YÖNETİCİ
EĞİTİMİ
KİTABI
ENGELİ OLAN ÇOCUKLAR İÇİN KAPSAYICI ERKEN ÇOCUKLUK EĞİTİMİENGELİ OLAN ÇOCUKLAR İÇİN KAPSAYICI ERKEN ÇOCUKLUK EĞİTİMİ
YÖNETİCİ
EĞİTİMİ
Bu yayın Avrupa Birliğinin ve Türkiye Cumhuriyetinin finansal desteği ile hazırlanmıştır. Bu yayının içeriği sadece yazarların sorumluluğundadır ve hiçbir şekilde Avrupa Birliği, Merkezi Finans ve İhale Birimi, Millî Eğitim Bakanlığı ve UNICEF’in görüşlerini yansıtmamaktadır.
1. ENGELİ OLAN ÇOCUKLAR İÇİN
KAPSAYICI ERKEN ÇOCUKLUK EĞİTİMİ PROJESİ ...6
1.1 Proje Çıktıları ...8
2. KAPSAYICI EĞİTİM NEDİR? ... 10
3. KAPSAYICI EĞİTİMİN ÖNEMİ ... 16
4. KAPSAYICI EĞİTİMİN BİLEŞENLERİ ... 17
4.1 Erişim... 17
4.2 Katılım ... 19
4.3 Destek... 21
4.4 Kapsayıcı Eğitimin ilkeleri ... 23
5. ENGEL VE ENGEL TÜRLERİ ... 26
5.1 Zihinsel Engel ... 26 5.2 İşitme Engeli ... 27 5.3 Görme Engeli ... 27 5.4 Ortopedik Yetersizlikler/Süreğen Hastalıklar ... 28 5.5 Dil ve Konuşma Bozukluğu ... 28 5.6 Öğrenme Güçlüğü ... 29 5.7 Otizm Spektrum Bozukluğu ... 29 5.8 Dikkat Eksikliği Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB) ... 30 5.9 Risk Grubu Çocuklar ... 31 6. KAPSAYICI OKUL ... 32
7. KAPSAYICI OKULLAR GELİŞTİRME, LİDERLİK, ROL VE SORUMLULUKLAR ... 34 7.1 Çocuklar ... 35 7.2 Öğretmenler ... 35 7.3 Aileler ... 36 7.4 Toplum ... 37 İÇİNDEKİLER
4
8. KAPSAYICI ÖĞRENME ORTAMLARINDA PAYDAŞLARIN
ETKİLEŞİMİ VE DESTEĞİ... 39
8.1 Okul Yönetimi ve Kapsayıcı Eğitim ... 39
8.2 Kapsayıcı Eğitim İçin Değişim ve Yönetim ... 41
9. KAPSAYICI ÖĞRENME ORTAMLARI: EVRENSEL TASARIM İLKELERİ ... 43
10. KAPSAYICI EĞİTİM UYGULAMALARINDA AİLE VE TOPLUM KATILIMINA YÖNELİK PRATİK ÖNERİLER ... 46
10.1 Aile-Toplum-Okul İş Birliği ve Kapsayıcı Eğitim ... 46 10.1.1 Ebeveyn Eğitimi ... 46 10.1.2 Ebeveyn Katılımı ... 46 10.1.3 Okul-Aile İş Birliği... 46 10.2 Öğrenme Ortamlarında Kapsayıcı Bir Dil ... 48 10.3 Kapsayıcı Dil Nedir? ... 48
11. KAPSAYICI ÖĞRENİM ORTAMININ ÖĞRENME BAKIMINDAN DESTEKLENMESİ ... 50
11.1 Çevrenin, Materyallerin, Etkinliklerin Uyarlanması ... 50
11.1.1 Çevrenin Düzenlenmesi ... 51
11.1.2 Materyallerin Uyarlanması ... 52
12. KAPSAYICI OKUL OLUŞTURMA, İZLEME VE DEĞERLENDİRME .... 53
12.1 Kapsayıcı Okul İzleme Kontrol Listesi Kullanımı Hakkında ... 60
12.2 Kapsayıcı Sınıf Profili Ölçeği Kullanımı Hakkında ... 60
13. ÖĞRETMENLERİN MESLEKİ GELİŞİMİNİ DESTEKLEME, İZLEME VE DEĞERLENDİRME ... 61
14. GELİŞİM VE ÖĞRENMENİN DEĞERLENDİRİLMESİ ... 63
14.1 Değerlendirme Tanımı, Temel Kavramlar, Amaçları ve Türleri ... 63
14.1.1 Değerlendirme Nedir? ... 63
14.1.2 Ölçme ve Değerlendirmede Kullanılan Kavramlar ... 64
14.2 Gelişim ve Öğrenmenin Değerlendirmesinde Kullanılabilecek ... 64
14.3 Örnek Değerlendirme Araçları ... 65
15. BEP SÜREÇLERİ, UYGULAMA VE DESTEK ... 66
16. MEDYA KAMPANYASI VE YÖNETİCİLERİN ROLÜ ... 69
ŞEKİLLER LİSTESİ
Şekil 1 Kaliteli Kapsayıcı Erken Çocukluk Eğitimi Bileşenleri... 17 Şekil 2 Tanılama Öncesi Risk Grubundaki Çocuklar İçin Eğitim Akışı ... 31 Şekil 3 Öğrenme İçin Evrensel Tasarım ... 44 Şekil 4 Sınıf İçi Değerlendirme Modeli (NCCA, 2007) ... 63 Şekil 5 Öğretim Sürecinde Ölçme ve Değerlendirmenin Yeri ... 646
ENGELİ OLAN ÇOCUKLAR İÇİN
KAPSAYICI ERKEN ÇOCUKLUK EĞİTİMİ PROJESİ
1
Avrupa Birliği ve Türkiye Cumhuriyeti’nin eş finansmanı ile Millî Eğitim Bakanlığı Temel Eğitim Genel Müdürlüğünün faydalanıcı olduğu ve UNICEF teknik desteği ile yürütülmekte olan “Engeli Olan Çocuklar İçin Kapsayıcı Erken Çocukluk Eğiti-mi Projesi” üç yıl sürecek olup temel hedefi, kaliteli kapsayıcı eğitim sağlanması yoluyla engeli olan çocukların (3-7 yaş arası) erken çocukluk eğitimine ve ilko-kul 1. sınıfa erişimlerini artırmaktır. Bu kapsamda proje ile aşağıdaki sonuçlara ulaşılması hedeflenmektedir: SONUÇ 1 Kapsayıcı eğitime katılan tüm çocukların bilişsel, duygusal ve sosyal gelişimle-rinin iyileştirilmesi. SONUÇ 2 Engeli olan çocukların (3-7 yaş arası) ailelerinin ve çocukların bakımını üstlenen kişilerin kapsayıcı eğitim hakları, imkânları ve okul-aile iş birliğinin önemi hak-kındaki farkındalıklarının artırılması. SONUÇ 3 Karar vericilerin, engeli olmayan çocukların aileleri ve çocukların bakımını üst-lenen kişilerin, engeli olan çocukların kaliteli kapsayıcı eğitim alma haklarına ilişkin farkındalıklarının artırılması ve bu konuda desteklerinin sağlanması.SONUÇ 4
Öğretmenlere, tüm çocuklara (3-7 yaş arası) kaliteli kapsayıcı eğitim sunabi-lecekleri şekilde bilgi ve becerilerin kazandırılması.
6
pilot il90
pilot okul3-7
yaş arası tüm çocuklar ENGELİ OLAN ÇOCUKLAR İÇİN KAPSAYICI ERKEN ÇOCUKLUK EĞİTİMİ PROJESİ Çocukların aileleri ve bakımını üstlenen kişiler Öğretmen, okul yöneticisi ve diğer eğitim personeli Gaziantep Samsun Bursa İzmir Konya Antalya8
1. Farkındalık yaratma ve kamuoyu-nun dikkatini çekmek üzere proje açı-lış töreni düzenlenmesi;
2. Kapsayıcı erken çocukluk eğitimi
po-litikaları ve uygulamalarını yönlendiren araştırma bulguları, modelleri ve kaynak-ları hakkında bilgi paylaşımın gerçekleştiği ulusal bir konferans düzenlenmesi ve kon-ferans çıktılarının paylaşıldığı bir bildiri ki-tapçığı hazırlanması;
3. Kapsayıcı erken çocukluk eğitimi-ne ilişkin ulusal ve uluslararası alan-yazın taranarak, kapsayıcı eğitimin tanımları, kapsayıcı eğitimin temel il-keleri ve uygulamaların derlendiği bir masabaşı raporu hazırlanması;
4. Kapsayıcı eğitim politika ve
uygula-malarını anlamak ve engeli olan çocuklara sunulan eğitim hizmetleri hakkında bilgi edinmek amacıyla iki Avrupa Birliği ülkesi-ne çalışma ziyaretleri gerçekleştirilmesi;
5. Kapsayıcı erken çocukluk eği-timine ilişkin mevcut mevzuat ana hatlarıyla incelenerek engeli olan ço-cuklarla çalışma, öğrenme ortamları tasarlama, öğretim, gelişimi değer-lendirme gibi eğitimin farklı süreçleri-nin uyumlaştırılmasını sağlamaya yö-nelik bir politika belgesi geliştirilmesi;
6. Proje pilot uygulamaları sırasında
öğretmen ve çocukların kullanımına su-nulacak örnek eğitim destek materyalleri (öğretmen etkinlik kitapları, çocuk etkin-lik kitapları, öykü kitapları, değerlendirme araçları vs.) geliştirilmesi;
7. Engeli olan çocuklara yönelik mevcut hizmetlerin haritasının çı-karıldığı, Bireyselleştirilmiş Eğitim
Programı’nın (BEP) güçlendirilmesine yönelik önerilerin sunulduğu ve yön-lendirme protokollerinin geliştirilme-sine yönelik önerilerin sunulduğu bir strateji belgesi geliştirilmesi;
8. Proje pilot uygulaması sırasında
gulamanın gerçekleştirildiği okullarda uy-gulamada yer alan çocukların gelişimlerine etki eden öğrenme ortamlarının ve ailelere sunulan destek sistemlerinin analizi ger- çekleştirilerek değerlendirme raporları ha-zırlanması;
9. BEP sistemini destekleyecek veya güçlendirilmesine katkı sağlayacak destek hizmetleri ve uyarlamalara ilişkin öneriler hazırlanması;
10. Kapsayıcı erken çocukluk eğitimi
uy-gulamalarının pilotlandığı okullara devam eden çocukların gelişim ve öğrenmeleri portfolyolar aracılığıyla izlenerek çocuk-ların gösterdiği gelişime yönelik bir rapor hazırlanması;
11. Ailelerin engeli olan çocukların eğitim hakları ve onlara sunulan im-kânlara ilişkin farkındalığı konusun-daki bilgi eksikliklerinin haritalan-dırılması amacıyla bir durum analizi gerçekleştirilmesi;
12. Engeli olan çocukların toplumun her
alanında eşit muamele görmesini sağla-mak amacıyla erken çocuklukta kapsayıcı eğitim konusunda TV spotu, kısa filmler, basın duyuruları, sosyal medya duyurula-rı, posterler, broşürler ve çevrimiçi başarı öyküleri kullanılarak geniş çaplı bir medya kampanyası gerçekleştirilmesi;
13. Engeli olan çocukların eğitim hak-ları ve onlara sunulan imkânlar ile
1.1 Proje Çıktıları
18. Kapsayıcı erken çocukluk eğitimi üze-rine öğretmenlerin mesleki gelişimlerini sağlamak amacıyla öğretmen eğitim mo-dülleri (Öğretmen Kılavuzu, Eğitici Eğitimi Kılavuzu, Yönetici Kılavuzu ve Öğretmen Mesleki Gelişim İzleme ve Değerlendirme Kılavuzu) geliştirilerek öğretmen ve yöne-tici eğitimleri gerçekleştirilmesi;
19. Proje pilot uygulamasının gerçek-leştirileceği illerde yerel eğitim yöne-ticilerine proje bilgilendirme semineri düzenlenmesi;
20. Gerçekleştirilen eğitimleri
değerlen-dirme amaçlı bir rapor hazırlanması;
21. Öğretmenlerin kapsayıcı erken çocukluk eğitimi üzerine mesleki ge-lişimleri izlenerek bir rapor hazırlan-ması;
22. Proje pilot uygulaması başlamadan
önce kamuoyuna projeyi duyurma ve far- kındalık yaratma amacıyla bir basın lans-manı düzenlenmesi;
23. Proje pilot uygulamasından elde edilen izleme değerlendirme sonuçla-rının uluslararası camia ile paylaşıldı-ğı ve tartışıldıpaylaşıldı-ğı bir uluslararası kon-ferans düzenlenmesi ve konkon-feransa ilişkin bir bildiri kitapçığı hazırlanma-sı;
24. Proje sonuç ve çıktılarının kamuoyu
ile paylaşıldığı ve bu çıktıların yaygınlaş-tırılmasının hedeflendiği bir proje kapanış töreni düzenlenmesi.
okul-aile iş birliğinin önemine ilişkin bilgi sunmak amacıyla aile bilgilendir-me seminerleri düzenlenbilgilendir-mesi;
14.
Okullar tarafından sağlanan aile des-teğine ilişkin bir değerlendirme raporu hazırlanması;
15. Aileler için engeli olan çocukla-rın eğitim haklaçocukla-rına ilişkin kılavuzlar, ailelerin ve toplumun genel anlamda engeli olan çocukların hakları konu-sunda bilgilendirilmesi için kılavuzlar (aile kılavuzu ve toplum kılavuzu) ve broşürler geliştirilmesi;
16. Engeli olan ve tipik gelişim gösteren
çocukların birlikte oynayabilmeleri için boş zaman etkinlikleri kitabı hazırlanarak okul bünyelerinde etkinlikler düzenlenmesi;
17. Hizmet öncesi öğretmen eğiti-minde kapsayıcı eğitimle ilgili eğitim personelinin gereksinimlerinin karşı-lanmasına yönelik YÖK’e ve diğer ilgi-li yükseköğretim kurumlarına sunul-mak üzere bir tavsiye/öneri belgesi hazırlanması;
10 Kapsayıcı eğitim tüm çocukların gelişimsel, sosyokültürel ve bireysel özellikleri ile gereksinimleri doğrultusunda eğitim almalarını amaçlayan bir süreç olarak tanımlanabilir. Çocukların nitelikli bir eğitime erişimi, katılımlarının artırılması ve olası ayrımcılıkların azaltılması kapsayıcı eğitimin temel hedeflerindendir. Kapsayıcı eğitim tüm çocukların bireysel özelliklerini, gereksinimlerini, ilgilerini ve tercihlerini dikkate alarak eğitim programı, ortamı, yöntemi ve materyallerini çocuklara uygun hale getirir. Bu, eğitimde fırsat eşitliği ve adaletinin sağlanması için önemlidir. Kapsayıcı eğitimin bir diğer önemli özelliği de aile katılımına ve toplumsal katılıma verdiği değerdir. Kapsayıcı eğitim yaklaşımının tüm paydaşlar tarafından benimsenmesi, uygu-lamada başarı kaydetmenin ön koşuludur. Tüm çocukların kapsayıcı öğrenme ortamlarında eğitim almaları aileler de dâhil olmak üzere toplumun tüm birey ve kurumlarının sorumluluğudur.
KAPSAYICI EĞİTİM NEDİR?
2
Kapsayıcı eğitim toplumun tüm bireylerinde
çocuk yararına temel değer ve tutum
Aileler
Destek Pers
oneli
Ok
ul Y
öneticileri
Öğr
etmenler
Spor
, Sanat, Eğitim
Merk
ezleri / K
urumları
RAM
ve Özel R
ehabilit
asyon
ve Eğitim Merk
ezleri
Sivil T
oplum
Kuruluşları
el
Yer
Yönetimler
OK
ul
Diğer Eğitim P
ers
oneli
Çocuklar
Gerek ulusal mevzuat ve belgelerde (Örneğin; Anayasa, Millî Eğitim Temel Ka-nunu, MEB 2023 Eğitim Vizyonu.) gerekse uluslararası sözleşmelerde (Örneğin; İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi, Çocuk Haklarına Dair Sözleşme.) ifade edildiği gibi;kapsayıcı ve nitelikli bir eğitim,
her çocuğun hakkıdır.
Hem ulusal yasalar hem de ülkemizin taraf olduğu uluslararası sözleşmelerle korunan bu hakkın fırsat eşitliği temelinde, ayrımcılık yapılmaksızın sürdürül-mesi gerekmektedir.
12
T.C. Anayasası Herkes, dil, ırk, renk, cinsiyet, siyasi düşünce, felsefi inanç, din,
mezhep ve benzeri sebeplerle ayırım gözetilmeksizin kanun önünde eşittir.
(Ek fıkra: 7/5/2010-5982/1 md.)
Çocuklar, yaşlılar, özürlüler, harp ve vazife şehitlerinin dul ve yetimleri ile malul ve gaziler için alınacak tedbirler eşitlik ilkesine aykırı sayılmaz.
Madde 10
Kimse, eğitim ve öğretim hakkından yoksun bırakılamaz. (…) Devlet, durumları sebebiyle özel eğitime ihtiyacı olanları topluma yararlı kılacak tedbirleri alır.
Madde 42
Mecburi ilköğrenim çapında bulundukları halde zihnen, bedenen, ruhen ve sosyal bakımdan engelli olan çocukların özel eğitim ve öğretim görmeleri sağlanır.
Madde 12
Her çocuk, mecburi ilköğrenim çağına girdiği öğretim yılı başında (…) ilköğretim okuluna kayıt ve kabul edilir. Her veli yahut vasi veya aile başkanı, çocuğunu zamanında ilköğretim okuluna yazdırmakla yükümlüdür. (…)
Madde 46
Eğitim kurumları dil, ırk, cinsiyet, engellilik ve din ayrımı gözetilmeksizin herkese açıktır (…)
Madde 4
İlköğretim görmek her Türk vatandaşının hakkıdır.
Madde 7
Özel eğitime ve korunmaya muhtaç çocukları yetiştirmek için özel tedbirler alınır.
Madde 8
Hiçbir gerekçeyle özürlülerin eğitim alması engellenemez. Özürlü çocuklara, gençlere ve yetişkinlere özel durumları ve farklılıkları dikkate alınarak bütünleştirilmiş ortamlarda ve özürlü olmayanlarla eşit eğitim imkânı sağlanır.
Madde 15 1739 Sayılı Millî Eğitim Temel Kanunu 222 Sayılı İlköğretim ve Eğitim Kanunu 5378 Sayılı Engelliler Hakkında Kanun
Özel eğitim gerektiren bireylerin, eğitsel performansları dikkate alınarak, amaç, muhteva ve öğretim süreçlerinde uyarlamalar yapılarak diğer bireylerle birlikte eğitilmelerine öncelik verilir.
Tanısı konulmuş özel eğitim gerektiren çocuklar için okul öncesi eğitimi zorunludur. Bu eğitim özel eğitim okulları ile diğer okul öncesi eğitim kurumlarında verilir.
Özel eğitim gerektiren bireyler, ilköğretimlerini özel eğitim okulları ve/veya diğer ilköğretim okullarında sürdürürler.
(Kaynaştırma) Özel Eğitim gerektiren bireylerin eğitimleri, hazırlanan bireysel eğitim planları doğrultusunda akranları ile birlikte her tür ve kademedeki okul ve kurumlarda uygun yöntem ve teknikler kullanılarak sürdürülür.
(Özel Eğitim Desteği) Özel eğitim gerektiren bireylere, her tür ve kademedeki eğitim ortamlarında devam ettiği eğitim programlarının amaçlarını gerçekleştirmek üzere özel eğitim desteği verilir. Bu amaçla bireysel ve grupla eğitim imkanları sağlanır.
(Değerlendirme) Normal akranları ile birlikte eğitim gören özel eğitim gerektiren öğrencilerin hazırlanan eğitim planındaki amaçları gerçekleştirme düzeyleri, devam ettikleri okulun sınıf geçme ve sınav yönetmeliğine göre değerlendirilir. Ancak, özür ve özellikleri dikkate alınarak sınavlarda gerekli önlemler alınır ve düzenlemeler yapılır.”
“Resmî ve özel okul öncesi, ilköğretim ve ortaoğretim okulları ile yaygın eğitim kurumları, kendi çevrelerindeki özel eğitime ihtiyacı olan bireylere özel eğitim hizmetleri sağlamakla yükümlüdür. Söz konusu okul ve kurumlarda, özel eğitim gerektiren bireylerin eğitim-öğretim görmelerini sağlamak üzere gerekli tedbirler alınır.”
Madde 4 Madde 7 Madde 8 Madde 12 Madde 14 Madde 16 Madde 24 573 Sayılı Özel Eğitim Hakkında Kanun Hükmünde Kararname
14
2023 Vizyonuna Doğru
Her çocuk ilgi, yetenek ve mizacı doğrultusunda eğitimden kariyere uzanabiliyor, potansiyelini
Madde 24 - Eğitim
1 Taraf Devletler engeli olan bireylerin eğitim hakkını tanır. Taraf Devletler, bu hakkın fırsat eşitliği temelinde ve ay-rımcılık yapılmaksızın sağlanması için eğitim sisteminin bütünleştirici bir şekilde her seviyede engeli olan bireyleri içine almasını ve ömür boyu öğrenim imkânı sağlar. Bu-nun için aşağıdaki hedefler gözetilmelidir:
a İnsan potansiyelinin, onur ve değer duygusunun tam gelişimi ve insan haklarına, temel özgürlüklere ve insan çeşitliliğine saygı duyulmasının güçlendirilmesi; b Engellilerin; kişiliklerinin, yeteneklerinin,
yaratıcılıkları-nın, zihinsel ve fiziksel becerilerinin potansiyellerinin en üst derecesinde gelişiminin sağlanması;
c Engeli olan bireylerin özgür bir topluma etkin bir şekil-de katılımlarının sağlanması.
2 Taraf Devletler bu hakkın yaşama geçirilmesi için aşağıda belirtilenleri sağlar:
a Engeli olan bireyler engelleri nedeniyle genel eğitim sisteminden dışlanmamalı ve engeli olan çocuklar en-gelleri nedeniyle parasız ve zorunlu ilk ve ortaöğretim olanaklarının dışında tutulmamalıdır;
b Engeli olan bireyler yaşadıkları çevrede bütünleştirici, kaliteli ve parasız ilk ve orta öğretime diğer bireylerle eşit olarak erişebilmelidir;
c Bireylerin ihtiyaçlarına göre makul düzenlemeler yapıl-malıdır;
d Engeli olan bireylerin genel eğitimden etkin bir şekilde yararlanabilmeleri için genel eğitim sistemi içinde ihti-yaç duydukları desteği almalıdır;
e Engeli olan bireylere yönelik bireyselleştirilmiş etkin destekleyici tedbirler, engeli olan bireylerin tam katılı-mı hedefine uygun olarak, akademik ve sosyal gelişimi artırıcı ortamlarda sağlanmalıdır.
16
KAPSAYICI EĞİTİMİN ÖNEMİ
3
Kapsayıcı
Eğitim
Tüm çocukların öğretmenleri, ebeveyni ve akranları tarafından desteklenmesini sağlar. Tüm çocukların toplumsal yaşama katılımına katkı sağlar. Sivil katılım, istihdam ve toplum hayatını kapsayıcı hale getirir. Çocukların aile dışındaki ortamlarda sosyal ilişkileri ve etkileşimlerinin gelişmesini sağlar. Tüm çocukların gelişimini ve akademik başarısının yükselmesini destekler. Çocuklar arasındaki farklılıkları gözetmeksizin, okula gelen tüm çocuklara yarar sağlamayı amaçlar. Ayrıştırıcı eğitim ortamlarının doğurabileceği ayrımcı yaklaşımların önüne geçer. Çocukların güçlü yanlarını öne çıkarır. Farklı gelişim özelliklerine ve öğrenme gereksinimlerine sahip çocukların öğrenme ortamlarında bir arada bulunmalarını, başkalarına saygı göstermelerini ve toplumun değerli bir bireyi olmalarını sağlar.* Barton, E. E. ve Smith, B. J. (2015). The preschool inclusion toolbox: How to build and lead a high-quality program. Brookes Publishing. ÇOCUK Çocuklar arası etkileşim Etkin ve süregelen mesleki gelişim Süregelen program değerlendirmesi Disiplinler arası iş birliği Bireyselleştirilmiş destekler Aile katılımı
ERİŞİM
KATILIM
DESTEK
Şekil 1. Kaliteli Kapsayıcı Erken Çocukluk Eğitimi Bileşenleri* Kaliteli kapsayıcı bir erken çocukluk eğitiminin, erişim, katılım ve destek olarak tanımlanabilecek üç temel belirleyici bileşeni mevcuttur. 4.1 Erişim Eğitime erişim, çocuklara herhangi bir ayrımcılığa uğramadan zengin öğrenme fırsatları, etkinlikleri ve ortamları sunmak, çocukları eğitim fırsatlarından alı-koyan fiziksel ve yapısal engelleri ortadan kaldırmak, “öğrenme için evrensel tasarım” temelinde eğitim çevresini düzenlemek ve bunları gerçekleştirmede teknolojiyi sürece dahil etmek olarak tanımlanabilir.Engeli olan çocukların eğitime erişimlerini artırmak için öğrenme ortamlarında birtakım düzenlemeler yapmak gerekir. Örneğin, görme sorunu yaşayan bir çocuk için ışık düzenlemeleri yapmak ya da okuduğunu anlamakta sorunlar
KAPSAYICI EĞİTİMİN BİLEŞENLERİ
18
"Tanısı konulmuş özel
eğitim gerektiren
ço-cuklar için okul öncesi
eğitimi zorunludur. Bu
eğitim özel eğitim okul-
ları ile diğer okul önce-si eğitim kurumlarında
verilir."
yaşayan bir çocuk için metinlerin sesli kayıtlar aracılığıyla çocuğa ulaştırılmasını sağlamak bu çocukların kaliteli bir eğitime erişimini kolaylaştıracaktır.
Etkinlik 1
Okulunuzda eğitime erişimi kaliteli hâle getirmek için ne tür uyarlamalar/ düzenlemeler gerçekleştirilebilir?
Her çocuk için kaliteli bir eğitime erişim açısından...
Okulumda yapabileceklerim: 4.2 Katılım Eğitimde katılım, çocukların öğrenme ortamlarında öğrenme ve karar alma sü-reçlerine anlamlı biçimde katılabilmeleri olarak tanımlanabilir. Öğrenme ortamında çevre ve program erişimi desteklense de bazı çocuklar öğ-renme etkinliklerine katılmada bireyselleştirilmiş desteğe gereksinim duyabilir. Kaliteli kapsayıcı eğitim, engeli olan ve tipik gelişim gösteren çocukların aidiyet ve katılım hislerini bilinçli olarak teşvik eder ve onların katılımlarını destekler.
20
Eğitimde Katılımın Artırılmasına Yönelik Uyarlama Örneği
Arkadaşlarıyla aynı öğrenme ortamında eğitim alan ama farklı öğrenme kazanımlarına sahip bir çocuğun yaşanan sürece etkin biçimde katılımını sağlamak için onun ve diğer çocukların edinmeleri gereken kazanımların gerçekleşebileceği ortak etkinlikler geliştiril-mesi, katılımın gerçekleştirilmesini desteklemeye örnek olarak verilebilir.
Çocukların, canlıların yaşam alanları hakkında bilgi edinmesi için, sınıfa bir sepet içerisin-de içerisin-deniz canlıları maketleri getirilebilir. Tüm çocuklar bu maketlerle oyun vasıtasıyla bilgi edinirken, engeli olan çocuğa iş başında yardım etme becerisi kazanması için yardımcı bir rol verilebilir.
Yukarıda sunulan örnekte olduğu gibi, öğrenme ortamlarında çocuklar için be-lirlenen kazanımlar farklılaşsa da çocuklar aynı etkinlikte buluşabilmektedirler. Sunulan örnekte tipik gelişen çocuklar deniz canlıları maketlerinden oluşan oyuncaklarla oynarken deniz canlılarının yaşam alanları hakkında bilgi edinir. Engeli olan bir çocuk da sosyal uyum becerilerinden olan “yardım etme” bece- risi kapsamında tipik gelişim gösteren arkadaşlarıyla birlikte çalışma şansı ya-kalar. Böylelikle, sınıfının gerçek anlamda bir parçası olarak bireyselleştirilmiş eğitim planı dahilinde kazanım elde eder.
Etkinlik 2
Okulunuzda çocukların öğrenme sürecine katılımının artırılması konu-sunda ne tür uyarlamalar/düzenlemeler gerçekleştirilebilir?
Her çocuğun eğitimde katılımın artırılması açısından...
4.3 Destek
Kapsayıcı eğitim hizmetleri çerçevesinde sağlanan destekler, öğretmen, yöne-tici ve ailelerin kapsayıcı eğitime ilişkin bilgi, beceri ve tutumlarını geliştirmeyi hedefleyen profesyonel eğitim olanakları olarak tanımlanabilir.
Öğretmenlerin kapsayıcı eğitim konusunda hizmet içi eğitim almaları ve öğren-me ortamlarında ilgili uzmanlardan destek almaları onlara sağlanan desteğe örnek olarak verilebilir. Ayrıca bir öğretmen sınıf içinde yaşadığı sorunları azalt- mak için okulundaki daha deneyimli üç kişilik bir öğretmen ekibiyle iş birliği-ne gidebilir. Bu ekibin öğretmenin zayıf yanlarını gözlemlemesi, çözüm önerisi sunması, uygulama esnasında ona yardım etmesi ve sonucu beraberce değer-lendirerek mesleki gelişim planını birlikte hazırlamaları ve gözden geçirmeleri eğitimde sunulan desteğe örnek olarak gösterilebilir.
Etkinlik 3
Okulunuzda sunulan veya sunulmasını istediğiniz öğretmen, yönetici ve ailelerin bilgi, beceri ve tutumlarını desteklemeye yönelik eğitim olanak-ları nelerdir? Okulumda...Öğretmenlere sunulan / sunulmasını istediğim destek hizmetleri:
Yöneticilere sunulan / sunulmasını istediğim destek hizmetleri:
22
Etkinlik 4
Yukarıda ifade edildiği gibi kaliteli kapsayıcı bir erken çocukluk eğitiminin üç temel belirleyici bileşeni (erişim, katılım ve destek) mevcuttur. Aşağı-daki tabloda halen görev yaptığınız okulu veya daha önce görev yapmış olduğunuz başka bir okulu kapsayıcı eğitim bileşenleri açısından değer-lendirebileceğiniz bir form sunulmaktadır. Her kriter için oluşturduğunuz yanıtların gerekçelerini yazınız.Kapsayıcı Okul İzleme Kontrol Listesi Evet Hayır
Evet/Hayır Diye Yanıtlama
Gerekçeniz Okulunuz tarafından hazırlanmış stratejik plan, kapsayıcı eğitim bakış
açısını yansıtıyor mu?
Okul personelinin gelişmesi için alınan tedbirler kapsayıcı eğitim yak-laşımını yansıtıyor mu?
Okul yönetiminin hazırladığı belgeler ve gerçekleştirdiği işler kapsayıcı eğitimin özelliklerini yansıtıyor mu?
Engeli olan çocuklar okula erişebilir durumda mı?
Tüm çocuklar mevcut eğitim programına eşit ve adil biçimde katılabi-liyorlar mı?
Engeli olan çocuklar ve tipik gelişim gösteren çocukların okulda kalma süreleri eşit mi?
Tüm çocuklar okulun çeşitli bölümlerini birlikte mi kullanıyorlar? (Bah-çe, oyun odası vb.)
Çocuklar için ders dışı faaliyetler (çocuk kulübü vb.) mevcut mu? Çocuklar için okul sonrası ders dışı faaliyetler varsa, tüm çocuklar için erişilebilir mi?
Mevcut eğitim programı ve okul sonrası programlara katılım tüm ço-cuklar arasındaki etkileşimi teşvik edecek şekilde hazırlanmış mı? Okuldaki tüm öğretmenlerin iş birliği yaptığı bir okul ortamı mevcut mu? Okul personeli (özel eğitimciler de dahil olmak üzere) çocukların birey-selleştirilmiş eğitim planları konusunda iş birliği yapıyor mu?
Okul personeli (özel eğitimciler de dahil olmak üzere) çocukların eğitim programlarının uyarlanması konusunda iş birliği yapıyor mu?
Okul personeli (özel eğitimciler de dahil olmak üzere) etkin öğrenme sağla-mak için farklı öğretim tekniklerinin kullanılması için iş birliği yapıyor mu? Öğretmenler çocukların özerkliklerini destekleyecek ve eğitim program-larına katacak şekilde düzenlemeler yapıyorlar mı?
Destekleyici hizmetler uzmanlar arasında disiplinlerarası bir yaklaşımla sunuluyor mu?
Eğitim personeli fırsat buldukça iş birliği içerecek şekilde eğitimler ger-çekleştiriyor mu?
4.4 Kapsayıcı Eğitimin İlkeleri Kapsayıcı eğitim, tüm çocukların kendi gelişim ve öğrenme özelliklerine göre desteklenmesi ve her çocuğun kendine özgü özellikleriyle eğitim sürecine dahil edilmesi bakış açısını temel alan bir süreç olarak aşağıdaki ilkeleri içermektedir (UNESCO, 2009): Kapsayıcı değerleri eyleme geçirme. Her canlıya eşit derecede önem verme. Herkesin aidiyet hissetmesine yardımcı olma. Çocukların öğrenme ve öğretim sürecine katılımlarını teşvik etme. Dışlanmayı, ayrımcılığı, öğrenme ve katılım engellerini azaltma. Kültürel anlamda çeşitliliği ve herkese saygıyı eşit biçimde desteklemek için okul kültürü, politikalar ve uygulamalar geliştirme. Eğitim ve öğretim süreçlerinden geniş ölçüde yararlanmak için kapsayıcı uy-gulamaları kullanma. Öğrenmeyi desteklemek amacıyla çocuklar arasındaki ve yetişkinler arasın-daki farkları inceleme. Çocukların yüksek kalitede eğitim alma hakkını kabul etme. Çocuklarla birlikte, çalışanlar ve aileler için de okulları geliştirme. Başarıların yanı sıra, olumlu okul ortamı oluşturmanın değerini vurgulama. Okullar ile okulların değerleri ve çevreleri arasındaki olumlu ilişkileri teşvik etme. Kapsayıcı eğitim yaklaşımı ile öğrenme ortamlarına dahil olmanın topluma dahil olmanın bir göstergesi olduğunun farkına varma.
24
Etkinlik 5
Bu ilkelerin öğrenme ortamlarında gözlenebiliyor olması, öğrenme or- tamlarının kapsayıcı eğitim açısından uygun olup olmadığının da göster- gesidir. Bu ilkeleri kendi okulunuz veya sınıfınız açısından değerlendirdi-ğinizde neler dikkatinizi çekiyor?
Okulumun kapsayıcı eğitim ilkeleri açısından değerlendirmesi:
(Örnek: Çocukların bireysel özellikleri ne olursa olsun tüm çocuklara göz hizasında hitap etmek) 1) 2) 3) 4) 5) 6) 7) 8) 9) 10) 11) 12) 13)
Uygulamalarda Dikkat Edilecek Boyutlar
Erişilebilir ve kapsayıcı öğrenme alanlarının oluşturulmasıOkul olanaklarının, engeli olan çocuklar için fiziksel olarak erişilebilir ve kullanıla-bilir hale getirilmesi. Öğrenme araç ve gereçlerinin farklı engeli olan çocuklar için erişilebilir ve kullanılabilir hale getirilmesi.
Kapsayıcı eğitime yönelik öğretmen mesleki gelişimine destek verilmesi
Öğretmenlerin kapsayıcı eğitime yönelik tutum, bilgi ve becerilerini geliştirici eği-tim faaliyetlerinin sürekli ve düzenli bir şekilde gerçekleştirilmesi.
Çok sektörlü bir yaklaşımın kullanılması
Okulun içinde ve dışında, çocukları eğitim hizmetlerine erişmekten alıkoyan engel-lerin belirlenmesi ve kolaylaştırıcı önlemengel-lerin alınması.
Toplumun sürece dâhil edilmesi:
Ailenin ve toplumun diğer üyelerinin, engeli olan çocukların eğitiminin bir parçası olmasının teşvik edilmesi ve kolaylaştırılması.
Hizmetlere ve hizmet alan gruplara yönelik verilerin toplanması:
Okuldaki kapsayıcı eğitim hizmetlerine yönelik verilerin toplanması, çözümlenmesi ve bulguların, hizmetlerin etkililiğini değerlendirmede ve okul gelişimine yönelik yeni stratejiler geliştirmede kullanılması.
26 Engel, çocuğun yetersizlik yüzünden yaş, cinsiyet, sosyal ve kültürel unsurlara bağlı olarak oynaması gereken rolleri gereği gibi oynayamama durumudur. Okul öncesi eğitim ve ilkokul 1. sınıflarında farklı sebeplerle engellilik açısından tıbbi tanı sürecine hiç girmemiş ama sınıflarda gelişim ve öğrenme açısından akran-larına göre farklı özellikler sergileyen ve çeşitli gereksinimleri olan çocuklar da gözlemlenebilmektedir. Bu çocuklar engel riski altında eğitim öğretim sürecinde yer almaya devam etmektedir. Öğretmenlerin tanılama sürecine sokmadan ya da yönlendirme yapmadan engel riski altındaki bu çocuklar için sınıfta eğitim öğretim süreçlerine yönelik destek mekanizmalarını devreye sokma imkanları da mevcuttur. Bu çocukların gereksinim duyduğu desteği sağlamak için öncelik- le bu çocukları tanımaları, gelişim ve öğrenme açısından gözlemler gerçekleşti-rerek onların gereksinimlerini belirlemeleri büyük önem arz etmektedir. Kapsayıcı eğitim bakış açısıyla yaklaşıldığında, çocuğun tıbbi tanı almış ol-ması veya olmaması öğretmen için bir farklılık teşkil etmemelidir. Öğretmen, sınıfındaki her çocuk gibi engel riski taşıdığını düşündüğü çocuğa da kendi pedagojik bilgi ve becerisi ölçüsünde kaliteli bir eğitim sunma sorumluluğu-na sahiptir. Risk altındaki bu çocuklara sınıfta destek sağlayabilmek adıpedagojik bilgi ve becerisi ölçüsünde kaliteli bir eğitim sunma sorumluluğu-na ilk yapılması gereken çocuğun gelişim ve öğrenmesinin öğretmen tarafından düzenli olarak takip edilmesidir. Ardından çocukta görülen farklılıkların ka-yıt altında alınması, bu kayıtların çocukların gereksinimleri ölçüsünde eğitim öğretim sürecinde kullanılması izlenmesi gereken diğer basamaklardır. Engel riski açısından çocuklarda gözlenebilecek bir dizi davranış ve özellikler engel türüne göre aşağıda listelenmiştir. Eğer çocuklarda bu davranış ve özellikler- den biri ya da birkaçı düzenli olarak gözleniyorsa özel gereksinimleri olabile-ceği değerlendirilebilir. Bu değerlendirme neticesinde öğretmenler kendi bilgi ve becerileri ölçüsünde çocuklara ek destek sunabilirler. Sunulan ek desteğin yeterli olmadığı ve istenen gelişimin gözlenemediği durumda ise ayrıntılı bir değerlendirme için aile ve çocuk tanılama sürecine veya yeterli desteği sağla-yacak uzmanlara yönlendirilebilir. Okullarımızda görülebilen ve çocukların resmi olarak özel eğitim hizmetleri için tanılanabildiği ve görülme sıklığı diğerlerine göre daha yüksek olan engel türleri aşağıda özetlenmiştir. Buradaki bilgiler öğretmene özel gereksinimleri olduğu halde engel tanısı almamış çocukları desteklemede de yarar sağlayacaktır. 5.1 Zihinsel Engel Amerikan Zihinsel ve Gelişimsel Yetersizlikler Birliği tarafından geliştirilen ta-nıma göre zihinsel engel, zihinsel işlevlerde önemli derecede normalin altında
ENGEL VE ENGEL TÜRLERİ
kalma durumudur. Bu da hem zekâ hem de bireyin uyum davranışlarında ak-ranlarından anlamlı biçimde farklılaşması demektir. Bu farklılaşmaların anlamlı biçimde geriliği aşağıdaki durumlarda gözlenebilmektedir: Kısa dikkat süresi Geç ve yavaş öğrenme Bellek sorunları Soyut kavramlarda sorunlar Soyut problemlere çözüm önermede sınırlılık Güdülenmede düşüklük Öğrendiklerini koruyamama Genellemede sorunlar yaşama Akademik becerilerde sorunlar yaşama Sosyal becerilerde zorluklar yaşama Basmakalıp davranışlar Dil gelişiminde gerilikler 5.2 İşitme Engeli İşitme engeli, işitme duyarlılığının kısmen veya tamamen kaybından dolayı ko-nuşmayı edinmede, dili kullanmada ve iletişimde yaşadığı güçlükler nedeniyle özel eğitim ve destek hizmetlerine gereksinim duyma durumudur. İşitme kaybı sonucunda ortaya çıkabilen bazı özellikler aşağıda sıralanmıştır: Dil gelişiminde gecikme Konuşma geriliği/bozukluğu Akademik ve sosyal gelişimde yavaşlık 5.3 Görme Engeli
Görme engeli, iki farklı kategoride sınıflandırılmaktadır. Görme engeli yasal tanıma göre, gerekli düzeltmeler yapıldıktan sonra iyi gören gözdeki görme keskinliğinin 20/200 ya da daha az ve görme alanının 20 dereceden az olma durumu körlük, görme keskinliğinin 70/200 arasında olma durumu ise az gör-me durumu olarak tanımlanmaktadır. 2018 yılında yayınlanan MEB Özel Eğitim Hizmetleri Yönetmeliği’nde ise görme engeli olan birey görme gücünün kısmen ya da tamamen kaybından dolayı özel eğitim ve destek eğitim hizmetine gerek-sinimi olan birey olarak tanımlanmaktadır. Görme olmadan sadece dokunma ve işitmeye dayalı bir şekilde dünya ile temas bireylerin öğrenmelerini ciddi biçimde etkileyebilmektedir. Bu yoksunluk onların
28 dünya ile tecrübelerinin oluşmasını sınırlayabilmektedir. Görme engeli olan ço-cuklarda gözlenebilecek durumlar aşağıdaki şekilde özetlenebilir. Bağımsız hareket etme becerilerinde yetersizlik Sosyal ilişkilerde sınırlanma İlginç olanları fark edememe Etrafı hızlı ve doğrudan kontrol edememe ve bu durumun getirdiği zorluklar Kaygı hâli Ses kaynağını tanıyamama Etraftaki şeyler ve onlarla ilişkisini anlamakta zorluklar
5.4 Ortopedik Yetersizlikler/Süreğen Hastalıklar
Ortopedik yetersizlikler (kol bacak eksikliği, kalça çıkıklığı, kas hastalığı, sereb-ral palsi vb.) ve süreğen hastalıklar (astım/bronşit, epilepsi, migren, kanser, diyabet vb.) çocukların engelli olarak kabul edilmesi için diğer bir nedendir ve aşağıdaki şekilde sınıflandırılabilir:
Ortopedik yetersizlik Süreğen hastalık
Çeşitli hastalıklar, kazalar, travmalar, tümörler veya doğumsal anomaliler nedeniyle kas, kemik ve eklem-lerden oluşan iskelet sisteminin işlevlerini yerine ge-tirememesi sonucunda meydana gelen yetersizliktir.
Bireyin içinde bulunduğu sağlık sorunla-rı nedeniyle günlük yaşamını sürdürmede güçlüklerle karşılaşması ve sürekli tedavi ve bakıma gereksinimi olması durumudur. Bu çocuklarda aşağıdaki durumlar da görülebilmektedir ancak, bu durumların tüm çocuklarda görülemeyebileceğinin bilinmesi akılda tutulmalıdır: Zihinsel yetersizlik ve ilişkili durumlar Sosyal ilişkilerde sınırlanma Bağımsız hareket sorunları Dil gelişimi sorunları
5.5 Dil ve Konuşma Bozukluğu
Dil içerik, biçim ve kullanım bileşenleriyle oluşmuş bir yapıdır. Kişiler arasındaki sözel iletişimin temelini oluşturur. Bu bileşenlerin herhangi birinde ya da birden fazlasında ortaya çıkabilen sorunlar nedeniyle bireyler dil ve konuşma bozuk-luğu tanısı alabilirler. Toplumda yarık dudak, kekemelik ve benzeri şekillerde adlandırılabilen bazı sorunlar da bu başlık altında değerlendirilir. Çocuklarda aşağıdaki durumlar gözlenebilmektedir:
Sosyal kabul ve uyum sorunu
Öz güven sorunları
5.6 Öğrenme Güçlüğü
Öğrenme güçlüğü, okuma, yazma, bilgileri işleme, konuşma dili, yazı dili veya düşünme becerileri gibi akademik becerilerde güçlükler yaşama, buna karşın ortalama veya ortalamanın üzerinde zekaya sahip olma durumu (Mastropieri ve Scruggs, 2004) olarak tanımlanabilir. Öğrenme ortamlarında öğrenme güçlüğünün gözlemlenebileceği durumlar: Okumada zorluklar Heceleme sorunları Okuduğunu anlamada yetersizlik Metinlerde ana fikri bulmada sınırlılık Sonuç çıkarmada güçlükler Yazmada güçlükler Kelimeleri yanlış yazma Harfleri ters yazma Matematik işlemlerinde sorunlar yaşama Dil ve konuşmada zorluklar Soyut düşünmede zorluklar Güdülenme sorunları Öğrendiklerini genellemede sorunlar yaşama Sosyal becerilerinde zayıflıklar Bellekte tutma sorunları Çocukların belli bir kısmında algı problemleri de sergilenebilmektedir.
5.7 Otizm Spektrum Bozukluğu
Otizm Spektrum Bozukluğu (OSB) iletişim/sosyal ve davranışsal olmak üzere iki temel alanda kendini göstermektedir. Sosyal etkileşim alanındaki zorluklara ilişkin olarak sosyal-duygusal empati eksikliği, öfkelenme, sosyal etkileşim baş-latmada sınırlılık ya da iletişim girişimine tepki verememe, sosyal etkileşim için gerekli sözel olmayan zorluklar (örneğin, göz kontağı, vücut dili ya da jestleri anlamlandırma) ve son olarak sosyal ilişkileri anlama, geliştirme ve devam ettir- me konularında eksiklikler yaşama otizmin sosyal etkileşim alanındaki belirleyi-cileri olarak kabul edilmiştir. Diğer alan olan davranışsal göstergeler arasında ise tekrarlı motor hareketler, nesneleri kullanma ve konuşmada güçlük, rutinlerde değişikliklere tolerans eksikliği, aynılığı koruma, çok sınırlı ilgi alanları ve çevresel uyaranlara aşırı tepkili olabilme hâli yer almaktadır. Bu davranışsal özelliklerin
erken dönemlerden itibaren görülmeye başlaması, kişinin sosyal ve diğer alan-30
larda işlevde bulunmasını akranlarından anlamlı düzeyde farklılaştırıyor olması gerekmektedir. OSB’li çocuklarda aşağıdaki durumlar gözlemlenebilir: Davranış problemleri Konuşma bozuklukları İletişim sorunları Sosyal problemler Akranları veya diğerleri ile sınırlı ya da hiç gelişmeyen sosyallik Bu örnekler sınıflarda en sık rastlanan problemlerdendir. Ayrıca, sınıflarda ta- kıntılı davranışlar, yüksek ses veya ışığa karşı hassasiyet gibi durumlar da gö-rülebilmektedir.
5.8 Dikkat Eksikliği Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB)
DEHB, belli bir düzenle devamlılık arz eden, işlevde bulunma ve gelişimi olum-suz etkileyebilen dikkat eksikliği ve hiperaktif/dürtüsellik durumudur. Üç temel gruba ayrılmaktadır: Dikkat eksikliği, çocuğun görevden uzaklaşması, ısrarlı biçimde devam edememesi, odağını koruması gibi sorunlarla betimlenir. Hipe-raktivite, çocuğun sürekli olarak uygun olmayan biçimde aşırı hareketlilik, el çırpmalar ve aşırı konuşma şeklinde gözlemlenebilir. Dürtüsellik, çocuğa zarar verebilecek, çekinmesi gerektiği davranışlarla karşılaştığı anda, neredeyse hiç düşünmeden eyleme geçmesi hâlidir. Öğretmenlerin sınıf ortamlarında çocuk-larda görebilecekleri bazı ipuçları: Dikkat eksikliği: Detaylarla uğraşmada sorunlar Dikkat temelli olarak oyun ve görevlerde tutarlı biçimde sorun yaşama Yönergeleri takip etmede zorluklar Zihinsel çaba gerektiren işlerden kaçınma Unutkanlık Hiperaktivite/Dürtüsellik: Aşırı hareketlilik Sıklıkla sıra terketme Koşma ve tırmanma davranışlarındaki yoğunluk Sessiz biçimde aynı etkinlik/oyuna devam edebilme Durmaksızın konuşma Diğerlerinin iş ve oyunlarını sıklıkla kesme Sırasını bekleme ve benzeri sabır gerektiren durumlarda aşırı zorlanma
5.9 Risk Grubu Çocuklar Öğrenme ortamlarında engel gruplarının dışında kalan fakat çeşitli özellikleri iti- barıyla öğretmenlerin dikkatini çekebilen ve gelecek için dikkat edilmesi gerek-tiğine dair ipuçları sunan çocuklar da mevcuttur. Bu çocuklar gelişimsel gerilik için risk altındaki çocuklar olarak adlandırılmaktadır. Bu çocuklar henüz engel tanısı almak için yeteri kadar ipucu sağlamamaktadır, fakat olasılığın yükseldiği izlenimini vermektedirler. Erken çocukluk döneminde alınan bazı tedbirler bu çocukların engel tanısı almadan akranları ile beraber eğitim almalarının önünü açmaktadır. Risk altında olduğu düşünülen çocuklar için sınıf ortamlarında alınacak tedbirler, çocuğun hangi düzeyde olduğuna ve sınıf ortamında ne tür düzenlemeler yapı- lırsa bu çocukların akranları ile birlikte eğitim almaya devam edebileceğinin tes-pit edilmesine bağlıdır. Dolayısıyla risk altında olduğu düşünülen çocuklar için ilk yapılması gereken, öğretmenin çocuğu yakından takip etmesi, onu gelişimsel açıdan tanıması ve özelliklerinin farkına varmasıdır. Bu süreçten elde edilen verilerle öğrenme ortamları (öğretmen davranışları, sınıf ortamı, materyaller ve değerlendirme) düzenlenir. Daha sonra çocukların özellikleri ve gereksinimleri- ne göre gelişim planları hazırlanır ve bu plan çerçevesinde öğretim devam etti-rilerek çocuklar sürekli bir değerlendirmeye alınır ve süreç devam eder. Şekil 2 bu döngüyü göstermektedir. Eğer eğitim yılı içerisinde devam eden değerlendir-melerde çocukla ilgili olarak daha özel tedbirler alınması gerektiğine dair görüş gelişirse, özel eğitim hizmetlerine uygunluğu için, eğitsel değerlendirme amaçlı olarak, rehberlik ve araştırma merkezlerine yönlendirilebilirler. Şekil 2. Tanılama Öncesi Risk Grubundaki Çocuklar İçin Eğitim Akışı Farkına Varma ve Değerlendirme Tedbirlerin Alınarak Planın Uygulanması Plan Geliştirme
32 KAPSAYICI OKUL
6
Tüm çocuklar okulda
Tüm çocuklarca erişilebilir fiziksel öğrenme ortamları Aile katılımı ve eğitimi Okul-aile-toplum iş birliği Öğretmenler arası iş birliğiHer çocuğa göre uyarlanabilir
öğrenme materyalleri
Bireyselleştirilmiş öğretim programları ve yöntemleri Çocuğu merkeze alan değerlendirme Kapsayıcı etkileşim ve dil Çocuğa, öğretmene aileye destek
34
Okullarda kapsayıcı bir öğrenme ortamı geliştirilmesi okul yöneticilerine dü-şen sorumluluk alanlarından bir tanesidir. Bu sorumluluğun yerine getirilmesi okul yöneticilerinin geleneksel (ya da mevzuatla belirlenen) sorumlulukla-rının dışına çıkmayı gerektirebilir. Mevzuatla tanımlanmış ya da geleneksel kişiye özgü bazı yönetici rolleri kapsayıcı okullar geliştirme sürecinde yeter-li olmayabilir. Bu nedenle kapsayıcı okullar geliştirmek adına yöneticilerin bazı çalışma biçimlerini (örneğin, kullandıkları iletişim dilini), okul yönetimini ele alış biçimlerini (örneğin, okulda çalışan öğretmenlerin mesleki gelişimini destekleme, kaynakların engeli olan çocuklar özelinde kullanımı) değiştir-mesi kapsayıcı öğrenme ortamları ya da bir başka deyişle kapsayıcı okul geliştirme sürecinde yararlı olacaktır. Bu süreçte okul yöneticilerin rollerinde beklenen değişikliklere örnekleri şu şekilde sıralayabiliriz:
a
Okulun tüm fiziksel ortamlarının tüm çocuklar ve okulun tüm paydaş-ları için erişilebilir olması için, imkanlar ölçüsünde, gerekli tedbirlerialmak
b
Uygulanan eğitim programlarının çocukların bireysel özellikleri ve ge-reksinimleri temelinde uyarlanmasına destek sağlamakc
Öğretim süreçleri ve ortamlarının çocukların bireysel özellikleri ve ge-reksinimleri temelinde uyarlanmasına destek sağlamakç
Okulda eğitim gören tüm çocukların özelinde gerçekleştirilecek eğitsel müdahaleler konusunda öncülük/liderlik etmekd
Engel riski altındaki çocukların belirlenmesinde, onlara sınıf içi destek-ler sağlanmasında ve gerektiğinde onların eğitsel yönlendirilmesinin yapılmasında öğretmenlere ve diğer ilgili eğitim personeline destek olmae
Okuldaki tüm çalışanların, çocukların, ailelerin ve toplumun eğitime katılımlarının sağlanmasını ve takibiLider,
yolu bilen,
yolda yürüyen ve
yolu gösterendir!
John C. Maxwell
KAPSAYICI OKULLAR GELİŞTİRME, LİDERLİK, ROL VE SORUMLUKLAR
f
Öğretmenlere iş birlikli çalışma, mesleki gelişim ve mentörlük gibi ko-nularda kapsayıcı eğitim özelinde destek sağlamag
Çocuklar, öğretmenler, diğer eğitim personeli, aile ve toplumla ile okul özelinde kurulan iletişimde kapsayıcı dil kullanmak ve çevresine kap-sayıcı dil konusunda model olmakh
Okulda kaynak dağılımının öğrenci gereksinimleri çerçevesinde dağılı-mının sağlanmasıi
"Eğitim tüm çocukların hakkıdır” ve “her çocuk kendi özelinde öğrene- bilir” yaklaşımlarını tüm eğitim süreçlerinde teşvik etmek ve uygulan-masını garanti altına almakOkul yöneticilerinin bu rolleri yanında, okulun diğer paydaşları olan çocuklar, öğretmenler, aileler ve toplumun kapsayıcı eğitim sağlan-masındaki rolleri konusunda da bilgi sahibi olması ve bu rollerin ye-rine getirilmesinde bu paydaşların ihtiyaç duyduğu destekleri sağla-ması önemlidir. Bu paydaşlar ve rollerini şu şekilde özetleyebiliriz:
7.1 Çocuklar
Tüm çocukların ilgi ve ihtiyaçlarının farklı olduğu ve tüm çocukların eğitim hakkı-nın olduğu bakış açısının çocuklar tarafından içselleştirilmesi, eğitim anlayışının yaşamımıza yerleşmesinin özünde yer alır. Çocukların, ayrımcı önyargılardan uzak yetişmesi için, kullandığımız dile dikkat etmek ve onların kullandıkları dili olumlu ifadelerle yapılandırmalarına yardımcı olmak hepimizin sorumluluğudur. Çocukların birbirine sevgi ve saygıyla yaklaşmalarını desteklemek, daha çok çocuğun eğitimde kalmasının yolunu açacaktır.
7.2 Öğretmenler
Kapsayıcı eğitimde öğretmenler, çocuklara sunulan desteğin sınıf ortamında erişimi ve katılımı artırıcı özelliklere sahip olmasının teminatıdır. Öğretmenler,
36 çocuklar arasındaki etkileşimleri kolaylaştırarak, tüm çocukları aynı etkinliklerin ortağı yaparak, aynı sınıfın parçası olduklarını hissettirerek, sınıf kimliği oluştu-rur ve basit uygulamalarla bu kimliğin sürekliliğini sağlar. Öğretmenlerin çocuklarla, ailelerle ve kendi aralarında geliştirdikleri iş birlikleri ve iletişimlerinin devamı, kapsayıcı eğitim anlayışının toplumda yerleşmesine de yardımcı olur. Sınıfın kapsayıcı eğitim bakımından güçlendirilmesi için öğretmen; Fiziksel ortamı bireysel özelliklere göre düzenler. Sınıftaki tüm çocuklar arasında sosyal ortamı ve etkileşimi düzenler. Çocukların tercihlerini dikkate alır. Çocuklara kendilerini farklı şekillerde ifade etme ve ürünler oluşturma olanağı sağlar. Bireysel özelliklere göre materyalleri uyarlar, etkinlikleri basitleştirir ve çe-şitlendirir. Bireysel özelliklere göre öğretim programında yer alan kazanımların göster-gelerini uyarlar. Bireysel özelliklere göre öğretim/öğrenme/değerlendirme yöntemini/aracını uyarlar. Akran desteği sağlar.
7.3 Aileler
Çocukların geleceğine dönük kaygılarımızı yenerek, onlara yönelik umutlarımızı öne çıkarmak çocuklara sağlayacağımız desteğin ilk basamaklarındandır. Kapsayıcı erken çocukluk eğitiminde, çocukları okulda başarılı olan aileler aşa-ğıdaki özellikleri sergilemektedir: Çocukları tanıma, onların özelliklerini keşfederek gelişimsel ihtiyaçlarını ve öğrenme gereksinimlerini belirleme. Çocuğun sağlık sorunlarını, kullandığı özel araç veya ilaçlara ilişkin bilgiyi
okul ve öğretmen(ler)le paylaşma.
Evde/yaşam alanında günlük bir rutin oluşturma.
Okul ile yakın iletişimde bulunma ve çocukların okuldaki gelişimini takip
etme (okuldan/öğretmenden çocuğun gelişim ve öğrenmesine yönelik kanıt temelli bilgiler talep etme, çocuğun gelişim ve öğrenmesini nasıl destekleye-bileceğini sorma). Çocukların okuldaki ve okul dışındaki etkinliklerini takip etme. Sorumluluk alma ve farklılıklara saygı duyma gibi değerleri çocuklara aktar-mak için bu konularda onlara model olma. Çocukların, ne derecede olursa olsun, başarılarını kutlama.
Mümkün oldukça, okulda çocuğun katıldığı etkinliklere katılma ve bu etkin-liklerde rol üstlenme. Aile bireyleri arasında iletişim, okuma, yazma ve kültürel etkileşimleri teşvik etme. Diğer aileler ve çocuklarıyla okul dışında da etkileşimi sürdürme. Okul ve çocuğun sınıfı için, şartlar ölçüsünde, bilgi ve deneyim kaynağı olma.
7.4 Toplum
Kapsayıcı erken çocukluk eğitiminde, okul içinde ve dışındaki faaliyetlerle ço- cukların gelişimlerinin desteklenmesi gerekmektedir. Çocuklar, okul saatleri dı- şında, öğretmenleri, aileleri ve okul yönetimi ile etkin iletişimlerini artıran et-kinliklere ihtiyaç duyar. Çocukların bakış açısının şekillenmesinde ailelerin görüşlerinin önemli bir rolü vardır. Tipik gelişen çocukların ailelerinin engeli olan çocuklara karşı aldıkları tavır, eğitime katılım ve erişimde belirleyici bir etkene dönüşmektedir. Dolayı-sıyla, tüm çocukların eşit koşullarda eğitime erişim hakları olduğunun bilinciyle hareket etmek gerekmektedir.Toplumun genelinin kapsayıcı eğitim konusunda farkındalığa sahip olması, her türlü farklılıkla (yaş, cinsiyet, etnik köken, ırk, dil, din, engellilik hali vb.) aynı toplumda uyum içinde yaşanabilmesinin önünü açacaktır.
38
Kapsayıcı eğitim anlayışının yerleşmesinde toplumun
tüm fertlerine sorumluluklar düşmektedir.
Eğitime katılım ve erişimin artırılması için sadece engeli olan çocukların ailelerinin, öğretmenlerin ve okul müdürlerinin girişimleri ve iletişime açık yaklaşımları yeterli değildir.
Çevremizde ihtiyaçlarının çeşitliliği yüzünden, eğitime erişim ve katılım konusunda sıkıntı yaşayan çocuklara ve ailelere destek olmak hepimizin sorumluluğudur.
Bu sorumluluk, çocukların eğitime erişimleri ve
ka-tılımlarının sağlandığı noktada da bitmez.
Okul içinde ve dışında düzenlenen çeşitli etkinliklere ailelerin katılımları, okul dışı zamanlarda birbirlerine destek ağları geliştirmeleri için gereklidir. Engeli olan çocukların ve ailelerinin benimsenmesi, tipik gelişim gösteren çocukların ve ailelerinin yaklaşımına bağlıdır. Toplumsal zenginliklerimiz ile birlikte kapsayıcı eğitime aşağıdaki yollarla destek olabiliriz: Tüm çocukların eğitim hakkının savunucusu olma, Sosyal ve kültürel yaşam alanlarında fiziki koşulların, engeli olan bireylerin
de erişimine elverişli olmasını sağlama (asansörlerin uygun tasarlanması, rampa gibi), Toplumsal alanda önyargılardan uzak ilişkiler geliştirme, Okul dışı ortamlarda (parklar, oyun alanları, vb.), tüm çocukların bir arada vakit geçirmesine olanak tanıma, Bireysel farklılıkların toplumsal zenginlik olduğu duyarlılığıyla sosyal ilişkileri sürdürme, Fırsat adaleti temelinde yapılan yatırımların tüm toplumun geleceğine yöne-lik olduğunun farkında olma.
Kapsayıcı öğrenme ortamlarının oluşturulması, geliştirilmesi ve sürdürülmesi etkin iletişim süreçleri ile mümkündür. Ancak, bu süreçte tüm paydaşların rol ve sorumlulukları vardır. Öncelikle kapsayıcı öğrenme ortamlarında pay-daşların kimler olduğunun bilinmesinde fayda vardır. Tüm çocuklar, aileleri, öğretmenler, okul yöneticileri, okuldaki tüm personel ve diğer tüm toplumsal kurum ve kuruluşlar kapsayıcı öğrenme ortamlarının paydaşlarıdır. Dolayı-sıyla, tüm paydaşlar arasındaki iletişim ve etkileşim kapsayıcılığın devamı için önemlidir.
8.1 Okul Yönetimi ve Kapsayıcı Eğitim
Kapsayıcı eğitim ortamları sürekli değişimin yaşandığı ortamlardır. Eğitimin tüm paydaşları, içinde bulundukları mevcut yaklaşımdan farklı bir yaklaşım içinde olmak durumundadırlar. Değişimin garanti altına alınmasını sağlaya-cak kişi ise okul müdürü olmak durumundadır. Paydaşlar içinde bulundukları mevcut durumda kapsayıcı eğitim adına bir değişim yaratmalıdır ve bu deği-şimin garanti altına alınmasını sağlayacak kişide okul müdürüdür. Müdür ve yönetimdeki diğer sorumlular değişim için planlama yapıp, değişimin akışını takip ederek gerektiği yerde tekrar değişiklikler yapabilmelilerdir. Bu neden- le yöneticilerin almaları gereken tedbirlere bazı örnekler şu şekilde sıralana-bilir:
Yöneticiler kapsayıcı bir öğrenme ortamının oluşturulmasında ve
geliştiril-mesinde tüm paydaşlara liderlik edecek pedagojik, yasal ve kültürel bilgi ve becerilere sahip olmanın yanı sıra, kapsayıcılığa yönelik olumlu tutum ve sorumluluk sergileyecek şekilde bireysel gelişimlerine dikkat etmelilerdir (Lemay, 2017).
KAPSAYICI ÖĞRENME ORTAMLARINDA PAYDAŞLARIN ETKİLEŞİMİ VE DESTEĞİ
40 Araştırmalar, olumlu tutumları olan yöneticilerin, engeli olan çocukların ge- nel öğrenme ortamında kalmalarına olanak sağlamada daha istekli oldukları-nı göstermektedir (Harris, 2009). Bu nedenle yöneticilerin tutumlarını olumlu yönde değiştirecek çalışmalar yapılması gerekmektedir. Yöneticilerin aldıkları kararların kapsayıcı eğitim bakımından ele alınarak, ka-liteli eğitim hizmetlerinin sunulma süreci izlenmelidir. Yöneticiler doğrudan eğitim sunmamalarına ve günlük sınıf ortamına sıklıkla dahil olmamalarına rağmen, olumlu bir okul kültürü oluşturulmasında doğrudan etkilidir. Yöneticiler olumlu okul iklimi geliştirmek için okul içindeki destek sistemlerini geliştirmelidir.
Etkinlik 6
Liderlik vasıfları kapsamında yöneticilerin temel rol ve sorumlulukları vardır. Öğretmenler de yöneticilerle beraber ortak hedef etrafında ke-netlenerek kendi sorumluluklarını geliştirmek ve uygulamak durumun-dadırlar. Aşağıdaki tabloyu (Epp, 2014) inceleyerek, bir öğretmenin, yöneticilerin rol ve sorumluluklarına paralel biçimde sürece ilişkin sağ- layabileceği katkıları tartışınız. Bir okul yöneticisinin bu rol ve sorumlu-lukları yerine getirebilmek için yapabileceği olumlu uygulama örneklerini kurumlarınızdaki uygulamaları temele alarak tartışınız.
Yönetici Rol ve Sorumlulukları Kurum Değerlendirmesi ve Öğretmen Olarak Katkılarımız
Çalıştıkları kurumu yeniden tasarlama ve buna bağlı olarak iş birliğine dayalı bir çalışma ortamı için kurum kültürünü geliştirme.
Sorunların tespit edilmesi ve buna bağlı olarak okul personelinin motive edilebilmesine yönelik okul için yeni bir vizyon ve yön belirleme.
Çocuklara hem gerekli bireysel desteklerin sağlanması hem de yüksek kalitede bir eğitim sunulmasını yönetme.
Tüm çocukların yanı sıra çocukların ebeveynlerini ve ilgili tüm paydaşları sürece dahil etme ve onlara değer verme.
Öğretmenlere yeterli mesleki gelişim için fırsatlar sunma.
8.2 Kapsayıcı Eğitim İçin Değişim ve Yönetim
Yukarıda da belirtildiği gibi kapsayıcı eğitim bakımından kaliteli bir eğitim mer-kezinin zaman içerisinde değişim göstermesi zorunludur çünkü kapsayıcı eğitim dinamik bir öğrenme ortamını gerekli kılmaktadır. Bu nedenle yöneticilerin de-ğişimi takip edip, kalite yönünden gerekli tedbirleri alabilmesi için bazı öneriler aşağıda sunulmuştur: Karmaşık hâle gelen çocuk gereksinimleri okulu çevreleyen birçok kurum ve kuruluşu da eğitim öğretim sürecinin bir parçası hâline getirmektedir. Örne-ğin, engeli olan çocuklar için okulun fiziksel yapısının geliştirilmesi önemli bir düzenlemedir. Toplumsal kurum ve kuruluşlar, okul ve okul yönetimlerine destek olmak için paylaşım toplantıları, bilgilendirmeler ya da etkinlikler ara-cılığı ile destek sürecinin bir parçası hâline gelebilirler. Yöneticiler, kaynakları daha etkin biçimde kullanacak şekilde okulla
ilişki-li projeler geliştirilmesini sağlayabilirler. Örneğin, eğitimin erişim boyutunu güçlendirmek için bir maddi destek kampanyasının başlatılması ya da kap-sayıcılığın destek boyutuna hitap edebilecek şekilde, kapasite artırımı amaçlı projeler yazılması gibi. Okulları mevcut uygulamalardan kapsayıcı uygulamalara taşımak, paydaşla- rın ortak çabalarını gerektirir. Bunun için paydaşlardan oluşan bir okul yöne-tim ekibi kurulması düşünülebilir. Okul içerisinde değişimin takibini yapacak, bir planlama, uygulama ve değer-lendirme döngüsü oluşturulmasına öncülük edilebilir. Etkili okul yöneticilerinin düzenli olarak öğrenme ortamlarında bulunmaları, sorunları izleyen değil, aktif biçimde sorumluluk alan kişiler olmasını sağlar. Bu nedenle sorunları yerinde anlamaya çalışan ve çözümler üreten kişiler olmaları gerekmektedir.
42
Etkinlik 7
Aşağıdaki tablo (Ambrose, 1987), okullarda değişim süreci için gerekli olan bileşenleri ve bu bileşenlerin bir arada bulunmaması durumunda yaşanacakları açıklamaktadır. Tablo okul yöneticilerine değişim sürecin-de yaşanabilecek olumsuzlukların kaynağını göstermesi açısından detaylı bilgi sunmaktadır.
Okulunuzda yapılan kapsayıcı uygulama örneklerini aşağıdaki tabloyu in-celeyerek değerlendiriniz.
Başarılı Bir Değişim Sürecinin Bileşenleri Sonuçlar
Vizyon + Beceri + Güdü (Teşvik etme) + Kaynaklar + Eylem Planı DEĞİŞİM ? + Beceri + Güdü (Teşvik etme) + Kaynaklar + Eylem Planı KARIŞIKLIK Vizyon + ? + Güdü (Teşvik etme) + Kaynaklar + Eylem Planı KAYGI Vizyon + Beceri + ? + Kaynaklar + Eylem Planı DİRENÇ Vizyon + Beceri + Güdü (Teşvik etme) + ? + Eylem Planı KORKU Vizyon + Beceri + Güdü (Teşvik etme) + Kaynaklar + ? BOŞA KÜREK ÇEKME
Evrensel tasarım (universal design), mimari alanda ortaya çıkmış, alanyazında “herkes için tasarım”, “kapsayıcı tasarım”, veya “engelsiz tasarım” olarak da isimlendirilen bir yaklaşımdır. Evrensel tasarıma dayalı öğrenme (ya da öğren-me için evrensel tasarım) ise çocuğu merkeze alan bir eğitim yaklaşımıdır. Bu yaklaşıma göre etkili öğrenme için öğretim programları, öğretim yöntem ve teknikleri, eğitim faaliyetleri, öğrenme ortamları, materyaller ile değerlendirme yöntem ve araçlarının tümü çocukların ilgi, yetenek, ve gereksinimleri doğrul- tusunda bir takım uyarlama ve düzenlemelerden (farklılaştırma ve çeşitlendir-meden) geçirilir. Okul binalarının girişlerine rampalar oluşturulması, makasların gözlerinin her iki el için kullanılabilmesi için iki farklı büyüklükte tasarlanması, öykülerin seslen-dirilmesi, sınıf içi ışıklandırmanın ayarlanabilir olması, uyarlanabilir gelişimsel kontrol listelerinin gözlemlerde kullanılması, bireyselleştirilmiş eğitim planları hazırlanması evrensel tasarıma dayalı öğrenmede kullanılan uyarlama ve dü-zenlemelere örnek teşkil edebilir. Eğitimde fırsat eşitliği ve adaletin sağlanmasına yönelik olarak farklı gereksinim ve özelliklere sahip çocukların öğrenme ve gelişimlerinin desteklenebilmesi için geliştirilen bu yaklaşım üç temel ilkeye dayanmaktadır: Farklılaşan sunuş yöntemleri kullanmak Farklılaşan tepki alma veya ifade ediş biçimlerini kullanmak Farklılaşan meşgul olma/etkileşimde bulunma yollarını kullanmak.
KAPSAYICI ÖĞRENME ORTAMLARI: EVRENSEL TASARIM İLKELERİ
44
Şekil 3. Öğrenme İçin Evrensel Tasarım
Sunum
Bilgiyi birden fazla yolla sunmak (ses kayıtları, video gösterimleri, materyalle doğrudan etkileşime girmek/yaparak öğrenmek). Bu şekilde çocuk güçlü olduğu yanlarını
kullanmak için fırsat bulur.
Farklılaşan tepki alma veya ifade ediş
Çocuğun materyalle etkileşime girebilmesi için yeteri kadar esneklik oluşturmak ve bildiğini farklı şekilde gösterebilmesi için tercihine bırakmak. Örneğin, seçtiği bir proje
üzerinden çalışması ya da bir ürün çıkarması.
Meşgul olma / etkileşimde bulunma
Çocuğu güdülemek ve güdülenmenin devamını sağlamak için farklı yollar aramak, çocuğun tercih yapmasına izin vermek, çocuklara kendilerini rahat hissettikleri ve
yaşamlarıyla ilişkilendirebildikleri seçenekler sunmak.
Evrensel Tasarım Hakkında Doğru Bilinenler
Öğretimi çocukların farklı gelişim ve öğrenme özelliklerine göre biçimlendirme Gelişim ve öğrenme üzerine odaklanma
Çocukların materyale erişimi, onunla etkileşimi ve bildiklerini göstermeleri üzerine odaklanma Farklı yöntemleri çocuk gereksinimi temelinde kullanabilme
Bir yaklaşım olarak sorunları azaltmaya odaklanma
Evrensel Tasarım Hakkında Yanlış Bilinenler
Müfredat ya da teknoloji platformu olduğu Bir öğretim yöntemi olduğu “Biz” ve “onlar” diye ayıran bir araç olduğu
Evrensel tasarıma dayalı öğrenmede, Çocuk merkezli, esnek ve gereksinimlere cevap veren bir program uygulanır; programda sabit hedefler ve içerik yerine çocuğun ilgi ve gereksinimlerine göre değişen içerik ve etkinlikler ön plana çıkarılır. Çocuklara bilgi ve beceri edinmeleri için alternatifler sunulur; öğretim yön-tem ve teknikleri (düz anlatım, soru-cevap, alıştırma ve tekrar, oyun, drama, analoji, tartışma, zihinsel modelleme ve problem çözme, buluş yoluyla öğre-tim, araştırma inceleme, örnek olay vb.) çeşitlendirilir.
Öğrenme ortamındaki materyaller çocukların ilgi, yetenek ve
gereksinim-lerine göre çeşitlendirilir. Sözel, görsel, işitsel, motor gereksinimlere göre çeşitlendirmeler yapılır. Öğrenme ortamında çocukların farklı gereksinimlerine göre ısı, ışık, ses, ha- valandırma, oturma düzeni, materyallerin yerleştirilme şekli gibi düzenleme-ler ve uyarlamalar yapılır. Çocuklarla ve çocuklar arası iletişim, anlatım biçimi, sunuş şekli, soru sorma biçimi seçenekleri çeşitlendirilir. Çocuklar arası etkileşim artırılarak iş birlikli öğrenme teşvik edilir. Çocukların düzeylerini ölçen sonuç odaklı değerlendirmeler yanında onların gelişim ve öğrenmelerini ileriye taşıyacak, sürece dayalı değerlendirme yön-tem ve araçları da çoklu bilgi kaynakları (çocuğun kendisi, akranları, aile ve diğer öğretmenler), bilgi toplama şekilleri (gözlem, soru sorma, alıştırma, çocuk ürünleri) ve çoklu değerlendirme araçlarıyla (alıştırma kağıdı, anek- dot, kontrol listesi, derecelendirme ölçeği, rubrik, portfolyo) birlikte kullanı-lır.
46
10.1 Aile-Toplum-Okul İş Birliği ve Kapsayıcı Eğitim
Tarihsel süreç içerisinde aile katılımını sağlayan üç temel uygulama karşımıza çıkmaktadır (Virginia Department of Education, 2002). Bunlar: 10.1.1 Ebeveyn Eğitimi Ebeveynleri bilgilendirmek ve isteklerine cevap olarak çocuk ve ergenlerin geli-şimi, çocuk sağlığı gibi konularda ebeveyn eğitimi programları geliştirilmesidir. 10.1.2 Ebeveyn Katılımı Ebeveynlerin çocuklarının eğitiminde, ancak okul tarafın dan belirlenen çerçe-vede katılımını öngörmektedir. Bu geleneksel yaklaşım eğitim ile ilgili değerler konusunda ebeveynleri ve okul görevlilerini ayrı ayrı ele alır ve onlara ayrı ayrı rol ve sorumluluklar yükler. Öğretmenlerin çocukları değerlendirmesi ve aile-lere neler yapmaları gerektiğinin anlatılmasını içeren veli toplantıları, velilerin gönüllü katılımının sağlanması temelinde yapılan etkinlikler bu tür uygulamalar arasında yer alır. 10.1.3 Okul-Aile İş Birliği Bu yaklaşım çocukların eğitimi ve sosyalleşmelerinde sorumlulukların ortaklaşa paylaşımı fikrini temele alır. Amaç, çocukların eğitim deneyimlerini zenginleştir-me ve okul başarılarını artırmak için aile ve eğitimcilerle birlikte çalışma yolları kurma üzerinedir.
10
KAPSAYICI EĞİTİM UYGULAMALARINDA AİLE VE TOPLUM KATILIMINA YÖNELİK PRATİK ÖNERİLEREtkinlik 8
Araştırma sonuçları okul ve aile arasında iletişim ve etkin katılım boyu- tunda aşağıda ana başlıklar altında önerilen stratejileri ortaya koymakta- dır. Okulunuzdaki tüm çocukların ebeveynlerini dikkate aldığınızda “ileti-şim ve etkin katılım” boyutunda aşağıda verilen örneklerden hangilerini uyguluyorsunuz? Değerlendiriniz.İletişim ve Etkin Katılım Düşünceler
Ebeveyn gereksinimlerini incelemek.
Ebeveynleri okul ve işleyişi hakkında bilgilendirmek. Çeşitliliği hoş karşılayan bir ortam oluşturmak.
Alternatif iletişim biçimlerini de kullanarak etkileşimde kalmak. İletişim ağları oluşturarak ebeveynlerle bağı canlı tutmak Okul personelinin ebeveynlerle iş birliği içinde çalışabilirliğini artırmak için eğitim yapmak.
Yukarıdaki tüm maddeleri engeli olan çocukların ailelerine de uygulayabiliyor musunuz? Öğretmenler, okul yöneticileri ve diğer çalışanlar için yukarıda verilen örneklere ek olarak okul-aile-toplum iş birliğini geliştirmek için aşağıdaki hususların göz önünde bulundurulması büyük önem arz eder: Aileleri çocuklarının eğitimleriyle yakından ilgilendiklerinde çocuklar okulda daha başarılı olurlar. Engeli olan çocuklar için de durum aynıdır.
Bazı ebeveynler okul ile ilgili etkinliklere katılma konusunda diğerlerinden
daha istekli olabilirler. Engeli olan çocukların ailelerinin de aynı biçimde is-tekli olmasını sağlayacak ortam oluşturulmalıdır. Ebeveynler, belirli zaman aralıklarıyla çocuklarının ilerleme sürecini değer-lendirmek için öğretmenlerle görüşmeye davet edilebilir. Çocukların BEP’leri dikkate alınarak hazırlanan ilerleme raporları her dönem ebeveynlerine gönderilebilir. Öğretmenler çocukların ev ortamları hakkında bilgi edinebilmek için tüm ço-cuklara ev ziyaretinde bulunmalıdır. Gönüllü sivil toplum kuruluşları, gönüllü diğer organizasyonlar, spor kulüp-leri ve sanat topluluklarının iş birliği ile okul derslerinden sonra engeli olan çocukları teşvik etmeye yönelik bazı etkinlikler düzenlemeleri istenebilir.
