Sözlü Tarih ve Bellek İlişkisi

55

Sözlü tarih, her insanın, her ailenin, her sokağın, eski her binanın bir tarihi olduğunu ve bu yaĢanmıĢlıkların insanlarla konuĢularak toplanabileceği bilgisiyle ortaya çıkmaktadır³⁵⁶. Sözlü tarihi diğer çalıĢma yöntemlerinden ayıran Ģey bilgi toplama iĢidir çünkü sözlü tarihte bilgi toplayan tarihçi, birincil kaynaklarını oluĢturmaktadır³⁵⁷.

Resmi tarih algılayıĢının, sadece yazılı belgelere dayanarak tarihsel gerçekliğin peĢinden koĢma düĢüncesiyle her zaman istenileni veremeyeceği bilinmelidir³⁵⁸. HapsedilmiĢ noktalara eriĢimi sözlü tarih sağlar³⁵⁹. Yazılı kaynakların az olduğu tarihsel dönemlerle ilgili olarak elde yalnızca sözlü ortam kaynakları bulunur. Belgelerin az veya yanlı olduğu kanaatini uyandırdığı tarihsel olayların olduğu toplumun sözlü geleneğine baĢvurulduğunda, farklı açılardan aydınlatıcı ufuklar açılmaktadır³⁶⁰.

ġunu da belirtmek gerekir ki, iyi bir tarihçi görüĢme yaptığı kiĢinin herkese anlatabileceği Ģeylerle yetinmez. Bir sözlü tarih araĢtırmasında, görüĢme yapılan kiĢinin ablası intihar ettiği için bunu ilk görüĢmelerde söylemekten utandığı ve herkese kardeĢim diye bahsettiği kiĢilerin aslında intihar eden ablasının çocuklarının olduğunu itiraf etmesi durumuyla karĢılaĢılmıĢtır³⁶¹.

56

Sözlü tarihin farkı, doğru olmayan ifadelerin psikolojik bakımdan doğru olmasında ve daha önce yanlıĢ olarak kabul edilmiĢ olan bu ifadelerin bazı durumlarda gerçekle örtüĢmekte olan ifadelerden daha fazla Ģey anlatmasında yatmaktadır³⁶³.

Sözlü tarih esas olarak belleğe dayandığı için, geçmiĢi yazmanın biraz da psikolojiyle biçimlendiğini söylemek mümkündür. Sözlü tarih araĢtırmalarının bir amacı, kiĢilerin tecrübe ve bakıĢ açılarına yer vererek geçmiĢin kurcalanmasını sağlamaktır³⁶⁴.

Sözlü tarihin verilerinin sınırlılıkları konusunda bazı tarihçilerden eleĢtiri gelmiĢtir. Sözlü tarih yapan bilim insanları ise buna cevap olarak, bu sınırlılıkların dokümanlarda da olabileceğini ve sözlü tarihe katılan kiĢilerin aktardıklarının yazılı belgelerle ve farklı örneklem gruplarıyla karĢılaĢtırılarak tutarlılıklarının kontrolünün sağlandığını belirtmiĢlerdir³⁶⁵. Ġslam ve Hristiyanlık dünyalarında yazılı belgeleri taklit etmenin kolay olduğunu kısa sürede fark eden mahkemeler tanıkların dinlenmesi konusundaki isteklerini sürdürmüĢlerdir çünkü ancak o Ģekilde kanıtlar karĢılaĢtırılarak doğrulanabilmektedir³⁶⁶. Sözlü tanıklıklardan faydalanırken, yaĢanmıĢlıkların verdikleri bilgileri araĢtırma sorumluluğu tarihçinindir³⁶⁷. Bellek ve baskılama konularına psikanaliz, önemli bakıĢ açısı getirmektedir³⁶⁸. Psikanaliz, belleğin açığa çıkardığı ilk tedavi sürecidir.

Birçok sözlü tarih araĢtırması yapan tarihçi, bunu Ģans eseri fark etmiĢtir.

Tarihçi kendisi ile görüĢme yapılmasının bir insana bir amaç hissi hatta

363 Paul Thompson, Geçmişin Sesi, çev. ġehnaz Layıkel, Ġstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 1999, s. 123.

364 F. Çağnur ġarman, “Mübadele: Girit’ten Anadolu’ya Göç Bir Sözlü Tarih ÇalıĢması ve Belgesel Film Uygulaması”, Kuşaklar, Deneyimler, Tanıklıklar Türkiye’de Sözlü Tarih Çalışmaları Konferansı, der. Aynur Ġlyasoğlu ve Gülay Kayacan, Ġstanbul: Tarih Vakfı, 2006, s. 275.

365 Ġsmail H. Demircioğlu, “Sözlü Tarihin Bir Öğretim YaklaĢımı Olarak Tarih Derslerinde Kullanımı”, İkinci Sosyal Bilimler Eğitimi Kongresi Van (26-28 Mayıs 2005), Van 2005, s.

311.

366 Paul Thompson, Geçmişin Sesi, çev. ġehnaz Layıkel, Ġstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 1999, s. 25.

367 Stephen Caunce, Sözlü Tarih ve Yerel Tarihçi, çev. Bilmez Bülent Can ve Alper Yalçınkaya, Ġstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 2011, s. 25.

368 Paul Thompson, “21. Yüzyılda Sözlü Tarih Ġçin Potansiyeller ve Meydan Okumalar”, Kuşaklar, Deneyimler, Tanıklıklar Türkiye’de Sözlü Tarih Çalışmaları Konferansı, der.

Aynur Ġlyasoğlu ve Gülay Kayacan, Ġstanbul: Tarih Vakfı, 2006, s. 25.

57

bazen hastalıkla mücadele etme ve hayata dönme gücü verdiğini genellikle baĢka bir kiĢi aracılığıyla öğrenmiĢtir³⁶⁹.

Sözlü tarih, kiĢilerin yalan veya yanlıĢ beyanlarını da değerlendirmeye tabi tutarak bu beyanlardan psikoloji biliminin yardımıyla toplumsal hafıza tartıĢmalarına çok önemli katkılar sağlamaktadır³⁷⁰. GörüĢme yapılan kiĢinin yalan söylemesi bile çok Ģeye ipucu veriyor olmasından dolayı, tarihçi bu ipuçlarını yakalayabilmek için kiĢinin üstündeki baskıları araĢtırmalıdır³⁷¹.

Sözlü tarih görüĢmelerinde neyin, nasıl anlatıldığı da bazı noktalara ıĢık tutma konusunda önem arz etmektedir³⁷². Az sayıdaki tarihçi psikanaliz uygulama yetisine sahiptir. Tarihçiler psikanalizden hem kendilerinin hem görüĢme yaptıkları kiĢilerin iĢine yarayacak çok Ģey öğrenebilir.

Psikanalizin sonuçları üzerinde düĢünmek, sözlü belleği kanıt olarak kabul edilmesi hususundaki geliĢmelere ivme kazandırmıĢtır³⁷³. Sözlü tarih araĢtırmalarında gözden kaçmaması gereken noktalardan biri de, sesli ve görüntülü kaynakların bazen yanıltmak amacıyla yapılmıĢ olmasıdır. Tarihçi bu noktada da dikkatli olmak zorundadır³⁷⁴.

Ġngiltere’de 1970’li yıllardan bu yana yapılan en önemli sözlü tarih çalıĢması “hatırlama terapisi” olmuĢtur. Bu çalıĢmalar Essex’te eğitim almıĢ olan Joanna Bornat’ın öncülüğünde geliĢmiĢtir³⁷⁵. Sözlü tarihte olayın üstünden çok uzun süre geçtikten sonra yapılan görüĢme eleĢtirilerine cevap Ģudur ki, insan belleği piramidal bir yapıdır ve zaman içinde tepeden

369 Paul Thompson, Geçmişin Sesi, çev. ġehnaz Layıkel, Ġstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 1999, s. 138.

370 Bilim ve Sanat Vakfı, Sözlü Tarih Araştırmaları İçin Pratik El Kılavuzu, Ġstanbul: Bilim ve Sanat Vakfı Yayınları, 2006, s. 9.

371 Paul Thompson, Geçmişin Sesi, çev. ġehnaz Layıkel, Ġstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 1999, s. 128.

372 Tuba Demirci, “GeçmiĢi Kayda Geçirmek, Belleği Çözümlemek: HemĢinli Kadınların YaĢam Anlatıları ve DüĢündürdükleri”, Kuşaklar, Deneyimler, Tanıklıklar Türkiye’de Sözlü Tarih Çalışmaları Konferansı, der. Aynur Ġlyasoğlu ve Gülay Kayacan, Ġstanbul: Tarih Vakfı, 2006, s. 125.

373 Paul Thompson, Geçmişin Sesi, çev. ġehnaz Layıkel, Ġstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 1999, s. 132-133.

374 Sezai ÖztaĢ, Tarih Öğretimi ve Filmler: Tarih Öğretiminde Film Kullanılmasının Öğrenci Başarısı Üzerine Etkisi (Doktora Tezi), Gazi Üniversitesi, Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Ankara 2007, YÖK: Ulusal Tez Merkezi (Tez No. 206974), s. 39.

375 Paul Thompson, “21. Yüzyılda Sözlü Tarih Ġçin Potansiyeller ve Meydan Okumalar”, Kuşaklar, Deneyimler, Tanıklıklar Türkiye’de Sözlü Tarih Çalışmaları Konferansı, der.

Aynur Ġlyasoğlu ve Gülay Kayacan, Ġstanbul: Tarih Vakfı, 2006, s. 25.

58

aĢınmaya baĢlar. Yani insan belleğinin deformasyonunun en az olduğu bölümler en altlarda (en geçmiĢinde) saklıdır³⁷⁶.

GörüĢme yapılan kiĢilerin yaĢadıkları olaylarda neleri unuttuklarını ve neden bu kısımların özellikle unutulmuĢ olduğunu sorgulayan araĢtırmalar yapılmaktadır³⁷⁷. Ġnsan algısından elde edilen tarihsel kaynaklar özneldir fakat sadece sözlü kaynaklar öznelliğe meydan okunmasını, belleğin katmanlarına inilmesini ve karanlıklara girilmesini sağlar³⁷⁸.