KIBRIS SORUNU VE KIBRIS BARIŞ HAREKÂTI
1.8. İkinci Kıbrıs Barış Harekâtı
Türkiye tüm bu durumlar karĢısında, durdurmuĢ olduğu Kıbrıs BarıĢ Harekâtı’nı 14 Ağustos 1974 tarihinde tekrar baĢlatmıĢtır234. 14 Ağustos
229 Melek Fırat, “Yunanistan’la ĠliĢkiler”, Türk Dış Politikası, der. Baskın Oran, Ġstanbul:
ĠletiĢim Yayınları, 2015, s. 747.
230 Turan ve öte., Atatürk, s. 349-350.
231 Mehmet Yıldırım, Bütün Yönleriyle 1974 Kıbrıs Barış Harekâtı (Yüksek Lisans Tezi), Dumlupınar Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kütahya 2004, YÖK: Ulusal Tez Merkezi (Tez No. 146146), s. 141.
232 Yusuf Hacek, Öncesi ve Sonrasıyla Türkiye’nin Kıbrıs Üzerindeki Garantörlük Hakkı (Yüksek Lisans Tezi), Sütçü Ġmam Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, KahramanmaraĢ 2005, YÖK: Ulusal Tez Merkezi (Tez No. 186136), s. 71.
233 Arık, “Kıbrıs Krizi”, s. 19.
234 Uçarol, Siyasi Tarih, s. 1078.
35
saat 06:30’dan itibaren 28 ve 39’uncu Tümenler, Magosa ve Boğaz Deniz üssünü ele geçirmek amacıyla taarruza baĢlamıĢtır.
39. Tümenin birlikleri, saat 11:30’da Kara Tepe ve Ġngiliz Tepe’yi ele geçirmiĢtir. 28. Tümen de o sıralarda Mia Milia’yı ele geçirmiĢtir. Saat 15.00 gibi 28. Tümen Timbu Havaalanı’nı, 39. Tümen Değirmenlik’i ele geçirmiĢtir.
Rumlar mağlubiyetlerinin intikamını almak için TaĢkent, Atlılar, Terazi, Sandallar ve Muratağa köylerinde yüzlerce Türk’e toplu katliam yapmıĢtır235. 14 - 16 Ağustos 1974 tarihleri arasında TSK, “Atilla Hattı”
adını verdiği hedeflere ulaĢmıĢtır236. Lefke-LefkoĢa-Magusa hattı TSK tarafından çizilmiĢtir237. Ġkinci Kıbrıs BarıĢ Harekâtı, 16 Ağustos saat 19:00’dan itibaren baĢarıyla sona ermiĢtir238.
Kıbrıs BarıĢ Harekâtı’nda 498 askerimiz Ģehit verilmiĢtir239. 1974 yılında gerçekleĢen bu olaylardan sonra Kıbrıs’taki Türkler Kıbrıs’ın kuzeyinde, Rumlar ise güneyinde toplanmıĢtır. Böylece Türk ve Rum toplumları iki ayrı bölgede ve iki ayrı idareye kesin olarak ayrılmıĢtır240. Uluslararası kamuoyu Ġkinci Kıbrıs BarıĢ Harekâtı sonrasında Türkiye’nin karĢısında yer almıĢtır. Libya ve Pakistan Türkiye’ye destek vermiĢtir. Libya Devlet BaĢkanı Muammer Kaddafi’nin Türkiye’yi destekleyen sözleri Türk basınında yer almıĢtır. Çıkan haberlere göre Kaddafi, TSK’nın ihtiyacı olacak her türlü silah ve desteğin Libya tarafından karĢılanacağını belirtmektedir241.
1974 Kıbrıs krizi Türk-Amerikan iliĢkilerini sarsmıĢtır. Rum lobisinin güçlü olduğu Amerikan Kongresi, 5 ġubat 1975 tarihinde almıĢ olduğu kararla Kıbrıs BarıĢ Harekâtı’nı gerekçe göstererek Türkiye’ye silah
235 Ömür Uğur, Yarım Kalan Kıbrıs (Yüksek Lisans Tezi), Beykent Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ġstanbul 2011, YÖK: Ulusal Tez Merkezi (Tez No. 306558), s. 46.
236 Melek Fırat, “Yunanistan’la ĠliĢkiler”, Türk Dış Politikası, der. Baskın Oran, Ġstanbul:
ĠletiĢim Yayınları, 2015, s. 748.
237 Uçarol, Siyasi Tarih, s. 1078.
238 Arık, “Kıbrıs Krizi”, s. 19.
239 Tandoğan, Kıbrıs Barış Harekâtı, s. 92.
240 Uçarol, Siyasi Tarih, s. 1079.
241 Sami Çalık, Kıbrıs Barış Harekâtında Hava İndirme Birlikleri ve Hava İndirme Harekâtı (Yüksek Lisans Tezi), Erciyes Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kayseri 2006, YÖK: Ulusal Tez Merkezi (Tez No. 186279), s. 141.
36
ambargosu uygulamaya baĢlamıĢtır. Bu ambargo ile Türkiye uluslararası bir yalnızlığa itilmiĢtir. Ambargo Eylül 1978 tarihine kadar sürmüĢtür242. 1.9. Kıbrıs Türk Federe Devleti
Türkiye, ABD’nin silah ambargosu uygulamasına baĢlamasından sonra Kıbrıs meselesi konusunda bazı adımlar atmaya karar vermiĢtir243. 13 ġubat 1975 tarihinde Kıbrıs Türk Federe Devleti’nin kurulduğu açıklanmıĢtır244. Ecevit’e göre, “Federe Türk Devleti’nin ilanı yerinde bir harekettir. Kıbrıs BarıĢ Harekâtı’nın amaçları doğrultusunda alınan ve iki toplumun barıĢ içerisinde yan yan yana yaĢayabilmeleri için gerekli olan bir karardır”245. 27 Ocak 1977 tarihinde Kıbrıs Türk Federe Devleti BaĢkanı Rauf DenktaĢ ve Rum Yönetimi BaĢkanı BaĢpiskopos Makarios, iki toplum arasında yeni bir diyaloğu baĢlatmak amacıyla LefkoĢa’da BarıĢ Gücü Karargahı’nda bir araya gelmiĢlerdir.
Ġkinci görüĢmelerini de 12 ġubat 1977 tarihinde yine LefkoĢa’da yapmıĢlardır. Bu görüĢme sonucunda bağımsız ve iki bölgeli bir Kıbrıs Cumhuriyeti’nin varlığını kabul etmiĢlerdir246. Bu görüĢme sonucunda dört maddelik bir anlaĢma imzalanmıĢtır. Bu anlaĢmaya göre;
*Bağımsız, bağlantısız, iki toplumlu bir Federal Cumhuriyet’in kurulması esastır.
*Her toplumun yönetimi altındaki topraklar, toprak verimliliği ile toprak mülkiyeti ölçütleri ıĢığında görüĢülmelidir.
*DolaĢma, yerleĢme özgürlüğü ve mülkiyet hakkı gibi ilke sorunları, görüĢmelere açıktır. Bunların görüĢülmesinde, iki toplumlu federal sistem ile Türk toplumu yönünden doğabilecek güçlükler de dikkate alınacaktır.
242 Yusuf Hacek, Öncesi ve Sonrasıyla Türkiye’nin Kıbrıs Üzerindeki Garantörlük Hakkı (Yüksek Lisans Tezi), Sütçü Ġmam Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, KahramanmaraĢ 2005, YÖK: Ulusal Tez Merkezi (Tez No. 186136), s. 72.
243 Melek Fırat, “Yunanistan’la ĠliĢkiler”, Türk Dış Politikası, der. Baskın Oran, Ġstanbul:
ĠletiĢim Yayınları, 2015, s. 763-764.
244 Hüdaoğlu, “Kıbrıs”, s. 141.
245 Serkan Açıkgöz, Kıbrıs Barış Harekâtı (20 Temmuz 1974), (Yüksek Lisans Tezi), Trakya Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Edirne 2006, YÖK: Ulusal Tez Merkezi (Tez No. 206791), s. 134.
246 Uçarol, Siyasi Tarih, s. 1081.
37
*Federal hükümetin yetkileri, devletin birliğini ve iki toplumlu niteliğini koruyacak biçimde olacaktır247.
Kıbrıs sorununun çözümü için Kıbrıs Türk Federe Devleti’ne yardımcı olmak üzere Mümtaz Soysal görevlendirilmiĢtir248. 31 Mart 1977 tarihinde Viyana’da yine Kıbrıs görüĢmelerine devam edilmiĢ ve iki taraf da kendi isteklerini ortaya koymuĢlardır249. Ancak Rumlar, Kıbrıs’ın sadece yüzde yirmisini Türklere vermeyi önermiĢ ve bunun yanında aĢırı isteklerde bulunmuĢlardır. Bu nedenlerden dolayı 7 Nisan 1977 tarihinde görüĢmeler her hangi bir ilerleme olmadan sonlandırılmıĢtır250.
Durumlar bu halde kilitlenmiĢ bir Ģekildeyken, 3 Ağustos 1977 tarihinde Makarios ölmüĢ ve yerine Spyros Kyprianu cumhurbaĢkanı olarak seçilmiĢtir. Ancak Kıbrıs görüĢmelerinin donukluğu bu süreçte de devam etmiĢtir251.
Kesintiye uğramıĢ olan Kıbrıs görüĢmeleri 18-19 Mayıs 1979 tarihinde yeniden baĢlamıĢtır252. 19 Mayıs 1979 tarihinde Spiros Kyprianou ile Rauf DenktaĢ arasında 10 maddelik bir anlaĢma imzalanmıĢtır. Bu anlaĢmaya göre;
* Toplumlararası görüĢmelerin, 15 Haziran 1979’da yeniden baĢlatılması kararlaĢtırılmıĢtır.
* GörüĢmelerin temelini, 12 ġubat 1977’de varılan DenktaĢ-Makarios AnlaĢması ve Kıbrıs sorununa iliĢkin BM kararları oluĢturacaktır.
* Cumhuriyet’in tüm yurttaĢlarının insan haklarına ve temel özgürlüklerine saygı gösterilmelidir.
* GörüĢmeler, tüm toprak ve anayasa sorunlarını kapsayacaktır.
* Toprak ve anayasa sorunlarını çözebilmek amacıyla baĢlatılan görüĢmelerde, MaraĢ’ın, BM gözetiminde yeniden yerleĢime açılması
247 Tuncer, Kıbrıs Sarmalı, s. 115.
248T.C. CumhurbaĢkanlığı Devlet ArĢivleri BaĢkanlığı, belge no. 030.18.01.02.372.123.2, (10.04.1978) Bkz. Ek-6.
249 Melek Fırat, “Yunanistan’la ĠliĢkiler”, Türk Dış Politikası, der. Baskın Oran, Ġstanbul:
ĠletiĢim Yayınları, 2015, s. 766.
250 Uçarol, Siyasi Tarih, s. 1081.
251 Armaoğlu, 20. Yüzyıl, s. 726.
252 Melek Fırat, “Yunanistan’la ĠliĢkiler”, Türk Dış Politikası, der. Baskın Oran, Ġstanbul:
ĠletiĢim Yayınları, 2015, s. 767.
38
konusunda bir anlaĢmaya varıldıktan sonra Kıbrıs sorununun diğer yönleri ile ilgili görüĢmelerin sonucu beklenmeden bu anlaĢma uygulanacaktır.
* GörüĢmelerin sonucunu olumsuz biçimde etkileyecek hareketlerden kaçınılması ve iyi niyeti, karĢılıklı güveni ve olağan koĢullara dönüĢü kolaylaĢtırabilecek, uygulamaya dönük önlemlerin alınması kararlaĢtırılmıĢtır.
* Kıbrıs Cumhuriyeti’nin askerden arındırılması ve buna iliĢkin konuların görüĢülmesi öngörülmüĢtür.
* Cumhuriyetin bağımsızlığı, egemenliği, toprak bütünlüğü ve bağlantısızlığı, bir baĢka ülke ile kısmen ya da bütün olarak birleĢmesine ya da taksimine karĢı güvence altına alınmalıdır.
* GörüĢmeler gecikmelerden kaçınılarak, sürekli ve temelli bir biçimde sürdürülecektir.
* Toplumlararası görüĢmeler LefkoĢa’da yapılacaktır253.
Bu antlaĢmaya göre, toplumlararası görüĢmeler BM’nin gözetimi altında LefkoĢa’da baĢlayacak ve BM’nin Kıbrıs’la ilgili kararları çerçevesinde devam edecektir254. Ancak bu anlaĢma da Kıbrıs sorunuyla ilgili somut bir geliĢme sağlamamıĢtır255.
23 Eylül 1979 tarihinde BM’de, Kıbrıs’la ilgili yalnızca Rum tarafına söz hakkı tanınmasını kabul eden ĢaĢırtıcı bir geliĢme olmuĢtur. Yine aynı gün Dünya Postalar Birliği, Kıbrıs Türk Federe Devleti pullarını tanımadığını ilan etmiĢtir256.