. A. P. C A T C G A. A. P. D P. P. D. D D. G T A G C T. D G. P. DNA’nýn hücre bölünmesinden önce, iki katýna çýkmasý olayýna DNA’nýn eþlenmesi denir.. II. iplik. T. P. B) DNA’nýn Eþlenmesi. C. P. T. D Özel baðlar. DNA’nýn ikili sarmal yapýsý. DNA’nýn ikili sarmal yapýsýný temsil eden modeli, James Watson (Ceyms Vatsýn) ve Francis Crick (Fýrensis Kirik) adlý bilim insanlarý hazýrlamýþtýr. Etrafýmýzý incelediðimizde, bir türü oluþturan canlýlarýn birbirlerinden ve diðer canlý türlerinden farklý olduðunu görürüz. Buna canlýlarýn çeþitliliði denir. Canlýlarda çeþitliliði saðlayan en önemli etken; bu canlýlarýn sahip olduklarý DNA’larýn farklý olmasýdýr. DNA’larýn farklýlýðý da; DNA’yý oluþturan dört çeþit nükleotidin (A, T, C, G) sayýlarýnýn ve diziliþlerinin farklý olmasýndan kaynaklanýr.. G T A G C T. C A T G. C. C A T C G. A G C. A. A. T G T A G C T. C A T C G A. C A T C G A. DNA’nýn eþlenmesi. Eþlenmedeki olay; DNA’nýn iki ipliðini birbirine baðlayan özel baðlarýn bir uçtan baþlayarak yavaþ yavaþ kopartýlmasýdýr. Kopma iþlemiyle DNA’nýn iki ipliði birbirinden ayrýlmaya baþlar. Sitoplazmada serbest olarak bulunan nükleotidler, çekirdeðin içine girer ve birbirinden ayrýlan ipliklerdeki nükleotidlerle karþýlýklý olarak eþlenir. Bu eþlenmede guanin nükleotidinin karþýsýna sitozin nükleotidi, timin nükleotidinin karþýsýna ise adenin nükleotidi gelir ve özel baðlar yeniden kurularak nükleotidler karþýlýklý olarak birbirine baðlanýr. Bu iþlem tüm DNA boyunca yapýldýðýnda, bir DNA’dan ayný özellikte iki yeni DNA üretilmiþ, yani DNA eþlenmesi tamamlanmýþ olur.. UYARI . . . DNAlarýn farklý olmasý, farklý canlý türlerindeki ve ayný türe ait bireylerdeki çeþitliliði saðlayan temel etkendir.. fen bilimleri. DNA eþlenirken bazý aksaklýklar görülebilir. Bir nükleotidin karþýsýna yanlýþ nükleotid yerleþmesi ya da nükleotid yerleþmemesi gibi hatalar onarýlabilir. Ancak DNA ipliðinin her iki tarafýnda nükleotid olmamasý gibi hatalar onarýlamaz.. 19.

(56) Kalýtým. Hücre zarý. Sitoplazma. a d e k. Anneden yavru bireye aktarýlan kromozom. (a, b, c, d, h ve r gibi) Resesif genlerce oluþturulan her bir karaktere de çekinik özellik denir.. Homolog kromozomlar. Göz rengi geni Saç rengi geni Boy uzunluðu geni Parmak sayýsý geni. A D E K. 2. Ünite. Çekinik özellikler doðada az sayýda canlýda görülür. Sarý saçlýlýk, düz saç þekli, bezelyelerde yeþil ve buruþuk tohumluluk, kýsa boyluluk gibi.. Babadan yavru bireye aktarýlan kromozom. Homolog kromozomlar üzerinde ayný karakterlere ait genler karþýlýklý olarak bulunur.. Karakter: Canlý vücudunu oluþturan bir özelliðe karakter denir. Eþeyli üreyen canlýlarda; her bir karakter, anne ve babadan gelen iki alel gen tarafýndan oluþturulur. Göz rengi, saç rengi, saç þekli, ten rengi, kan gruplarý gibi özellikler birer karakterdir. Gen: Kromozom ya da DNA üzerindeki her bir özellikten sorumlu bölümlere gen denir. Her gen farklý nükleotid diziliþine ve þifrelere sahiptir. Bir kromozom üzerinde binlerce gen bulunabilir.. Baskýn ve çekinik genler arasýndaki etkileþim. Canlý çeþidi. Ýnsan. Çiçek renk geni. Karakter gen bölgesi. Homolog kromozomlar. Çiçek renk geni. Bezelye bitkisi. Karakter. Baskýn özellik. Çekinik özellik. Saç rengi. Siyah saç. Sarý saç. Göz rengi. Kahverengi göz. Mavi göz. Saç þekli. Kývýrcýk saç. Düz saç. Dudak þekli. Kalýn dudaklýlýk. Ýnce dudaklýlýk. Dil yuvarlama. Dil yuvarlayabilme. Dil yuvarlayamama. Kulak memesi. Ayrýk kulak memesi. Bitiþik kulak memesi. Albino olma durumu. Albino olma. Albino olma. Kan grubu. A kan grubu, B kan grubu. 0 kan grubu. Tohum þekli. Yuvarlak (Düz) tohum. Buruþuk tohum. Tohum rengi. Sarý tohum. Yeþil tohum. Boy uzunluðu. Uzun boy. Kýsa boy. Çiçek rengi. Mor çiçek. Beyaz çiçek. Kromozomlar üzerindeki alel genler. Karakterlerin oluþmasýný saðlayan gen çiftine alel gen denir. Karakterlerin çaprazlanmasýnda kullanýlan genler, alfabedeki harflerle sembolik olarak gösterilir. Dominant (baskýn) gen: Canlýlarda, taþýdýðý özelliði her koþulda gösterebilen gene dominant gen denir. Dominant genler bulunduðu canlýlarýn görünüþünde etkisini gösterirler. Dominant genler çaprazlamalarda büyük harflerle gösterilir. (A, B, C, D, H ve R gibi) Dominant genlerce oluþturulan her bir karaktere de baskýn özellik denir. Baskýn özellikler canlýlar dünyasýnda, en fazla görülen özellikler grubunu oluþturur. Siyah saçlýlýk, kývýrcýk saçlýlýk, bezelyelerde sarý tohumluluk, uzun boyluluk gibi. Resesif (çekinik) gen: Taþýdýðý karakterleri dominant gen bulunmadýðý zaman gösterebilen gene resesif gen denir. Çekinik genler çaprazlamalarda küçük harflerle gösterilir. fen bilimleri. Homozigot (Saf, arý döl): Yeni bireyde, karakteri oluþturan iki genin ayný yapý, þekil ve özellikte olmasýdýr. Canlýda, bir karakterin oluþumu için ayný alel genleri içermesi durumudur. (AA, aa, BB, bb, gibi) Baskýn gen + Baskýn gen  Baskýn özellik (A) (A) ( AA ) Çekinik gen + Çekinik gen  Çekinik özellik (a) (a) ( aa ) Heterozigot (Melez döl): Yeni bireyde, karakteri oluþturan iki genin de farklý yapý, þekil ve özellikte olmasýdýr. Canlýnýn bir karakterinin oluþumu için farklý alelleri içermesi durumudur. (Aa, Bb, Ee) Baskýn gen + Çekinik gen  Melez özellik (A) (a) ( Aa ) 21.

(57) Kalýtým Yeþil renk = s ile gösterilirse, Homozigot sarý ile yeþil bezelyelerin çaprazlamasý aþaðýdaki gibidir. Fenotip = Sarý Bezelye x Yeþil Bezelye Genotip =. SS. Gamet = S. ss s. S. s. 2. Ünite. CÝNSÝYETE BAÐLI KARAKTERLERÝN KALITIMI Farklý cinsiyetteki birey karakterlerinin oluþmasýnda bazý kromozomlar görev yapar. Ýnsanda, iki çeþit kromozom takýmý bulunmaktadýr. Bunlar “vücut kromozomlarý” ve “cinsiyet kromozomlarý” olarak ayrýlýr. Ýnsanýn vücut hücreleri ile üreme hücrelerindeki kromozom çeþitlerinin daðýlýmý aþaðýda verilmiþtir. Hücreler = Vücut kromozomlarý + Cinsiyet kromozomlarý. F1 dölü = Ss. Ss. Ss. Ss. I. Nesil. Fenotip = %100 sarý tohumlu bezelye Genotip = %100 heterozigot sarý tohumlu bezelye (Ss) F1 dölü ile F1 dölü kendi arasýnda çaprazlanýrsa F2 dölleri elde edilir. Ss. F2 dölü =. X. S. s. SS %25. Ss. Ss s. S. Ss %50. ss %25. Vücut hücreleri ⇒ 46 = 44 + 2 Üreme hücreleri ⇒ 23 = 22 + 1 Hücrelerdeki vücut kromozomlarý bütün insanlarda ortak olarak bulunur. Ancak cinsiyet kromozomlarý ise insanlarda farklý þekillerde bulunarak cinsiyet farklýlýðýnýn oluþmasýný saðlar. Hücrelerdeki cinsiyet kromozomlarý 2 çeþit olup bunlar X ve Y kromozomlarýdýr. X kromozomlarý, Y kromozomlarýna göre daha uzun ve daha fazla gen taþýr. Y kromozomu X’e göre daha etkili olup bulunduðu canlýnýn erkek olmasýný saðlar. Diþi ve erkek bireylerin vücutlarýnýn birbirinden farklý görünmesinin nedeni, eþey kromozomlarýndaki genlerin farklý olmasýdýr. Ýnsanda 46 kromozom bulunur.. II. Nesil. Genotip = Homozigot Heterozigot Homozigot sarý tohumlu sarý tohumlu yeþil tohumlu bezelye bezelye bezelye Fenotip=. %75 sarý bezelye. %25 yeþil bezelye. Diþi Birey 44 + XX. 44 tane kromozom vücut kromozomu, XX veya XY ise cinsiyet kromozomu adýný alýr. Doðacak bir çocuðun kýz ya da erkek olma ihtimali %50’dir. 44 + XX. Bu çaprazlamalarýn tablo ile gösterimi aþaðýda verilmiþtir. Sarý renkli tohum: S. 22 + X. Yeþil renkli tohum: s Erkek. S. s. S. SS. Ss. s. Ss. ss. Diþi. SS: Sarý renkli tohum Ss: Sarý renkli tohum Ss: Sarý renkli tohum ss: Yeþil renkli tohum. fen bilimleri. %25 %25 %25 %25. %75 sarý tohumlu %25 yeþil tohumlu. Erkek Birey 44 + XY. 44 + XX Kýz çocuk. 44 + XY. 22 + X. 22 + X. 22 + Y. 44 + XY Erkek çocuk. 44 + XX Kýz çocuk. 44 + XY Erkek çocuk. 2 Kýz çocuk (%50) 4 2 Erkek çocuk (%50) 4. Bir ailenin ister 1, ister 5 veya ister 10 çocuðu olsun, yeni doðacak çocuðun kýz veya erkek olma ihtimali deðiþmez. Yine %50 olur. X ve Y kromozomlarý sadece cinsiyeti deðil, bazý özellikleri de kontrol eder. 23.

(58) Mutasyon ve Modifikasyon Mutasyon Çevresel olaylarýn bazýlarý, canlýlarýn hem dýþ görünüþünü hem genetik yapýsýný etkileyebilir. Çevresel etkilerle canlýnýn DNA’sýnda meydana gelen deðiþime mutasyon denir. Van kedisinin iki gözünün farklý renklerde olmasý, keçilerde dört boynuzluluk, timsahlarda albinoluk gibi özellikler mutasyonla oluþur..

(59)

(60)

(61) . Renk körlüðü, hemofililik ve albinoluk (renk pigmenti oluþturmama) gibi mutasyonlar kalýtsal özellik taþýrlar. Bazý durumlarda; embriyonun ileriki geliþim basamaklarýnda oluþan mutasyonlar sadece canlýnýn kendi yaþamýný etkiler. Doðum izleri, tavþan dudaklýlýk, geliþme özürlülüðü gibi mutasyonlar kalýtsal deðildir. Bazý mutasyonlar canlýnýn yaþama ve üreme þansýný arttýrdýðý için yararlý mutasyon olarak adlandýrýlýr. (Tohumlarýn erken olgunlaþmasý, meyvelerin büyük olmasý, çekirdeksiz üzüm). Ancak canlýnýn yaþama ve üreme þansýný azaltýyorsa zararlý mutasyon olarak adlandýrýlýr. Kanser, geliþme bozukluklarý, altý parmaklýlýk, geri zekâlýlýk, yapýþýk ikizlilik, eksik organlý çocuklar, albinoluk, kýsa bacaklýlýk, saðýrlýk, dilsizlik ve hemofililik gibi..

(62)

(63) . . Mutasyona neden olan X ýþýnlarý, radyoaktif maddeler, sigara katraný, asitlik ve bazlýk derecesi ve bazý kimyasal maddelere mutajen faktörler denir. Mutasyonlar sonucu hücre veya canlýdaki genetik þifreler deðiþir. Sperm, yumurta ve embriyonun erken dönemlerinde oluþan mutasyonlar kalýtsal olup nesilden nesile genlerle aktarýlýrlar.. . . . . fen bilimleri. 2. Ünite. . .

(64) . . . . . .

(65) . 25.

(66) TEST - 1. DNA ve Genetik Kod. 2. Ünite. A) Aþaðýdaki ifadelerde boþ býrakýlan yerlere, verilen kavramlardan uygun olanlarýný yazýnýz.. adaptasyon. nükleotid. DNA mutasyon. modifikasyon gen. kromozom. 1. Canlýlarýn yaþama ve üreme þansýný artýran kalýtsal özelliklere ............................ denir. 2. DNA üzerindeki genetik birimlere ............................ denir. 3. Canlýnýn DNA’sýnda meydana gelen deðiþimlere ............................ denir. 4. DNA’yý oluþturan temel yapý birimine ............................ denir. 5. Protein kýlýf ve DNA’dan meydana gelen yapý ............................ . 6. Çevresel koþullarýn etkisiyle genlerin çalýþma þeklinin deðiþmesine .......................... denir. 7. Hücredeki yönetici molekül ............................ .. B) Heterozigot mor çiçekli bezelye ile homozigot beyaz çiçekli bezelyelerin çaprazlanmasý sonucu, elde edilecek bezelyelerin oranlarýný aþaðýdaki tabloya yazýnýz.. Homozigot mor çiçekli. Homozigot beyaz çiçekli. Heterozigot mor çiçekli. C) Heterozigot yuvarlak tohumlu bir bezelye ile buruþuk tohumlu bir bezelye çaprazlandýðýnda oluþacak bezelyelerin oranlarýný aþaðýdaki tabloya yazýnýz.. Homozigot yuvarlak tohum. etkinlik testi. Homozigot buruþuk tohum. Heterozigot yuvarlak tohum. 27.

(67) TEST - 8 1.. DNA ve Genetik Kod. 2. Ünite. I. Canlýya ait bilgileri taþýr. II. Yeni hücrelerin oluþmasýnda önemli bir rol oynar. III. Çekirdekte bulunan kromatin ipliklerin kýsalýp kalýnlaþmasý sonucu oluþur. IV. Sadece çok hücreli canlýlarda bulunur. Kromozomlara ait yukarýdaki bilgilerden hangileri doðrudur? A) I ve II. 2.. B) I, II ve III. B). Develerin hörgüçlü olmasý. 4.. D) I, II, III ve IV. Aþaðýdaki görsellerde verilen canlýlardan hangisinde, mutasyonun neden olduðu bir farklýlýk gözlenir? A). 3.. C) II, III ve IV. C). Deve kuþlarýnýn uzun bacaklý olmasý. D). Timsahlarýn albino olmasý. Kutup tilkisinin beyaz kürklü olmasý. Aþaðýdaki hücrelerden hangisi, bir canlýda meydana gelen deðiþimlerin nesilden nesile aktarýlmasýný saðlar? A) Üreme hücresi. B) Karaciðer hücresi. C) Kas hücresi. D) Beyin hücresi. Bir temizlik firmasýnda dört yýldýr çalýþan Ayþe Haným, ellerinde meydana gelen koyu kahverengi lekeler için hastaneye gidiyor. Hastanede Ayþe Haným ile doktor arasýnda aþaðýdaki konuþmalar geçiyor. Ayþe Haným: Cildimde oluþan bu lekeler birkaç ay önce oluþmaya baþladý ve renkleri koyulaþarak sayýlarý sürekli artmaya baþladý. Doktor. : Lekelerinize baktýðýmda bu lekelerin cildinize temas eden maddelerden olabileceðini düþünüyorum. Fakat tam teþhis koymak için lekelerden örnekler alýp patolojik incelemelerini yapmamýz gerekiyor.. Doktor, Ayþe Haným’ýn ellerindeki lekelerden dört farklý örnekler alarak incelemeye gönderiyor ve Ayþe Haným’a iki hafta sonra tekrar hastaneye gelmesi gerektiðini söylüyor. Doktor, iki hafta sonra hastaneye tekrar gelen Ayþe Haným’a ellerinizden alýnan örnekler üzerinde yapýlan incelemeler sonucunda zararlý kimyasal maddelerin genler üzerinde deðiþim meydana getirmesiyle cilt kanserine yakalandýðý söylüyor. Bu anlatýlan olayla ilgili olarak, I. Ayþe Haným’ýn elinde meydana gelen durum mutasyondur. II. Ayþe Haným’ýn çocuklarýna bu cilt kanserini kalýtýmla aktarma olasýlýðý yüksektir. III. Ayþe Haným eldiven takarak kimyasal maddelerle temasýný keserse tekrar eski hâline dönecektir. ifadelerinden hangileri doðrudur? A) Yalnýz I mantýk ve muhakeme testi. B) I ve III. C) II ve III. D) I, II ve III 41.

(68) TEST - 9 1.. DNA ve Genetik Kod. 2. Ünite. Fen bilimleri öðretmeni bir nükleotidi oluþturan molekülleri önce kartlarýn üzerlerine yazarak öðrencilerine gösteriyor. Daha sonra kartlarý ters çevirerek tahtaya aþaðýdaki gibi asýyor.. . . . . . . Fen bilimleri öðretmeni, öðrencilerden bu molekülleri kullanarak nükleotit yapmalarýný istiyor. Öðrencilerden Türkan, Seda, Kerem ve Halil yaptýklarý nükleotitlerle ilgili aþaðýdaki bilgileri veriyor. Türkan: Ben 1, 3 ve 4 numaralý molekülleri kullandým. Seda : Ben 3, 4 ve 6 numaralý molekülleri kullandým. Kerem: Türkan’ýn yazdýðý nükleotit ile eþleþen nükleotit için 2, 3 ve 4 numaralý molekülleri kullandým. Halil. : Ben 4, 5 ve 6 numaralý molekülleri kullandým.. Öðrencilerin ifadelerinden sonra öðretmen oluþturulan nükleotitlerle ilgili þu açýklamayý yapýyor. “Evet çocuklar sadece birinizin yazdýðý nükleotit hatalý. Çünkü bir nükleotit iki tane organik baz ve 1 tane fosfattan meydana gelmez.” Fen bilimleri öðretmeninin yaptýðý açýklamaya göre aþaðýdakilerden hangisi yanlýþtýr? A) 1, 2, 5 ve 6 numaralý moleküller organik bazdýr. B) Seda’nýn yazdýðý nükleotit Halil’in yazdýðý nükleotitle eþleþir. C) Öðretmenin söylediði hatayý Halil yapmýþtýr. D) 1 numaralý organik baz guanin ise 2 numaralý organik baz sitozin olabilir.. 2.. DNA molekülünün yapýsý ve görevleriyle ilgili aþaðýdakilerden hangisi yanlýþtýr? A) Nükleotid adý verilen yapý birimlerinden oluþur. B) Hücrenin yönetici molekülüdür. C) Tek zincirden oluþur. D) Üzerinde kalýtsal karakterlerin ortaya çýkmasýný saðlayan genler bulunur.. 3.. I. Yapay döllenme II. Gen tedavisi III. Genetik kopyalama IV. Bitki ve hayvan türlerinin ýslahý Uygulamalarýndan hangileri, genetik mühendisliðinin çalýþma alanlarý arasýnda yer alýr? A) I ve II. mantýk ve muhakeme testi. B) II ve III. C) II, III ve IV. D) I, II, III ve IV 43.

(69) TEST - 10 1.. 2. Ünite. DNA ve Genetik Kod. Fen bilimleri öðretmeni Seher Haným, sýnýfýnda DNA konusunu tekrar etmek ve pekiþtirmek amacýyla bir etkinlik yapmaya karar verir. Bu etkinlik için aþaðýdaki listede belirtilen öðrencileri görevlendirmiþ ve öðrencilerin kol kola girerek DNA’yý modellemelerini istemiþtir. Modellerken nükleotitlerin yapýsýndaki sýralamaya ve organik bazlarýn eþleþme kurallarýna dikkat etmeleri gerektiðini söylemiþtir. Bu etkinlik için öðrencilerin temsil ettiði yapýlarýn isimleri öðrencilerin adlarýnýn baþ harfleriyle aþaðýda belirtilmiþtir. Deoksiriboz. Dilek, Derya, Demet. Fosfat. Ferdi, Fuat, Fýrat. Adenin. Aslý, Aydýn. Timin. Türkan, Tekin. Guanin. Gülsüm. Sitozin. Serhat, Simge. Bu etkinliðin doðru bir þekilde yapýlabilmesi için hangi iki öðrenci kesinlikle yan yana gelmemelidir? A) Aslý - Türkan. B) Tekin - Serhat. C) Aydýn - Fuat. 3.. 2.. %50. D) Dilek - Ferdi. Saf döl A kan grubu bir anne ile melez döl B kan grubu babanýn doðacak çocuklarýnýn, A kan grubu olma olasýlýðý yüzde kaçtýr? (A ve B kan grubu genleri baskýn, 0 kan grubu çekiniktir.). %50. A) 100. B) 75. C) 50. D) 25. Yukarýdaki grafik iki farklý bezelyenin çaprazlanmasý sonucu oluþan fenotip oranlarýný göstermektedir. Buna göre; I. Çaprazlanan bezelyeler, melez baskýn genotiptedir. II. Çaprazlanan bezelyeler, buruþuk tohum geni taþýr. III. Çaprazlanan bezelyeler, melez baskýn ve saf çekinik genotiptedir. ifadelerinden hangileri doðrudur? (Düz tohum geni, buruþuk tohum genine baskýndýr.) A) Yalnýz I. B) I ve II. C) II ve III. D) I, II ve III. mantýk ve muhakeme testi. 4.. I. Bedensel ve kalýtsal hastalýklarýn tedavisinin saðlanabilmesi II. Gen tedavisinin geliþtirilmesi III. Bireylerin hastalýklara karþý korunmasý için araþtýrma yapýlmasý Yukarýdakilerden hangileri, genetik mühendisliðinin çalýþma alanlarý arasýnda yer alýr? A) Yalnýz I. B) I ve II. C) II ve III. D) I, II ve III. 45.

(70) BASINÇ. 3. Ünite.

(71) .

(72)

(73)

(74)

(75)

(76)

(77)

(78)

(79)

(80)

(81)

(82)

(83)

(84)

(85)


(87) Katý Basýncý Kumsalda yürüyen insanýn kumda iz býrakmasý, yere bir kuvvet uygulayarak basýnç oluþturmasýndan kaynaklanýr. Eðer yürüyen insanýn elinde plaj çantasý varsa aðýrlýðý artar. Bu da basýncýn artmasýna neden olur. Kumdaki iz derinleþir. Katý cisimlerin basýnçlarý temas yüzey alaný ile ters orantýlý olarak deðiþir.. Tuðla. Tuðla. 2S Sünger. P1 =. h1. h2. S Sünger. G 2S. P2 =. G S. P1 < P2 h1 < h2 Yüzey alan geniþlikleri 2S, S olan bir tuðlayý farklý zamanlarda sünger zemine býrakalým. Tuðla farklý miktarlarda sünger zemine batar. Bunun nedeni her iki durumda tuðlanýn süngere farklý büyüklüklerde basýnç uygulamasýdýr. Tuðla, büyük olan yüzeyi üzerine býrakýldýðýnda küçük, küçük olan yüzeyi üzerine býrakýldýðýnda ise büyük basýnç yapar.. S1. K. S2. F. F. F. F. Küçük Büyük basýnç basýnç. S1. UYARI Katý cisimler, üzerlerine etki eden kuvveti ayný yönde deðiþtirmeden iletirler.. Basýnç, yüzey alanýyla ters orantýlýdýr. Çivi uç yüzeylerinin büyüklükleri arasýndaki iliþki S2 > S3 olduðundan K çivisinin L çivisine göre, yüzeye yaptýðý basýnç daha küçük olur. Makas, býçak ve jilet gibi kesici aletlerde temas yüzeyi küçük tutularak basýncýn büyük olmasý saðlanýr. Örneðin, bir býçaðýn keskin tarafýyla ekmek rahatlýkla kesilebilirken, arka tarafýyla kesmekte zorlanýrýz. Ucu körelen býçaðý bileyerek temas yüzeyi alanýný küçültürüz. Böylece basýnç artar ve býçak daha kolay keser. Futbolcular krampon adý verilen altý çýkýntýlý ayakkabýlar giyerler. Bu çýkýntýlarla yere deðme yüzeyi küçülerek basýnç büyütülmüþ olur. Böylelikle kayma ihtimali azaltýlmýþ olur. Otomobil ve kamyon lastiklerinde üzerlerinde diþ bulunma nedeni de bundandýr. Tonlarca kütlesi olan filler gevþek zeminlerde ayak taban alanlarý geniþ olduðu için batmaz.. L. S3 Yüzey. Eþit büyüklükte F kuvvetlerinin uygulandýðý K ve L çivilerini yüzeye çakmaya çalýþalým. Sizce hangi çivi daha kolay çakýlabilir? K ve L çivileri üstlerinden uygulanan F kuvvetlerini aynen yüzeye iletirler. Yani her iki çivi de yüzeye yine F kadarlýk kuvvet uygular. Ancak L çivisinin, K çivisine göre daha kolay yüzeye girdiðini gözleriz. Bunun nedeni L cisminin yüzeye K ye göre çok daha büyük basýnç uygulamasýdýr. fen bilimleri. 3. Ünite. Benzer þekilde oldukça aðýr olan kamyon, traktör ve iþ makinelerinin de lastiklerinin geniþ olmasýnda basýncýn azaltýlmasý amaçlanýr.. Raptiyenin uç kýsmý sivriyken (basýncýn artýrýlmasý amaçlanmýþtýr), baþ kýsmý parmaðýmýza batmamasý için geniþ yapýlýr (basýnç küçüktür).. 49.

(88) Katý Basýncý 5.. Aðýrlýk. Zemine yapýlan basýnç. G. P. 3. Ünite. Zemin üzerinde, aðýrlýk oranýnda yüzey alaný da azalacaðý için iki durumda da basýnç deðeri deðiþmez. Yanýt A. 2G. 2P. 3G. 3P. 7.. Dikdörtgenler prizmasý þeklindeki özdeþ kutularý, ayný yüzey üzerine farklý sayýlarda koyan Münir, bu kutularýn yaptýðý basýnç deðerlerini hesaplýyor. Elde ettiði deðerleri yukarýdaki tabloya kaydeden Münir, bu tabloyu kullanarak aþaðýdaki yorumlardan hangisine ulaþabilir? A) Zemine etki eden kuvvet arttýðýnda basýnç azalýr. B) Zemine etki eden kuvvet azaldýðýnda basýnç artar. C) Cismin aðýrlýðý arttýðýnda basýnç artar.. Þekil I. Þekil II. Daire biçimindeki sekiz parçadan oluþan homojen bir cisim, Þekil I’deki konumdayken zemine yaptýðý basýnç P1 kadardýr. Cisim, Þekil II’deki gibi iki parçasý kesilip zemin üzerine konulduðunda, zeminde oluþan basýnç P2 oluyor. Buna göre,. D) Cismin taban alaný azaldýðýnda basýnç da azalýr. A) 6. P1 oraný kaç olur? P2 B) 4. C) 2. D) 1. Tablo incelendiðinde zemindeki kutu sayýsý (aðýrlýk) arttýkça, basýnç deðerinin de arttýðý görülür. Yanýt C. Birinci þekilde sekiz parçadan oluþan cismin uyguladýðý basýnç; = P1. Ýki parça kesildiðinde cismin uyguladýðý basýnç. 6.. = P2. Þekildeki özdeþ üç küpün zemine yaptýklarý basýnç P1 dir. Bu küplerden biri alýndýðýnda, geriye kalan iki küpün zemine yaptýðý basýnç P2 ise A) 1 çözümlü test. 8G ⇒ 1Pa'dýr. 8S. B) 2. P1 oraný kaçtýr? P2 C) 3. 6G ⇒ 1Pa'dýr. 6S. Bu durumda; P1 1 = = 1Pa'dýr. P2 1 Yanýt D. D) 4 51.

(89) 3. Ünite 1.. TEST - 5. Gaz Basýncý. Aþaðýdakilerden hangisi açýk hava basýncýnýn kanýtý olamaz? A) Teneke içindeki hava çekilince, yan yüzeylerinin büzülmesi B) Aðzý kaðýtla kapatýlmýþ su dolu bardaðýn, ters çevrildiðinde dökülmemesi C) Isýnan havanýn yükselmesi D) Meyve suyu içerken, kutunun büzülmesi. 2.. Günlük yaþamda kullandýðýmýz birçok alette gaz basýncýndan yararlanýrýz. Aþaðýdaki olaylardan hangisinde, gaz basýncýndan yararlanýlmaz? A). B). Ýtfaiye merdiveni. C). Tozlarýn vakumla çekilmesi. D). Pipetle meyve suyu içilmesi. Yangýn tüplerinin doldurulmasý. 3. Toricelli deneyinde barometredeki sývý seviyesinin yüksekliði (h); deneyde kullanýlan sývýnýn yoðunluðuna ve deneyin yapýldýðý yerin deniz seviyesinden yüksekliðine baðlýdýr. Sývýnýn yoðunluðu ve deneyin yapýldýðý yerin deniz seviyesinden yüksekliði arttýkça sývý seviyesi (h) azalýr.. Sývý. seviyesi  (h)  Cýva.   h2 .   h1 . X sývýsý. Y sývýsý. 1. düzenek. 2. düzenek. Bir araþtýrmacý ayný ortamda farklý cins sývýlar kullanarak Toricelli deneyini aþaðýdaki düzenekleri kurarak yapýyor..   h3  Z sývýsý 3. düzenek. Deneyde kullanýlan sývýlarýn yoðunluklarý arasýndaki büyüklük iliþkisi dY > dZ > dX olduðuna göre, düzeneklere etki eden açýk hava basýnçlarýyla sývý seviyeleri (h) arasýndaki büyüklük iliþkisi aþaðýdaki seçeneklerin hangisinde belirttiði gibi olur? Açýk hava basýnçlarý. 70. Sývý seviyeleri. A). 1=2=3. h1 = h2 = h3. B). 1=2=3. h1 > h3 > h2. C). 1>3>2. h1 > h3 > h2. D). 2>3>1. h1 > h3 > h2 kavrama testi.

(90) 3. Ünite. TEST - 6. Gaz Basýncý. A) Silindir þeklinde bir kap, tabanýndan belli bir yükseklikte çivi ile deliniyor. Bu kaba aþaðýda gösterilen üç deðiþik biçimde farklý miktarlarda su doldurularak üç ayrý deney yapýlýyor.. I. Deney. II. Deney. 3h. 2h su. su. X. Y. III. Deney. 4h. su. Z. Buna göre suyun yatay düzleme düþtüðü uzaklýklar I, II ve III deneylerinde sýrasýyla X, Y ve Z olarak ölçülüyor. Uzaklýklarýn büyüklük sýralamasý nasýldýr? Bulduðunuz sonucu açýklayýnýz.. .............................................................................................................................................................................. .............................................................................................................................................................................. .............................................................................................................................................................................. ............................................................................................................................................................................... B) Silindir þeklindeki kaplarýn içine farklý yoðunluklarda ve farklý yüksekliklerde sývýlar konuluyor. Buna göre, bu sývýlarýn kabýn tabanýna yaptýðý basýnçlarý küçükten büyüðe doðru sýralayarak verilen boþluða yazýnýz. K. su Suyun yoðunluðu 1 g/cm3. 72. L. yað Yaðýn yoðunluðu 0,8 g/cm3. M. alkol Alkolün yoðunluðu 0,6 g/cm3. N. yað Yaðýn yoðunluðu 0,8 g/cm3. O. su Suyun yoðunluðu 1 g/cm3. etkinlik testi.

(91) TEST - 10. Maddenin Hâlleri ve Isý. 4. Ünite. B). 10g su. 45g su. I. II. 20g su. 30g su. III. IV. Yukarýda özdeþ kaplarda bulunan baþlangýç sýcaklýklarý eþit ve farklý kütleli sular, özdeþ ýsýtýcýlarla eþit süre ýsýtýlýyor. Buna göre, kaplardaki sularýn bu süre sonundaki sýcaklýklarýný büyükten küçüðe doðru verilen boþluða yazýnýz.. ....................................................................................................................................... C) Ýlk sýcaklýklarý ve kütleleri eþit olan K, L ve M maddeleri özdeþ ýsýtýcýlarla ýsýtýldýðýnda aldýklarý ýsý miktarýna göre sýcaklýklarýndaki deðiþim grafiði aþaðýda verilmiþtir.. Buna göre, grafiðin yanýndaki boþluða bu maddelerin özýsýlarýný küçükten büyüðe doðru sýralayýnýz. Sýcaklýk (°C) M L ...................................................................................................... K. Isý (cal). etkinlik testi. 121.

(92) BASÝT MAKÝNELER. 5. Ünite.

(93)

(94)


(96) Basit Makineler B) Makaralar. Yük arada, destek ve kuvvet uçtadýr.. . Sabit bir eksen etrafýnda serbestçe dönebilen, çevresinde ip geçmesi için yiv (ipin sarýldýðý bölge) bulunan basit makinelere makara denir. Sabit makara ve hareketli makara olmak üzere iki çeþit makara vardýr.. . . . . Þekilde görüldüðü gibi, fýndýk ve ceviz kýracaðý, el arabasý, gazoz açacaðý, menteþeli kapýlar bu tip kaldýraçlara örnektir.. 1. Sabit Makara Bir yere sabitlenerek konum deðiþtiremeyen ve belirli bir eksen etrafýnda dönen makara sabit makara olarak adlandýrýlýr.. UYARI Bu tip kaldýraçlarda kuvvetten kazanç, yoldan kayýp vardýr. b). F. P. F (Kuvvet) x. y. Sabit makara kuvvetten ve yoldan kazanç saðlamaz. Uygulanan kuvvetin yönünü veya doðrultusunu deðiþtirerek iþ kolaylýðý saðlar. Ýnþaatlarda tuðla, kum, harç gibi malzemeleri taþýmak için çoðunlukla bu makaralar kullanýlýr.. P(Yük). Destek. . 5. Ünite. Kuvvet arada destek ve yük uçtadýr. 2. Hareketli Makara. . Bir ucu sabitlenmiþ, ip çekildiðinde hem dönen hem de yukarý aþaðý hareket edebilen makara çeþididir. Hareketli makarada kuvvetten kazanç saðlanýr. Bu kazanç yükü ve makarayý taþýyan ip sayýsýyla doðru orantýlýdýr.. . . . . . . 2. ip F. . 1. ip. Þekilde görüldüðü gibi kürek, tenis raketi, cýmbýz, kömür maþasý, insan kolu bu tip kaldýraçlara örnektir.. UYARI Bu tip kaldýraçlarda kuvvetten kazanç, yoldan kayýp vardýr.. UYARI Kaldýraçlarda destek noktasýna yakýn olan nicelik daha büyüktür. fen bilimleri. P. Yukarýdaki þekilde yük ve makara iki ip tarafýndan taþýnmaktadýr. O hâlde cismi kaldýrmak için uygulanmasý gereken kuvvet, makara ve cismin aðýrlýklarýnýn toplamýnýn yarýsý kadardýr. Yani kuvvetten 2 kat kazanç saðlanýr. 125.

(97) Basit Makineler E) Diþli Çarklar ve Kasnaklar. 5. Ünite. n1 . r1 = n2 . r2 baðýntýsý ile ifade edilir. n1 : 1. diþlinin dönüþ sayýsý r1 : 1. diþlinin yarýçapý n2 : 2.diþlinin dönüþ sayýsý r2 : 2. diþlinin yarýçapý . Bazen diþlilerde kuvvet bir diþliden diðerine zincir ile iletilir. Örneðin, bisikletteki zincir ile pedala uygulanan kuvvet arka tekerleðe iletilir.. Suyun büyük çarka uyguladýðý kuvvet pek çok diþli çarkla buðdayý öðütecek kýsma iletiliyor. Böylece un elde ediliyor.. . Günlük hayatta kullandýðýmýz el mikseri, saat, bisiklet, otomobil, matkap gibi pek çok alette diþli çarklar kullanýlýr. . Þekildeki diþlilerden büyük diþli saða doðru döndüðünde küçük diþli de saða doðru döner.. Ayný Eksenli (Merkezli) Diþli Çarklar ve Kasnaklar. Ayný merkezli diþli ve kasnaklarda, diþli veya kasnaklarýn dönme eksenleri ayný olduðu için hem dönme sayýlarý hem dönme yönleri aynýdýr. L. L K. 2r. r. Yukarýdaki resimlerde bir su deðirmeninin yapýsý görülmektedir.. rK. . rL. Farklý eksenli kasnaklar düz baðlanýrsa, dönme yönleri ayný olur.. K. rK. . rL. Farklý Eksenli (Merkezli) Diþli Çarklar ve Kasnaklar. Þekildeki diþli çarklarýn dönme eksenleri farklýdýr. Küçük diþli saða doðru döndürüldüðünde büyük diþli sola doðru döner.. Farklý eksenli kasnaklar ters baðlanýrsa dönme yönleri birbirine zýt yönde olur. Eksenleri farklý olan kasnaklar ve diþlilerde olduðu gibi büyük olan kasnak az sayýda küçük olan kasnak çok sayýda döner.. r. 2r. UYARI Dönme eksenleri farklý olan diþlilerin dönüþ sayýsý, yarýçaplarý ile ters orantýlýdýr. Yarýçapý 2r olan büyük diþli 1 tur döndüðünde, yarýçapý r olan küçük diþli 2 tur döner. Dönüþ sayýsý (n) ile yarýçap (r) arasýndaki iliþki,. fen bilimleri. 360° Tam tur. (270°). 1 3. 4. 1. 4 2. Çeyrek tur(90°). Yarým tur(180°). 127.

(98) 5. Ünite. Basit Makineler. . ÇÖZÜMLÜ TEST - 1 1.. Aþaðýdaki basit makinelerden hangisi kuvvetin yönünü deðiþtirmez?

(99). Makas destek noktasýnýn ortada olduðu bir kaldýraçtýr. Fýndýk kýracaðý, el arabasý ve kapý kolu yükün ortada olduðu kaldýraçtýr. Yanýt A.

(100). .

(101). . 3..

(102). Hatice ve Beril basit makineler konusuyla ilgili “Nesi var?” oyunu oynamaktadýr. . . . .

(103) . Kömür maþasýna uygulanan kuvvet ile yüke etki eden kuvvetin yönü aynýdýr. Yanýt A. 2.. Beril’in verdiði bilgilere göre, Hatice’nin doðru cevap vermesi için aþaðýdaki basit makinelerden hangisini söylemesi gerekir? . . . . Aþaðýdaki kaldýraç tiplerinden hangisi diðerlerinden farklýdýr?

(104).

(105). . .

(106).

(107). Beril’in verdiði cevaplara göre, kuvvetten kayýp yoldan kazancýn olduðu kaldýraç örneði cýmbýzdýr.. . çözümlü test. . Yanýt B. 129.

(108) 5. Ünite. Basit Makineler 6.. ip 15 N. F. 15 N. 30 N. G. 30 N. G cismi 12 N’lik F kuvveti ile þekildeki gibi dengelenmiþtir. Makara aðýrlýðý önemsiz olduðuna göre, ip gerilmesi kaç N olur? A) 24. B) 18. C) 12. P = 60 N. I. Hareketli makarada uygulanan kuvvet yükün yarýsýdýr. Sistemde iki tane hareketli makara olduðundan P yükünün aðýrlýðý 60 N bulunur.. D) 8. II. Sistemde 60 N’lik yük, 15 N’lik kuvvetle dengelendiðinden kuvvetten 4 kat kazanç vardýr.. . Yanýt C. G cismi F kuvveti ile eþit büyüklüktedir. Ýp gerilmesi aþaðý yönlü kuvvetleri dengeleyeceði için,. 8.. T ip F1. T = 12 + 12 T = 24 N bulunur.. h. α. 12 N 12 N. 7. F = 15 N. h. 2α I. Yanýt A. F2. II. 100 Newton aðýrlýðýndaki özdeþ cisimler, sürtünmesi önemsiz eðik düzlemlerde F1 ve F2 kuvvetleri ile eðik düzlemin üst noktasýna çýkarýlýyor. Buna göre, aþaðýdaki ifadelerden hangisi yanlýþtýr? A) F1 kuvveti 100 Newton’dan küçüktür. B) II. eðik düzlem kuvvet kazancý saðlar.. P. C) F1 kuvveti, F2 kuvvetinden küçüktür. D) Her iki düzlemde yapýlan iþler farklýdýr.. Þekildeki sistemde P yükü 15 N’lik kuvvetle dengelenmiþtir. Makara aðýrlýðý önemsiz olduðuna göre, I. P yükünün aðýrlýðý kaç N olur? II. Sistemin kuvvet kazancý kaçtýr? sorularýn cevaplarý hangisinde doðru belirtilmiþtir? I. II. A). 30. 1/4. B). 60. 2. C). 60. 4. D). 30. 1/2. çözümlü test. Eðik düzlemlerde kuvvetten kazanç saðlandýðý için F1 ve F2 kuvvetinin deðeri yükün aðýrlýðýndan küçüktür. (A ve B doðru) I. eðik düzlemin eðim açýsý daha küçük olduðu için uygulanan kuvvette küçük olur. (C doðru) Eþit aðýrlýklar ayný yüksekliðe çýkarýldýðýna göre yapýlan iþler eþit olur. Yanýt D 131.

(109) 6. Ünite. Enerji Dönüþümleri. Bu etkinlik sonucu laktik asit molekülleri ile beraber enerji oluþur. Laktik asitin bir diðer adý da “yorgunluk asiti” dir. Üretilen enerji metabolizmada tüketilirken, laktik asitler hücrelerden kan damarlarýna verilir. Kan damarlarýndaki laktik asitler beyne ulaþtýðýnda, buradaki ilgili bir merkezi etkileyerek insanlarda “yorgunluk hissi” nin oluþmasýna neden olur. Kandaki laktik asitler karaciðerde tutularak, tamamen parçalanýp, vücut sýcaklýðýnýn oluþturulmasýnda kullanýlýr. Bu tip solunum sonucu besinlerden az miktarda enerji (2 ATP) açýða çýkar. Bunun nedeni; besinlerin kendisini oluþturan inorganik maddelere kadar parçalanmamýþ olmasýdýr. Enerjinin çoðu solunum sonucu oluþmuþ olan organik atýklarýn yapýsýnda kalýr. Oksijensiz solunum sonucu oluþan organik atýklar mayalanmayý saðlar. Fermantasyon yapan bakteri ve mantar gibi canlýlar kullanýlarak aþaðýdaki olaylar gerçekleþtirilir. . Sütten yoðurt ve peynir üretilmesi (bakteriler etkisiyle). . Meyve ve sebzelerden turþu yapýlmasý (bakteriler etkisiyle). CO2. Çimlenme için, 1. Su (Nem) 2. Hava (Oksijen) 3. Sýcaklýk gibi faktörlere ihtiyaç vardýr.. Meyve sularýndan þarap üretilmesi (bakteriler etkisiyle). . . UYARI. Çeneklerdeki Besin. O2. Yaprak O2. CO2 Tohum (Çenek). Zaman. Ekmek hamurunun kabarmasýnýn saðlanmasý (bira mayasý mantarlarý etkisiyle). Not: Ýnsanlarda; iskelet kasý hücreleri hýzlý tempoda kasýlýrken, oksijen yetersizliði durumunda bir süre oksijensiz solunum yaparak enerji üretir.. Solunum ve Fotosentezin Karþýlaþtýrýlmasý Olayýn Adý. Oksijensiz Solunum. Olayýn meydana geldiði yer Meydana geldiði zaman dilimi Olay esnasýnda kullanýlanlar. Sitoplazma. Mitokondri. Kloroplast. Gece - gündüz. Gece - gündüz. Sadece gündüz. Besin + Enzim. Besin + Enzim + Oksijen CO2 + H2O + Iþýk + Enzim. Olay sonucunda üretilenler. Etil alkol, laktik asit, enerji, ýsý, karbondioksit. CO2, H2O, enerji,ýsý. Bazý bakterilerde Görüldüðü canlýlar. Omurgalýlarýn çizgili kaslarýnda Bira mayasý mantarlarýnda. fen bilimleri. Oksijenli Solunum. Bazý bakteriler Hayvanlar Bitkiler Öglena, amip, terliksi hayvan Mavi - yeþil algler. Fotosentez. Besin ve O2 Bazý bakteriler Bitkiler Öglena Algler. 161.

(110) Sürdürülebilir Kalkýnma. 6. Ünite. Atmosferdeki azotun kullanýlabilmesi için, kimyasal reaksiyonlarla baðlanmasý gereklidir. Azotun baðlanmasý ise, bazý azotlu bileþiklerin üretilmesi sonucu saðlanýr. Havadaki azotun, azotlu bileþiklere dönüþtürülmesinde; þimþek gibi doða olaylarý ile azot tutucu bakterilerin etkinliði rol oynar.. Ozon tabakasýnýn seyrelme nedenleri arasýnda;. Azot tutucu bakteriler, havadan aldýklarý azotu bir takým kimyasal reaksiyon sonucu, azotlu bileþiklere (azot tuzlarý) çevirirler. Bu azotun bir kýsmýný kendileri kullanýp, bir kýsmýný da topraða býrakýrlar. Üretici olan organizmalar, ihtiyaç duyduklarý azotlu bileþikleri, topraktan su içerisinde erimiþ olarak alýrlar. Üreticiler bu azotu protein, vitamin gibi ihtiyaç duyduðu organik maddelerin üretiminde kullanýr. Otçullar azot ihtiyacýný üreticilerden karþýlarken, etçiller ise otçullarý yiyerek azot ihtiyacýný karþýlamýþ olurlar.. . kullanýlan sprey, deodorant, parfümler,. . motorlu taþýtlarýn kullanýmý,. . sanayileþme ile birlikte bacalardan çýkan gazlar,. . ormanlarýn yok olmasý ile birlikte havanýn temizliðinin yetersizliði,. . çevresel olarak kirliliðin artarak atmosfere zarar vermesi,. . teknoloji ile birlikte çevreye atýlan atýklar. sayýlabilir.. 4. Sürdürülebilir Kalkýnma Doðal kaynaklarýn verimli kullanýlmasý, temiz ve sürdürülebilir enerjinin saðlanmasý, günümüz dünyasýnda en önemli konular arasýnda yer almaktadýr. Küresel iklim deðiþikliði, enerji sektörünün de yön deðiþtirmesini mecbur kýlýp, tasarruf ve verimli enerjiye olan eðilimi hýzlandýrmýþtýr.. Bütün canlýlar öldüðünde, çürükçül canlýlar tarafýndan parçalanarak yapýsýndaki azotlu bileþikler tekrar topraða karýþtýrýlýr. Topraktaki azotun bir kýsmý, üreticiler tarafýndan tekrar kullanýlýrken, bir kýsmý da bazý bakteri gruplarý tarafýndan azot gazýna dönüþtürülerek atmosfere verilir. Tüm bu etkinlikler sonucu havadaki azotun % 78 oranýnda sabit kalmasý saðlanýr. Ozon Tabakasý Ozon molekülü üç tane oksijen atomundan oluþur. Ozon gazý atmosferde ince bir tabaka oluþturur. Bu tabaka güneþten gelen zararlý ýþýnlarýn tutulmasýnda görev yapar. Ozon tabakasýnýn incelmesi veya delinmesi zararlý ýþýnlarýn daha fazla yeryüzüne ulaþmasýna neden olur. Bu durum yeryüzündeki biyolojik çeþitliliðin azalmasýna yol açmaktadýr.. Kaynaklarýn tasarruflu kullanýlmasý için; . ýsý yalýtýmý,. . yenilenebilir enerji kaynaklarýnýn kullanýmý,. . toplu taþýma araçlarýnýn kullanýmýnýn yaygýnlaþmasý. . geri dönüþüm,. . A+ beyaz eþya kullanýmý (%60’a varan enerji tasarrufu saðlar.),. . bulaþýklarýn, bulaþýk makinesinde yýkanmasý (Yýlda yaklaþýk 40 ton su tasarrufu saðlar.),. . tasarruflu ampullerin kullanýlmasý (Yaklaþýk %80 enerji tasarrufu saðlar.). gibi önlemler alýnabilir. fen bilimleri. 169.

(111) TEST - 4 1.. 6. Ünite. Enerji Dönüþümleri ve Çevre Bilimi. X ve Y þehirlerinin yýllara göre ürettiði ve geri dönüþümle kazandýrdýðý ambalaj atýklarýný gösteren sütun grafikleri aþaðýda verilmiþtir. Üretilen ambalaj miktarý (bin ton). X Þehri. Geri kazanýlan ambalaj atýðý miktarý (bin ton). 22. 18. 12. 11. 8. 6 2005 2012 2019. Yýllar. Üretilen ambalaj miktarý (bin ton). Yýllar. 2005 2012 2019 Y Þehri. 17 16 15. Geri kazanýlan ambalaj atýðý miktarý (bin ton) 8 6 4. 2005 2012 2019. Yýllar. Yýllar. 2005 2012 2019. Bu grafiklerdeki verilenlere göre aþaðýdakilerden hangisi söylenemez? A) X þehrinde geri dönüþüm oraný yýldan yýla artmýþtýr. B) Y þehrinde yýldan yýla üretilen ambalaj atýðý miktarý azalmýþtýr. C) Y þehri için 2019 yýlýndaki geri dönüþüm oraný 2005 yýlýndan daha azdýr. D) Her iki þehir için de geri dönüþümün en çok yapýldýðý yýl 2012 yýlý olmuþtur.. 2.. 3.. Atmosfer (bulutlar). Atmosferdeki azot. Azot tuzlarý. Amonyak Deniz, göl, nehirler Yer altý Kaynak ve sýzýntý sularý ile karýþma. Proteinli besinler. Doðadaki azot devrinin bir bölümünü gösteren yukarýdaki þemada aþaðýda verilen canlýlardan hangisi görev almaz?. Yukarýda verilen þema, doðadaki madde döngülerinden hangisine aittir? A) Su döngüsü. B) Karbon döngüsü. C) Azot döngüsü. D) Oksijen döngüsü. mantýk ve muhakeme testi. Toprak. A) Azot baðlayýcý bakteriler B) Virüsler C) Bitkiler D) Hayvanlar. 171.

(112) TEST - 5 1.. 6. Ünite. Enerji Dönüþümleri ve Çevre Bilimi. Özdeþ bitki ve kelebeklerle kurulan dört farklý deney düzenekleri aþaðýdaki gibidir.

(113) . .

(114) . .

(115)

(116) .

(117) . Bu düzeneklerdeki kelebeklerin yaþam süreleri için çizilen aþaðýdaki sütun grafiklerinden hangisi doðrudur? (Düzeneklerin bulunduðu ortam sýcaklýklarý eþittir.). A). Yaþam süresi. K. 2.. L. M. B). Yaþam süresi. N Düzenek. K. L. M. C). Yaþam süresi. N Düzenek. Atmosferdeki CO2 Solunum. K. 3.. L. M. D). N Düzenek. Buna göre, aþaðýda verilenlerden hangisi yanlýþtýr?. M. N Düzenek. Mor ýþýk. Saf su. Gazozlu su. 10 yapraklý 20 °C sýcaklýk bitki. C) Kýrmýzý ýþýk. A) Üretici ve tüketici canlýlar, solunum yaparak CO2 yi tekrar atmosfere verirler. B) Fosil yakýtlarýn yanmasýyla, karbonlu bileþikler yeniden karbondioksit hâlinde dýþ ortama verilir. C) Karbon döngüsünde, ayrýþtýrýcýlarýn olmamasý bu döngüyü durduramaz.. B). Yeþil ýþýk. Ölüm. Yukarýdaki þemada karbon döngüsü gösterilmiþtir.. L. Hangisinin fotosentez hýzý diðerlerinden daha yavaþtýr? A). Fosil yakýtlar (kömür, petrol vb.). K. Özdeþ olmayan ve farklý ortamlarda bulunan yeþil su bitkileri aþaðýda gösterilmiþtir.. Tüketiciler. Üreticiler. Yaþam süresi. 20 °C sýcaklýk. D). 25 °C sýcaklýk. 14 yapraklý bitki. Sarý ýþýk. Gazozlu su. mineralce zengin su. 10 yapraklý bitki. 12 yapraklý bitki. 25 °C sýcaklýk. D) Bitki ve hayvan ölüleri ile ayrýþtýrýcýlar beslenir ve karbonlu bileþikleri kullanarak oluþan CO2 yeniden atmosfere verilir. mantýk ve muhakeme testi. 173.