Bitkisel Steroller/Fitosteroller
ve Stanoller
• Bitkilerde dogal olarak bulunan
steroller yapısal olarak kolesterole benzeyen bilesiklerdir. Günümüze
kadar 200’den fazla farklı tip sterol bildirilmistir. En yaygın bitkisel
steroller sitosterol, kampesterol ve
stigmasteroldür. Bu sterollerin doymus formları ‘stanol’ olarak bilinir.
Kalp damarlarında daralmaya yol acan bilesenlerden en onemlisi kolesterol’dur. Hayvansal dokularda bulunan en onemli sterol, kolesteroldur. Hayvanlardaki bir baska sterol ise yun yağının (lanoline) sabunlastırılmayan
kısmının temel bileseni olan lanosterol’dur.Hayvan dokuları kolesterole ilaveten kucuk miktarlarda 7-
dehidrokolesterol icerir. Bu madde uv ile kolekalsiferole donusur. Bitkisel dokulardaki en onemli bitki sterolu ise beta-sitosteroldur. Hayvansal dokularda yer alan
sterollerin insan sağlığı uzerindeki olumsuz etkisini,
bitkilerde bulunan steroller dusurmektedir ve bu nedenle bitki sterolleri uzerinde giderek daha fazla
durulmaktadır. Günümüzde bitkisel sterol eklenmis
portakal suları vb mevcuttur. Daha fazla sterol iceren tohumların uretimi konusunda yoğun calısmalar vardır.
Bitki sterolleri (fitosteroller) triterpen
familyasındandırlar. Triterpenler 100 farklı
fitosterol ve 4000 den fazla diğer tip triterpenleri icerir.
Triterpenler bitki hucre zarının onemli yapısal bilesenleridir. Kimyasal olarak fitosteroller kolesterolle aynı temel yapıya sahiptir.
Fitostanoller ise cift bağ icermezler/doymuş.
Fitosteroller kimyasal hidrojenizasyonla fitostanollere (kampesterol/kampestanol;
sitosterol/sitostanol gibi) donusurler.
Kimyasal Yapıları
• Triterpenler, yaklasık 40 degisik iskelete sahip 4000 kadar bilesikle temsil edilen 30 C’lu 3S-2,3 epoksi- 2,3 skualen veya nadiren skualenin
kendisinin halka kapanmasına ugraması ile olusan bilesiklerdir. (fitosteroller, saponinler, kardiyoaktif glikozitler, steroidal alkaloitler aynı ana iskelete sahip bilesiklerdir)
Doğal olarak stenoller besinlerde iz miktarda bulunurlar.
Yalnızca bazı tahıl turlerinin dokularında yuksek seviyededirler.
ß- sitosterol, kampesterol ve stigmasterol bitki sterolleri, Brassikasterol ise Brassicaceae turlerinde (ve aynı
zamanda Cruciferae familyasında) daha fazla bulunur ve genellikle toplam sterollerin %10’undan daha az oranında kabak, brokoli ve kanola gibi bitkilerde bulunur.
Yenilebilir yağlar saflastırılmaya calısıldıklarında bitki sterolleri kısmen bazı tokoferollerle birlikte ayrılırlar. 1 ton bitki sterolu icin 2500 ton bitkisel yağa gereksinim olduğu tahmin edilmektedir.
Bitki stanolleri de bitki sterollerinin hidrojenizasyonu ile elde edilirler. Bir baska bitki sterol kaynağı keresteden kağıt uretimi sırasında ortaya cıkar ve yaklasık 2500 ton cam ağacından 1 ton bitki sterolu elde edilir. Uzun zincirli yağlar daima bitki stanolunu (oncelikle sitostanol) bitkisel yağlardan daha cok icerir
Bazı besinlerin fitosterol içerikleri (mg/100 g)
Patates 5 Kaju (mahun cevizi) 158
Domates 7 Yer fıstığı yağı 207
Armut 8 Yerfıstığı 220
Mercimek 10 Ayçiçeği 349
Havuç 12 Ayçiçeği yağı 60
Elma 12 Zeytin yağı 221
Soğan 15 Soya yağı 250
Muz 16 Pamuk tohumu yağı 324
İncir 31 Aspir 444
Kuru fasülye 127 Susam 714
Soya fasülyesi 161 Susam yağı 865
Pekan cevizi 108 Mısır yağı 968
Badem 143 Pirinç kepeği yağı 1190
Batı diyetlerinde günlük bit. sterol alımı: 200-400 mg Vegeteryan diyetlerinde yüksek
Özetle:
Bitkisel yağlar (mısır özü, kolza yağı) Bugday kepeği ve tam tahıl ürünleri Sebzeler (özellikle bezelye, brokoli) Meyveler
Yağlı tohumlar
Bitkisel sterollerle zenginleştirilmiş marg., ekmek üstü yağlar, süt, yoğurt, kahvaltılık tahıllar vb
• Beslenme alıskanlıkları bitkisel sterol alımını
etkilemektedir. Insanlar günde 170 mg’dan, sebze çesitleri ile yogun bir diyet ile 360 mg’a kadar sterol almaktadır.
• Arastırmalar günlük 1-3 g arasında alınacak sterolün
kalp-damar rahatsızlıkları ile ilişkili toplam kolesterol ve LDL seviyesini düşürücü etkilerini ortaya koymuştur.
• Ayrıca kansere, ülsere, iltihaplanma ve fungal aktiviteye karsı koruyucu etkileri üzerinde de durulmaktadır.
Yapılan çalısmalarda bitkisel sterollerin toksik etkilerinin olmadıgı sonucuna da varılmıstır.
• Yağ içeriği dengeli bir diyetle birlikte günde 2g bitkisel sterol/stanol alımı kolesterol düzeyini düşürür.
Amerikan Kalp Derneği
