Türkiye’de Hemflirelik E¤itimi Veren Yüksekö¤retim
Kurumlar›na ‹liflkin Güncel Durumun ‹ncelenmesi
General situation report about the higher education institutes providing nursing education in TurkeyNilay Özkütük, Fatma Orgun, Berna Akçakoca
Ege Üniversitesi Hemflirelik Fakültesi, Hemflirelikte Ö¤retim Anabilim Dal›, ‹zmir
Araflt›rma, Türkiye’de yüksekö¤retimde hemflirelik e¤itimi veren okulla-r›n güncel durumlaokulla-r›n› belirleyebilmek amac› ile yap›lm›flt›r. Bu ba¤lam-da, Türkiye’de hemflirelik e¤itimi veren yüksekö¤retim kurumlar›; yap›s›, yönetim ve ö¤retim eleman›, e¤itim ve geliflim durumu gibi alt boyutlar› ele al›narak incelenmifl ve durum tespiti yap›lm›flt›r. Araflt›rma verileri Temmuz–A¤ustos 2016 tarihleri aras›nda yüksekö¤retimde hemflirelik e¤itimi veren okullar›n resmi internet sayfalar›ndan, Yüksekö¤retim Ku-rulunun elektronik veri taban› ve Ö¤renci Seçme ve Yerlefltirme Merke-zi’nin k›lavuzlar›ndan faydalan›larak toplanm›flt›r. 2016 y›l› A¤ustos ay› itibari ile ülkemizde 114 fakülte/yüksekokul yüksekö¤retimde hemflirelik e¤itimi vermektedir. Bu okullardan 28’i vak›f, 86’s› devlet üniversitesi olup, 60’› fakülte ve 54’ü yüksekokuldur. Okullarda toplam 2188 ö¤retim üye ve eleman› ve 54.411 hemflirelik ö¤rencisi vard›r. Yüksek lisans e¤iti-mi veren 69, doktora e¤itie¤iti-mi veren 35 okul bulunmaktad›r. Okullardaki yönetici ve ö¤retim elemanlar›n›n meslekleri, unvanlar›, okullar›n bulun-du¤u bölgeler, ö¤retim eleman› say›s›, e¤itim sistemi, anabilim dallar›na ayr›lma durumu, yüksek lisans-doktora e¤itimi, okullar›n dergi ç›karma durumu, yabanc› dil e¤itim durumu ve akreditasyon gibi özellikleri ince-lenerek genel bir durum saptamas› yap›lm›flt›r. Elde edilen sonuçlara gö-re yüksekö¤gö-retimde hemfligö-relik e¤itimi vegö-ren okullar›n; e¤itici say›s›n›n ö¤renci say›s›na göre yetersiz oldu¤u, yaklafl›k olarak 41 ö¤renciye 1 ö¤-retim eleman› düfltü¤ü, sadece hemflirelik e¤itimi veren (%34) okul yöne-ticilerinin %13.9’unun hemflirelik mesle¤inden oldu¤u, tüm okul yöneti-cilerine bak›ld›¤›nda ise yaln›zca %29.6’s›n›n mesle¤inin hemflirelik oldu-¤u gibi önemli sonuçlar elde edilmifltir. Okullar tek tek ele al›nd›¤›nda ise hemen her alanda aralar›nda büyük farkl›l›klar oldu¤u sonucuna ulafl›l-m›flt›r.
Anahtar sözcükler:Hemflirelik, hemflirelik e¤itimi, Türkiye, yüksekö¤-retim.
Objective of this study is to determine current situation of the higher edu-cation institutes providing nursing eduedu-cation in Turkey. In this context, the higher education institutes providing nursing education in Turkey were scrutinized and their status were determined by considering sub-dimen-sions such as structure, managerial and teaching staff and education and developmental status. Research data were collected between July and August 2016 from the official internet pages of the institutes providing nursing education in higher education; from Council of Higher Education electronic database; and from the guides of Student Selection and Placement Center. As of August 2016, 114 institutes provide nursing edu-cation in higher eduedu-cation in Turkey. Of these institutes, 28 are foundation universities, 86 are state universities, 60 are faculties and 54 are higher schools. In these institutes, there are a total of 2188 lecturers and instruc-tors and 54,441 nursing students. There are 69 institutes proving graduate study and 35 providing doctorate education. In these institutes general sit-uation was determined through examining certain features such as the pro-fessions and titles of these management and education personnel; the num-ber of instructors carrying out the teaching; regions that institutes are located; education system, setting up the department; post-graduate and doctorate education, institutes’ status of issuing journal; providing foreign language education and accreditation. As a result of study following find-ings were obtained; in institutes providing nursing education in higher edu-cation, the number of instructors were insufficient compared to the num-ber of students; there was only one instructor per approximately 41 stu-dents, and 13.9% of the managers of the institutes (34%) providing nurs-ing education were from nursnurs-ing profession while only 29.6% of the man-agers of all institutes were from nursery profession. When the schools are investigated separately, it has been concluded that there are great differ-ences among them in terms of almost all aspects.
Keywords:Higher education, nursing, nursing education, Turkey.
‹letiflim / Correspondence:
Nilay Özkütük
Ege Üniversitesi Hemflirelik Fakültesi, Hemflirelikte Ö¤retim Anabilim Dal›, Bornova, ‹zmir
e-posta: [email protected]
Yüksekö¤retim Dergisi 2018;8(2):150–157. © 2018 Deomed
Gelifl tarihi / Received: May›s / May 25, 2017; Kabul tarihi / Accepted: Aral›k / December 8, 2017 Bu makalenin at›f künyesi / Please cite this article as: Özkütük, N., Orgun, F. ve Akçakoca, B. (2018). Türkiye’de hemflirelik e¤itimi veren yüksekö¤retim kurumlar›na iliflkin güncel durumun incelenmesi. Yüksekö¤retim Dergisi, 8(2), 150–157. doi:10.2399/yod.18.006
Bu çal›flma daha önce 16–18 Mart 2017 tarihlerinde Antalya’da yap›lan First International Nursing Congress’de (ICON-2017) sözel bildiri olarak sunulmufltur.
Özet Abstract
B
B
ilgi üretme ve aktarma, yenilikçi ve elefltirel bak›fl aç›s›-n› yayma, kaliteli insan gücü yetifltirme gibi özellikleri ile yüksekö¤retim kurumlar›, toplumun gelece¤ini de-rinden etkileyebilmektedir. Ancak ülkemizdeki üniversitelerin tümünün kendinden beklenen fonksiyonlar› yerine getirdi¤ini söylemek mümkün de¤ildir. Üniversiteye yüklenen anlam, ya-p›sal özelliklerin do¤as›, ö¤retim elemanlar› ve yönetim biçimi gibi faktörler bu durum üzerinde önemli rol oynamaktad›r (Er-göl, 2011; Karahan, 2013; Küçükcan, 2006; Küçükcan ve Gür, 2009). Di¤er tüm lisans bölümlerinde oldu¤u gibi hemflirelik e¤itimi de bu de¤iflkenlerden fazlas›yla etkilenmektedir.Hemflireler, uzun y›llard›r hem ulusal hem de uluslararas› alanda, sa¤l›¤›n korunmas›, gelifltirilmesi ve sa¤l›k sorunlar›-n›n giderilmesinde en önemli sa¤l›k çal›flanlar›ndan biri ola-rak görülmektedir. Bu yaklafl›m›n temel nedeni; t›bbi tedavi-nin tek bafl›na yeterli olmamas› ve her geçen gün artan sa¤l›k maliyetlerinin azalt›lmas› için toplumun hemen her alan›nda sa¤l›k için çal›flan hemflirelerin etkin rol oynamas› olarak be-lirtilmektedir. Bu durum, bir hemflirenin alan›nda uzmanlafl-m›fl, elefltirel düflünebilen, toplum gerçeklerini dikkate alan ve sorun çözme becerileri geliflmifl olmas›n› gerektirmektedir. Bütün bu beceriler yüksekö¤renim sürecinde kazand›r›larak ve gelifltirilerek ö¤rencilerin mezun edilmesini gerekli k›l-maktad›r (Hemflirelik E¤itim Programlar› De¤erlendirme ve Akreditasyon Derne¤i [HEPDAK] 2013; Hemflirelik Ulusal Çekirdek E¤itim Program› [HUÇEP], 2014). Tüm dünyada oldu¤u gibi Türkiye’de de lisans düzeyinde hemflirelik e¤iti-mi veren okullar ve hemflirelik bölümü mezunlar› her geçen gün artmaktad›r (Sa¤l›k Hizmetleri Genel Müdürlü¤ü, 2014). Ancak bu okullar›n e¤itim koflullar› ve standartlar› aras›ndaki farkl›l›klar oldukça göze çarpmaktad›r.
Türkiye’de hemflirelik e¤itiminde, lisans düzeyinde e¤iti-minin bafllad›¤› 1955 y›l›ndan beri önemli geliflmeler oldu¤u, 1976 y›l›ndan itibaren bu alanda profesör, doçent, araflt›rma görevlisi gibi akademik kadrolaflman›n bafllad›¤› bilinmektedir (Milli E¤itim Bakanl›¤›, 2013). Ancak 1960’lara kadar toplu-mun hemen her alan›nda sa¤l›¤› koruma ve gelifltirmede önemli rol oynayan hemflirelik mesle¤inin okullaflma süreci ol-dukça yavafl ilerlemifl, 1992 y›l›na kadar ise sadece alt› hemfli-relik yüksekokulu hemflihemfli-relik e¤itimi verebilmifltir (Ergöl, 2011; K›ran ve Taflk›ran, 2015; Ökdem, Abbaso¤lu ve Do¤an, 2000; Ulusoy,1998). Bu süreçteki yavafll›¤a karfl›n 1993–1999 y›llar› aras›nda Sa¤l›k Bakanl›¤›ndan üniversitelere devredilen okullar›n lisans programlar›na dönüfltürülmesinin de etkisiyle (T.C. Resmi Gazete, 1996) hemflirelik alan›nda yo¤un bir okullaflma süreci bafllam›fl, a¤›rl›kl› olarak 1996–1997 y›llar› olmak üzere üniversitelerde toplam 79 hemflirelik bölümü aç›lm›flt›r. ‹kinci yo¤unluk ise 29 hemflirelik bölümünün 2006–2010 y›llar› aras›nda aç›lmas›yla görülmüfltür. 2015 y›l›
itibari ile yüksekö¤retimde hemflirelik e¤itimi veren okullar›n say›s›n›n (KKTC hariç) 123’e ulaflt›¤› belirlenmifltir (Kocaman ve Yürümezo¤lu, 2015; ÖSYM, 2015). Ancak 23.07.2016/ 29779 say›l› Resmi Gazete’de yay›mlanan 667 Karar Say›l› ‘Ola¤anüstü Hal Kapsam›nda Al›nan Tedbirlere ‹liflkin Ka-nun Hükmünde Kararname’ye istinaden hemflirelik e¤itim veren sekiz vak›f ve bir devlet (Gülhane Askeri T›p Akademi-si, Sa¤l›k Bilimleri Üniversitesi’ne devredilerek e¤itime de-vam etmektedir) üniversitesi kapat›lm›flt›r (T.C. Resmi Gaze-te, 2016b). 2016 A¤ustos ay› itibari ile yüksekö¤retimde hem-flirelik e¤itimi veren 114 üniversite bulunmaktad›r (YÖK, 2016b). Hemflire yetersizli¤i gerekçe gösterilerek h›zla artan okullar ile hemflire a盤› giderilmeye çal›fl›l›rken, yeni aç›lan okullardaki e¤itimci say›s› azl›¤›, uygulama alan› k›s›tl›l›¤›, çe-flitli yönetim aksakl›klar› ve dolay›s› ile verilen e¤itimin nite-li¤i gibi sorunlar ortaya ç›kmaktad›r (Kocaman ve Yürüme-zo¤lu, 2015; Tuna, 2015). Var olan bu sorunlar›n ve farkl›l›k-lar›n giderilmesi amac› ile Hemflirelik Ulusal Çekirdek E¤i-tim Program› (HUÇEP) çal›flmalar›n›n ilki 2002 y›l›nda ya-p›lm›fl ve 2014 y›l›nda revize edilmifltir. Bu çal›flmalar, Avru-pa Birli¤i Kriterleri do¤rultusunda ulusal çerçevede hemflire-lik e¤itiminin sahip olmas› gereken minimum standartlar› be-lirleyerek ülke genelinde hemflirelik e¤itiminin standardizas-yonu sa¤lamay› amaçlam›flt›r (HUÇEP, 2002; HUÇEP, 2014). Son y›llarda gündemde olan akreditasyon çal›flmalar› ile de kurumlar aras› eflitsizlikler ve farkl›l›klar en aza indiril-meye çal›fl›lmaktad›r. Ancak hala Türkiye’de hemflirelik e¤iti-minde kurumlar aras›ndaki bu farkl›l›klar›n ve sorunlar›n de-vam etti¤i bilinmektedir.
Bu durumun ve ortaya ç›kard›¤› sorunlar›n daha net görü-lebilmesi ve standart bir hemflirelik e¤itimi verigörü-lebilmesi için gereken çal›flmalara katk› sa¤lamas› amac› ile Türkiye’de yük-sekö¤retimde hemflirelik e¤itimi veren okullar için önemli görülen; lisansüstü programlar›, yabanc› dil haz›rl›k, akredite olma durumlar› gibi baz› de¤iflkenler aç›s›ndan incelenmeye çal›fl›lm›flt›r. Mevcut durumun de¤erlendirilmesinin ayn› za-manda, ileriye dönük planlamalara ›fl›k tutaca¤› düflünülmek-tedir.
Yöntem
Yap›lan araflt›rma tan›mlay›c› tipte bir çal›flma olup veriler 2016 Temmuz–A¤ustos aylar› aras›nda lisans düzeyinde hem-flirelik e¤itimi veren (KKTC hariç) 114 okulun resmi internet sitelerinden, Yüksekö¤retim Kurulunun (YÖK) elektronik veri taban›ndan, Ö¤renci Seçme ve Yerlefltirme Merkezi’nin (ÖSYM) k›lavuzlar›ndan ve ilgili literatürden (Geçkil ve Ha-c›hasano¤lu, 2011; Kocaman ve Yürümezo¤lu, 2015; Sa¤l›k Hizmetleri Genel Müdürlü¤ü, 2014; Tuna, 2015) yararlan›la-rak toplanm›flt›r.
Araflt›rman›n S›n›rl›l›klar›
Verilerin topland›¤› baz› kurumlar›n internet sitelerinde mevcut bilgiler güncellenmemifl veya web sayfalar›ndan gerek-li bilgiye ulafl›lamam›flt›r. Ek olarak, yüksekö¤retimde bigerek-linen ö¤retim üyesi hareketlili¤inin yan› s›ra, 23.07.2016/29779 ya-y›ml› 667 Karar Say›l› Ola¤anüstü Hal kapsam›ndaki kararlar-lar dolay›s› ile kurumkararlar-lardaki ö¤retim elemankararlar-lar› say›kararlar-lar›n›n de-¤iflimi artarak devam etmifl ve bu nedenlerden dolay› güncel ve-rilere ulaflmak oldukça zor olmufltur.
Bulgular ve Tart›flma
Araflt›rman›n amac› do¤rultusunda, Türkiye’de hemflirelik e¤itimi veren yüksekö¤retim kurumlar›; yap›s›, yönetim ve ö¤-retim eleman›, e¤itim program›, Türkiye’deki da¤›l›mlar› ve ele al›nan baz› geliflim özellikleri aç›s›ndan durumlar› incelenmifl, sonuçlar› tablo halinde bu bölümde sunulmufltur.
TTTTablo 1’de gösterildi¤i gibi Türkiye’de yüksekö¤retim-de hemflirelik e¤itimi veren toplam 114 (yüksekö¤retim-devlet+vak›f) fakülte/ yüksekokul bulunmaktad›r. Bu okullar›n 7’sinin Hemflirelik Fa-kültesi, 52’sinin Sa¤l›k Bilimleri FaFa-kültesi, 4’ünün Hemflirelik Yüksekokulu, 43’ünün Sa¤l›k Yüksekokulu ve 7’sinin Sa¤l›k Bi-limleri Yüksekokulu oldu¤u görülmektedir. Veri toplama süre-cinde, Sa¤l›k Bilimleri Fakültelerinin daha çok 2015–2016 y›l-lar›nda artt›¤› gözlenmifltir (ÖSYM, 2016; YÖK, 2016b).
Ülkemizde hemflirelik e¤itiminin yüksekö¤retim olarak sür-dürüldü¤ü befl farkl› yap› (Sa¤l›k Yüksekokullar›, Hemflirelik Fakülteleri, Hemflirelik Yüksekokullar›, Sa¤l›k Bilimleri Fakül-teleri ve Sa¤l›k Bilimleri Yüksekokullar›) bulunmaktad›r. Bu ya-p›lar aras›nda e¤itim programlar›, üniversiteye girifl puanlar› ve okullar›n bulundu¤u bölgeler gibi çeflitlilikler nedeni ile ku-rumlar aras›nda örgütlenme ve iflleyifl aç›s›ndan farkl›l›klara, ö¤-retim eleman› say›s› da¤›l›m›nda orant›s›zl›klara ve bunlar›n so-nucunda; ço¤u kurumun lisans e¤itimi vermesini sa¤layacak te-mel standartlar› karfl›layamadan hemflirelik e¤itimini sürdürme-sine neden olabilmektedir.
Dünya Sa¤l›k Örgütünün hemflirelik e¤itimiyle ilgili belir-ledi¤i stratejilerde e¤itim programlar›n›n standardize edilmesi-nin önemi vurgulanm›flt›r (WHO, 2003; WHO, 2009). Ülke-mizde de hemflirelik e¤itiminde minimum standartlar›n belir-lenmesi amac›yla HUÇEP taraf›ndan bu standartlar haz›rlan-m›fl olup hemflirelik e¤itim programlar›n›n en az %70–80’inin bu standartlar› kapsayacak flekilde oluflturulmas› beklenmekte-dir (HUÇEP, 2014).
Türkiye’de hemflirelik e¤itimi veren fakülte/yüksekokulla-r›n bölgelere göre da¤›l›m›n›n verildi¤i TTTTablo 2’ye bak›ld›-¤›nda, en yo¤un bölgelerin %28.9 ile Marmara, %20.2 ile ‹ç Anadolu ve %14.9 ile Karadeniz Bölgesi oldu¤u görülmekte-dir. Marmara Bölgesindeki yo¤unlu¤un ‹stanbul’daki nüfus yo¤unlu¤u ile orant›l› olarak fakülte/yüksekokul yo¤unlu¤un-dan (19 fakülte/yüksekokul), ‹ç Anadolu (13 il) ve Karadeniz (18 il) Bölgelerindeki yo¤unlu¤un ise bölgelerdeki il say›s› fazlal›¤›ndan kaynakland›¤› saptanm›flt›r.
Yüksekö¤retimde hemflirelik e¤itimi veren kurumlar ince-lendi¤inde 37’sinin sadece hemflirelik bölümünde e¤itim ver-di¤i saptanm›flt›r. Hemflirelik bölümü yan›nda e¤itim verilen di¤er bölümlerin ise a¤›rl›kl› olarak; ebelik, fizik tedavi ve re-habilitasyon, sosyal hizmet, sa¤l›k yönetimi ve beslenme diye-tetik bölümleri oldu¤u gözlenmifltir (ÖSYM, 2016).
Türkiye’de hemflirelik e¤itimi veren 114 fakülte/yükseko-kulda görev yapan ö¤retim elemanlar›n›n mesleklerinin hemfli-relik olma durumlar› incelendi¤inde; toplam 166 profesörden %30.3’ünün, 217 doçentten %11.5’inin, 531 yard›mc› doçent-ten %37.7’sinin, 417 ö¤retim görevlisinden %20.5’inin hemfli-relik mesle¤inden olmad›¤› görülmektedir. Okutman ve uz-manlar›n ise mesle¤i hakk›nda bilgiye ulafl›lamam›flt›r (TTT Tab-lo 3). Genel tabTab-loya bak›ld›¤›nda, araflt›rma verilerinin toplan-d›¤› tarihler aras›nda hemflirelik bölümlerinde görev yapan top-lam 2188 ö¤retim eleman›n›n oldu¤u ve bunlardan 122’sinin (≈%6) hemflirelik mesle¤inden olmad›¤› bilgisine ulafl›lm›flt›r. Ö¤retim üyeleri baz›nda bak›ld›¤›nda ise bu say›n›n daha da art-t›¤› görülmektedir. 2015 y›l›nda hemflirelik e¤itimi veren okul-TTTTablo 1.Fakülte ve yüksekokullar›n da¤›l›m›.
Devlet Vak›f Toplam
Fakülte/Yüksekokul Say› Yüzde Say› Yüzde Say› Yüzde
Hemflirelik Fakültesi 7 8.1 1 3.6 8 7
Sa¤l›k Bilimleri Fakültesi 36 41.9 16 57.1 52 45.6
Hemflirelik Yüksekokulu 0 0.0 4 14.3 4 3.5
Sa¤l›k Yüksekokulu 43 50 0 0.0 43 37.7
Sa¤l›k Bilimleri Yüksekokulu 0 0.0 7 25 7 6.1
Toplam 86 75.4 28 24.6 114 100
TTTTablo 2.Fakülte/yüksekokullar›n bölgelere göre da¤›l›m›.
Bölge Say› Yüzde
Akdeniz 8 7 Karadeniz 17 14.9 Ege 14 12.3 Marmara 33 28.9 ‹ç Anadolu 23 20.2 Do¤u Anadolu 7 6.1 Güneydo¤u Anadolu 12 10.5 Toplam 114 100
lardaki toplam ö¤retim üyesi say›s›n›n 772 oldu¤u belirtilirken (Kocaman ve Yürümezo¤lu, 2015), 2016 A¤ustos ay› itibari ile toplamda %16’l›k bir art›flla ö¤retim üyesi say›s›n›n 914’e yük-seldi¤i sonucuna ulafl›lm›flt›r. Bu art›fla ra¤men okullardaki 914 ö¤retim üyesinin 97’sinin (≈%11) hemflirelik mesle¤inden ol-mad›¤› saptanm›flt›r.
Hemflirelik e¤itimi için belirlenen evrensel standartlara gö-re (NEPAB, 2013; Texas BON, 2013), uygulama için ortalama 10–20 ö¤renciye 1 ö¤retim üyesi düflmektedir. Ancak Türki-ye’de 2016 y›l› itibari ile ortalama 60 ö¤renciye 1 ö¤retim üye-sinin düfltü¤ü saptanm›flt›r. Bu say›ya ö¤retim görevlileri dahil edildi¤inde bile ortalama 41 ö¤renciye 1 ö¤retim eleman› düfl-mektedir. Ayr›ca kurumlar aras›nda bu oranlar büyük farkl›l›k göstermektedir.
Kocaman ve Yürümezo¤lu’nun (2015) çal›flmas›nda belirtti-¤i gibi YÖK’e önerilen; “akademik kadrosu güçlü olan baz› ku-rumlar›n daha az lisans ö¤rencisi alarak lisansüstü ö¤renci say›-s›n›n artt›r›lmas› ve ö¤retim üyesi a盤›n›n kapat›lmas›na katk› sa¤lamas›” önerisi bu sorunu gidermek aç›s›ndan çözüm yolla-r›ndan biri olabilir. Ayr›ca Amerika Birleflik Devletleri’nde, hemflirelik e¤itimi veren kurumlar›n ço¤unda, ö¤retim üyesi yetersizli¤inden dolay› baflvuran ö¤rencilerin kayd›n›n yap›lma-d›¤› da bilinmektedir (Potempa, Redman ve Landstrom, 2009). TTTTablo 4’te hemflirelik e¤itimi veren fakülte/yüksekokul-lardaki ö¤retim elemanlar› unvanlar›na göre incelenmifl; okulla-r›n %43.4’ünde profesör, %38’inde doçent, %20.4’ünde arafl-t›rma görevlisi ve %12.3’ünde ö¤retim görevlisi unvan›nda ö¤-retim eleman›n›n bulunmad›¤› saptanm›flt›r. Verilen unvanda ö¤retim üyesi bulunan fakülte/yüksekokullarda ise; profesörle-rin %23.9’unun, doçentleprofesörle-rin %10.6’s›n›n, yard›mc› doçentleprofesörle-rin %23.4’ünün ve ö¤retim görevlilerinin %11.5’inin hemflirelik mesle¤inden olmad›¤› bilgisine ulafl›lm›flt›r. Bu oranlara
bak›la-rak hemflirelik mesle¤inden olan ö¤retim üyelerinin mevcut ö¤-rencilere oranlanmas› durumunda ö¤retim üyesi bafl›na düflen ö¤renci say›s›n›n 60’›n çok daha üstünde olaca¤› aflikard›r. Ku-rumlarda yap›lan gözlem ve araflt›rmalar sonucunda özellikle ö¤retim üyesi yetersizli¤i olan kurumlarda, e¤itimlerin ço¤un-lukla ö¤retim görevlileri taraf›ndan yürütüldü¤ü bilinmektedir. Ancak hala ö¤retim görevlisi atamalar›nda yüksek lisans flart› bi-le aranmamaktad›r (T.C. Resmi Gazete, 2016a).
Ö¤renci yo¤unluklar›n›n incelendi¤i TTTfiekil 1’de, fakül-te/yüksekokullar›n ö¤renci yo¤unlu¤unun a¤›rl›kl› olarak 0–600 aras›nda (78 okul) de¤iflti¤i görülmektedir. Ö¤renci yo¤unlu¤u 1000 ve üzeri olan 7 fakülte/yüksekokul bulunmaktad›r. Ayr›ca 2016 y›l› itibari ile Türkiye’de hemflirelik bölümünde ö¤renim gören toplam ö¤renci say›s› 54.411’dir (YÖK, 2016b). 2010– 2011 verilerine bak›ld›¤›nda bu say›n›n 27.578 oldu¤u (Geçkil ve Hac›hasano¤u, 2011) ve alt› y›l gibi bir süre içinde yaklafl›k iki kat›na ç›kt›¤› görülmektedir.
TTTTablo 3. Fakülte/yüksekokullarda görev yapan ö¤retim eleman› say›s›n›n hemflirelik mesle¤inden olma durumlar›na göre da¤›l›m›.
Mesle¤i hemflirelik Mesle¤i hemflirelik
Toplam
olanlar olmayanlar
Unvan Say› Yüzde Say› Yüzde Say› Yüzde
Profesör 129 6.4 37 30.3 166 7.6 Doçent 203 10 14 11.5 217 9.9 Yard. Doç. 485 23.9 46 37.7 531 24.3 Arfl. Gör. 821 40.4 0 0.0 821 37.6 Ö¤r. Gör. 392 19.3 25 20.5 417 19 Uzman - - - - 18 0.8 Okutman - - - - 18 0.8 Toplam 2030 100 122 100 2188 100
TTTTablo 4.Fakülte/yüksekokullardaki ö¤retim elemanlar›n›n unvanlar›na göre da¤›l›m›.* Verilen unvanda ö¤retim
eleman› bulunmayan Verilen unvanda ö¤retim eleman› bulunan fakülte/yüksekokul say›s› fakülte/yüksekokul say›s› Mesle¤i hemflirelik olan Mesle¤i hemflirelik olmayan Toplam
Unvan Say› Yüzde Say› Yüzde Say› Yüzde Say› Yüzde
Profesör 49 43.4 37 32.7 27 23.9 64 56.6 Doçent 43 38 58 51.3 12 10.6 70 61.9 Yard. Doç. 1 0.9 85 75.2 27 23.4 112 99.1 Ö¤r. Gör. 14 12.3 86 76.1 13 11.5 99 87.6 Arfl. Gör. 23 20.4 90 79.6 0 0.0 90 79.6 Okutman 103 91.1 10 8.8 - - 10 8.8 Uzman 100 88.5 13 11.5 - - 13 11.5
Türkiye’deki hemflirelik e¤itiminde dokuz anabilim dal› esas al›nmaktad›r. Bunlar; Hemflirelik Esaslar›, ‹ç Hastal›kla-r› Hemflireli¤i, Cerrahi Hastal›klaHastal›kla-r› Hemflireli¤i, Kad›n Sa¤-l›¤› ve Hastal›klar› Hemflireli¤i, Çocuk Sa¤Sa¤-l›¤› ve Hastal›klar› Hemflireli¤i, Ruh Sa¤l›¤› ve Hastal›klar› Hemflireli¤i, Halk Sa¤l›¤› Hemflireli¤i, Hemflirelikte E¤itim/Ö¤retim ve Hem-flirelikte Yönetim Anabilim Dal› fleklindedir. Lisans ve lisan-süstü e¤itim programlar›n›n içerikleri ve hemflirelik lisans programlar›n›n kadrolar› da bu anabilim dallar›na temellendi-rilmifltir. Bu yaklafl›ma göre, hemflirelikte lisans e¤itimi veri-len okullarda her anabilim dal›nda bir ö¤retim üyesi olacak flekilde en az dokuz ö¤retim üyesinin olmas› gerekmektedir (Kocaman ve Yürümezo¤lu, 2015). Ancak Türkiye’de YÖK, lisans ve yüksek lisans program› açmak için üç, doktora prog-ram› açmak için de alt› ö¤retim üyesi flart›n› yeterli görmek-tedir (YÖK, 2016a). Yap›lan araflt›rma sonucunda, hemflirelik e¤itimi veren fakülte/yüksekokullardan 34’ünün anabilim dal-lar›na ayr›ld›¤› ve bunlarda yaln›zca beflinde dokuz anabilim dal›n›n bulundu¤u bilgisine ulafl›lm›flt›r. Hemflirelik e¤itimi veren 80 fakülte/yüksekokul ise anabilim dallar›na ayr›lmadan e¤itimlerini hemflirelik anabilim dal› ad› alt›nda sürdürmekte-dir (TTTTablo 5).
Araflt›rmada bir di¤er incelenen durum ise hemflirelik e¤iti-mi veren fakülte/yüksekokullar›n yönetim özellikleridir. Top-lam say›lar› 114 olan fakülte/yüksekokullar›n yönetici da¤›l›m› %53.1’i dekan ve %46.9’u müdür fleklindedir (TTTTablo 6).
TTTTablo 6’da verilen fakülte/yüksekokullardaki yöneticile-rin unvanlar›n›n da¤›l›mlar› incelendi¤inde ise; 113 yöneticiden
81’inin profesör, 18’inin doçent ve 14’ünün yard›mc› doçent ol-du¤u görülmektedir.
TTTTablo 7’de fakülte/yüksekokullar›n dekan/müdürlerin hemflirelik mesle¤inden olup olmad›klar› incelenmifltir. Sade-ce hemflirelik e¤itimi veren okullar›n (%34.3) dekan/müdür-lerinin yaln›zca %13.9’unun ve ulafl›labilen toplam 108 oku-lun dekan/müdürünün %29.6’s›n›n mesle¤inin hemflirelik ol-du¤u sonucuna ulafl›lm›flt›r. Türkiye’de yüksekö¤retimde hemflirelik e¤itimi veren okullarda, mesle¤i hemflirelik olan 817 ö¤retim üyesi bulunurken kurum yöneticilerinin (sadece hemflirelik e¤itimi verilen okullarda bile) %70.4’ünün hemfli-relik mesle¤inden olmamas› dikkat çekmektedir.
TTT Tablo 8’de fakülte/yüksekokullar›n dekan/müdür ve hemflirelik bölüm baflkanlar›n›n hemflirelik mesle¤inden olup TTTTablo 5.Fakülte/yüksekokullardaki hemflirelik bölümlerinin anabilim dallar›n›n da¤›l›m›.
Fakülte/Yüksekokullardaki Fakülte/Yüksekokul
anabilim dal› say›s› Say› Yüzde
Hemflirelik Anabilim Dal› 80 70.2
Dört anabilim dal› 1 0.9
Alt› anabilim dal› 1 0.9
Yedi anabilim dal› 11 9.6
Sekiz anabilim dal› 16 14
Dokuz anabilim dal› 5 4.4
Toplam 114 100
olmad›klar› incelenmifltir. Ulafl›labilen 108 dekan/müdürün %70.4’ünün (76 kifli) ve 106 hemflirelik bölüm baflkan›n›n %7.5’inin (8 kifli) hemflirelik mesle¤inden olmad›¤› saptan-m›flt›r.
Fakülte/Yüksekokullar›n e¤itim programlar›n›n incelendi¤i TTTfiekil 2’de; klasik e¤itimi 81, klasik e¤itim+intörnlük uygula-mas›n› 28, entegre e¤itimi 5 fakülte/yüksekokulun uygulad›¤› saptanm›flt›r.
TTTTablo 9’da hemflirelik e¤itimi veren fakülte/yükseko-kullar hemflirelik alan›nda; yüksek lisans ve doktora program› bulundurma, hemflirelik alan›nda dergi ç›karma, ikinci
ö¤re-tim ve lisans tamamlama program›, yabanc› dil haz›rl›k e¤iö¤re-timi ve akredite olma özellikleri aç›s›ndan incelenmifltir. Çal›flma verilerinin topland›¤› 2016 Temmuz–A¤ustos tarihleri aras›n-da Türkiye’de hemflirelik e¤itimi veren fakülte/yüksekokulla-r›n; 69’unda yüksek lisans program›, 35’inde doktora progra-m› oldu¤u görülmüfltür. 2015 y›l› verileri ile k›yasland›¤›nda, hemflirelik alan›nda 57 yüksek lisans ve 30 doktora program›-n›n oldu¤u görülmektedir (Kocaman ve Yürümezo¤lu, 2015). 2016’da hemflirelik alan›nda 35 doktora ve 12 yüksek lisans program›n›n daha aç›ld›¤› bilgisine ulafl›lm›flt›r. Bu bilgilere ek olarak 23 okulun hemflirelik alan›nda dergi ç›kard›¤›, 5 okulda ikinci ö¤retim, 8 okulda lisans tamamlama program›n›n oldu-TTTTablo 6.Fakülte/Yüksekokullardaki yöneticilerin unvanlar›na göre da¤›l›m›.*
Unvanlar
Profesör Doçent Yard. Doç. Toplam
Say› Yüzde Say› Yüzde Say› Yüzde Say› Yüzde
Dekan (60) 60 53.1 - - - - 60 53.1
Müdür (54) 21 18.6 18 15.9 14 12.4 53 46.9
Toplam 81 71.7 18 15.9 14 12.4 113 100
*Bir yüksekokulun ö¤retim eleman› say›s›na ulafl›lamam›flt›r.
TTTTablo 7.Fakülte/yüksekokullarda görev yapan dekan/müdürlerin mesleklerine göre da¤›l›m›.* Sadece hemflirelik bölümü Hemflirelik ile birlikte di¤er
Toplam Dekan/Müdür olan fakülte/yüksekokullar bölümleri olan fakülte/yüksekokullar
meslekleri Say› Yüzde Say› Yüzde Say› Yüzde
T›p 7 6.5 29 26.8 36 33.3
Hemflirelik 15 13.9 17 15.7 32 29.6
Fen Edebiyat 2 1.9 12 11.1 14 13
Veterinerlik 5 4.6 3 2.9 8 7.5
E¤itim Fakültesi 2 1.9 2 1.9 4 3.8
‹ktisadi ve ‹dari Bilimler 2 1.9 2 1.9 4 3.8
Beslenme ve Diyetetik 1 0.9 1 0.9 2 1.8 Su Ürünleri 1 0.9 - - 1 0.9 G›da Mühendisli¤i 1 0.9 - - 1 0.9 Ziraat Mühendisli¤i 1 0.9 - - 1 0.9 Difl Hekimli¤i - - 1 0.9 1 0.9 Fizik Tedavi - - 1 0.9 1 0.9 Sa¤l›k ‹daresi - - 1 0.9 1 0.9 Hukuk Fakültesi - - 1 0.9 1 0.9 ‹lahiyat Fakültesi - - 1 0.9 1 0.9 Toplam 37 34.3 71 65.7 108 100
¤u, 5 okulun yabanc› dil haz›rl›k e¤itimi verdi¤i ve 3 okulun akredite oldu¤u saptanm›flt›r.
Sonuç ve Öneriler
Türkiye’de hemflire yetifltiren yüksekö¤retim kurumlar›-n›n tamam›kurumlar›-n›n güncel durumlar› ele al›nd›¤›nda; kurum çeflit-lili¤i, yönetim ve ö¤retim eleman›, ö¤renci da¤›l›m›, kurum-lardaki anabilim dal› yap›lanmas›, e¤itim program› ve ele al›-nan baz› geliflim özellikleri aç›s›ndan belirgin farkl›l›klar ol-du¤u görülmektedir. Elde edilen bilgilere göre; yüksekö¤re-timde hemflirelik e¤itimi veren okullar›n e¤itici say›s›n›n ö¤-renci say›s›na göre yetersiz oldu¤u, toplamda 54.411 hemflire-lik ö¤rencisi oldu¤u, yaklafl›k olarak 60 ö¤renciye 1 ö¤retim üyesi düfltü¤ü, hemflirelik bölümünde görev yapan ö¤retim üyelerinden (914) %10.6’s›n›n (97), sadece hemflirelik e¤itimi veren okul (%34.3) yöneticilerinin %13.9’unun ve tüm okul yöneticilerine bak›ld›¤›nda %70.4’ünün hemflirelik mesle¤in-den olmad›¤› sonucuna ulafl›lm›flt›r. Yüksek lisans program› olan 69, doktora program› olan 35 kurum bulunmaktad›r. Ö¤renci say›s›n›n ise 2010 y›l›ndan bu yana 6 y›l içinde iki ka-t›na ç›kt›¤› ve daha çok ö¤retim üyesi yetersizli¤inden kay-nakl›, kurumlarda e¤itimlerin ço¤unlukla ö¤retim görevlileri taraf›ndan yürütüldü¤ü ancak ö¤retim görevlisi atamalar›nda yüksek lisans flart›n›n bile aranmad›¤› bilinmektedir. Ayr›ca ÖYP olarak bilinen ve yüksekö¤retim kurulunun en iyi uygu-lamalar› aras›nda say›lan ö¤retim üyesi yetifltirme program›-n›n da çeflitli nedenlerle de¤iflime u¤rat›larak neredeyse kald›-r›lmas›, ö¤retim üyesi ihtiyac› olan okullara yetifltirilecek ö¤-retim üyesi say›s›n›, niteli¤ini ve e¤itimin kalitesini etkileye-ce¤i, ayr›ca alan d›fl› ö¤retim eleman› say›s›ndaki art›fla sebep olaca¤› düflünülmektedir. Bu nedenle hemflirelik lisans prog-ramlar›na baflka disiplinlerden gelen alan d›fl› e¤itimcilerin atanmamas› konusunda gereken önemin gösterilmesi gerek-mektedir. Bu eksikli¤in giderilmesi aç›s›ndan, lisansüstü e¤i-tim vermek isteyen kurumlar›n lisansüstü e¤ie¤i-timini destekle-yecek politikalara gereksinim oldu¤u ve ÖYP veya benzeri bir program›n kesinlikle gerekli oldu¤u düflünülmektedir.
Bunun yan›nda kurumlar ayr› ayr› incelendi¤inde standart bir hemflirelik e¤itimi verebilmek ad›na hemen her alanda ku-rumlar aras›nda büyük farkl›l›klar oldu¤u görülmektedir. Bu farkl›l›klar da yüksekö¤retimde hemflirelik e¤itimi veren her kurumun akreditasyon gereklili¤ini ortaya koymaktad›r. Hem-flirelik e¤itimi veren kurumlardaki ö¤retim eleman› da¤›l›m›n›n artt›r›lmas› ve her geçen gün artan ö¤renci say›s› do¤rultusun-da yeniden düzenlenmesi büyük önem tafl›maktad›r. Ayr›ca, HUÇEP raporu hemflirelik e¤itimi standartlar› dikkate al›na-rak, hemflirelik lisans e¤itim programlar›n›n haz›rlanmas› ve var olan programlar›n bu do¤rultuda gözden geçirilmesi
öneril-mektedir. TTTfiekil 2.Fakülte/Yüksekokul say›s›na göre e¤itim program› da¤›l›m›. TTT Tablo 8. Fakülte/yüksekokullarda görev yapan dekan/müdür ve hemflirelik bölüm baflkanlar›n›n mesleklerine göre da¤›l›m›.*
Dekan/ Hemflirelik
Müdür Bölüm Baflkan›
Say› Yüzde Say› Yüzde
Mesle¤i hemflirelik olan 32 29.6 98 92.5
Mesle¤i hemflirelik olmayan 76 70.4 8 7.5
Toplam 108 100 104 100
*Alt› fakülte/yüksekokul dekan/müdürünün mesle¤ine ulafl›lamam›flt›r. Sekiz fakülte/ yüksekokul hemflirelik bölüm baflkan›n›n mesle¤ine ulafl›lamam›flt›r.
TTTTablo 9.Fakülte/yüksekokullar›n baz› özellikler aç›s›ndan incelenmesi. Fakülte/Yüksekokul
da¤›l›m›
Özellikler Say› Yüzde
Yüksek lisans 69 48
Doktora 35 31
Dergi 23 20
‹kinci ö¤retim 5 5
Lisans tamamlama 8 7
Yabanc› dil haz›rl›k 5 4
Kaynaklar
Ergöl, fi. (2011). Türkiye’de yüksekö¤retimde hemflirelik e¤itimi. Yüksekö¤retim ve Bilim Dergisi, 3(1),152–155.
Geçkil, E. ve Hac›hasano¤lu, R. (2011). Türkiye’de hemflirelik e¤itimi ve insan gücü planlamas›. Hemflirelik E¤itimi ‹zleme Komisyonu raporu. Hemflirelik E¤itim Programlar› De¤erlendirme ve Akreditasyon Derne¤i
(HEPDAK) (2013). Hemflirelik lisans program› standartlar›. Temmuz– A¤ustos 2016 tarihleri aras›nda <http://www.hepdak.org.tr/images/ belgeler/b3_v2.pdf> adresinden eriflildi.
Hemflirelik Ulusal Çekirdek E¤itim Program› (HUÇEP) (2002). Komisyon raporu. Yüksekö¤retim Kurulunun üniversitelere gönderdi¤i 16.09. 2003-019528 no’lu yaz›s›.
Hemflirelik Ulusal Çekirdek E¤itim Program› (HUÇEP) (2014). Temmuz–A¤ustos 2016 tarihleri aras›nda <http://www.hemed.org.tr/ index.php?option=com_content&task=view&id=547&Itemid=178> adresinden eriflildi.
Karahan, M. (2013). Yüksekö¤retim kurumlar› kalite yeterliliklerinin ö¤renci memnuniyeti ve sürdürülebilirlik aç›s›ndan incelenmesi: ‹nönü Üniversitesi Malatya MYO uygulamas›. Dicle Üniversitesi ‹ktisadi ve ‹dari Bilimler Fakültesi Dergisi, 2(3), 1–9.
K›ran, B. ve Taflk›ran, E. G. (2015). Türkiye’de hemflirelik e¤itimi ve insangücü planlamas›na bak›fl. Lokman Hekim Dergisi, 5(2), 62–68. Kocaman, G. ve Yürümezo¤lu, H. A. (2015). Türkiye’de hemflirelik
e¤iti-minin durum analizi: Say›larla hemflirelik e¤itimi (1996–2015). Yüksekö¤retim ve Bilim Dergisi, 5(3), 255–262.
Küçükcan T. (2006). Üniversitelerden beklentiler ve yüksek ö¤retim sisteminin aç-mazlar›. 22 Temmuz 2016 tarihinde <http://setav.org/tr/universitelerden-beklentiler-ve-yuksek-ogretim-sisteminin-acmazlari/yorum/329> adresin-den eriflildi.
Küçükcan, T. ve Gür B. S. (2009). Türkiye’de yüksekö¤retim: Karfl›laflt›rmal› bir analiz. Ankara:SETA Yay›nlar›.
Milli E¤itim Bakanl›¤› (2013). Hemflirelik deontoloji ve mesle¤in sorumluluk ve yükümlülükleri. 25 Haziran 2016 tarihinde <http://www.megep.meb. gov.tr/mte_program_modul/moduller_pdf/Deontoloji%20ve%20Mesl e%C4%9Fin%20Sorumluluk%20ve%20Y%C3%BCk%C3%BCml% C3%BCl%C3%BCkleri.pdf> adresinden eriflildi.
Nursing Education Program Approval Board (NEPAB). (2013). Standards for Alberta nursingeducation program leading to initialentry to practice as a registered nurse. 25 Temmuz 2016 tarihinde <http://www.nurses.ab.ca/ content/dam/carna/pdfs/DocumentList/Standards/RN_InitialEntry_ NEPAB_Standards_Jan2013.pdf> adresinden eriflildi.
ÖSYM (2015). Kontenjan k›lavuzlar›. 5 A¤ustos 2016 tarihinde <http:// www.osym.gov.tr/belge/1-128/sureli-yayinlar.html> adresinden eriflildi. ÖSYM (2016). Yüksekö¤retim programlar› ve kontenjanlar› k›lavuzu. 10
Temmuz 2016 tarihinde <http://dokuman.osym.gov.tr/pdfdokuman/ 2016/LYS/TERCIH/OSYSKONTKILAVUZU29072016.pdf> adre-sinden eriflildi.
Ökdem, fi., Abbaso¤lu, A. ve Do¤an N. (2000). Hemflirelik tarihi e¤itimi ve geliflimi. Ankara Üniversitesi Dikimevi Sa¤l›k Hizmetleri Meslek Yükse-kokulu Dergisi, 1(1), 5–11.
Potempa, K. M., Redman, R. W., and Landstrom, G. (2009). Human resources in nursing education: A worldwide crisis. Collegian, 16(1), 19–23.
Sa¤l›k Hizmetleri Genel Müdürlü¤ü (2014). Türkiye’de sa¤l›k e¤itimi ve sa¤l›k insan gücü durum raporu. 20 Temmuz 2016 tarihinde <http:// sbu.saglik.gov.tr/Ekutuphane/kitaplar/insangucu.pdf> adresinden eri-flildi.
T.C. Resmi Gazete (1996). Bakanlar Kurulu’nun, üniversitelere ba¤l› olarak sa¤l›k yüksekokullar›n›n kurulmas› karar›. T.C. Resmi Gazete, 22805, 2 Kas›m 1996. Eylül 2016 tarihinde <http://www.resmigazete.gov.tr/ arsiv/22805.pdf> adresinden eriflildi.
T.C. Resmi Gazete (2016a). Ö¤retim Üyesi D›fl›ndaki Ö¤retim Eleman› Kadrolar›na Naklen veya Aç›ktan Yap›lacak Atamalarda Uygulanacak Merkezi S›nav ‹le Girifl S›navlar›na ‹liflkin Usul Ve Esaslar Hakk›nda Yönetmelikte De¤ifliklik Yap›lmas›na Dair Yönetmelik. T.C. Resmi Gazete, 29653, 14 Mart 2016. A¤ustos 2016 tarihinde <http://www. resmigazete.gov.tr/eskiler/2016/03/20160314-1.htm> adresinden eri-flildi.
T.C. Resmi Gazete (2016b). Ola¤anüstü Hal Kapsam›nda Al›nan Tedbirlere ‹liflkin Kanun Hükmünde Kararname. T.C. Resmi Gazete, 29779, 23 Temmuz 2016. Temmuz–A¤ustos 2016 tarihleri aras›nda <http://www. resmigazete.gov.tr/eskiler/2016/07/20160723.pdf> adresinden eriflildi. Texas Board of Nursing (BON) (2013). Education guideline, ratio of faculty to
students in clinical learning experiences. Eylül 2016 tarihinde <https:// www.bon.texas.gov/pdfs/education_pdfs/education_nursing_guide-lines/3.8Clinical_Learning_Experiences/3-8-2-a.pdf> adresinden eriflil-di.
Tuna, R. (2015). Türkiye’de hemflire yetifltiren yüksekö¤retim kurumlar›n-daki ö¤renci ve ö¤retim eleman› da¤›l›m›. Sa¤l›k ve Hemflirelik Yönetimi Dergisi, 2(1), 94–99.
Ulusoy, M. F. (1998). Türkiye’de hemflirelik e¤itiminin tarihsel süreci. Çukurova Üniversitesi Hemflirelik Yüksekokulu Dergisi, 2(1), 1–8. World Health Organization (WHO) (2003). Nurses and midwives a force for
health. A¤ustos 2016 tarihinde <http://www.euro.who.int/data/assets/ pdf_file/0016/102238/E81549.pdf> adresinden eriflildi.
World Health Organization (WHO) (2009). Global standards for the ›nitial education of professional nurses and midwives. A¤ustos 2016 tarihinde <http://www.who.int/hrh/nursing_midwifery/hrh_global_standards_ed ucation.pdf> adresinden eriflildi.
YÖK (2016a). Lisansüstü E¤itim-Ö¤retim Program› Aç›lmas› ve Yürütülmesine Dair ‹lkeler. 26 A¤ustos 2016 tarihinde <http://www.yok.gov.tr/web/ guest/icerik//journal_content/56_INSTANCE_rEHF8BIsfYRx/0279/ 13282424> adresinden eriflildi.
YÖK (2016b). YÖK lisans atlas›. 01 Temmuz – 30 A¤ustos tarihleri aras›nda <https://yokatlas.yok.gov.tr/lisans-anasayfa.php> adresinden eriflildi.
