Kuzeybatı Anadolu yığışım orojeni : Paleotetîs'in batı kenet kuşağı
The NW Anatolian Âceretîonary oregeny; Western termination of Paleo Tethyan suture belt,
ŞENER ÜŞÜMEZSOY, Istanbul Üniversitesi, Jeoloji Mühendisliği Bölümü, istanbul
ÖZ : Kuzeybatı Anadolu orojeıı kuşağı geç Triyas öncesi yaşlı yığışım orojeni kuşağım temsil eder. Bu kuşak derince aşınmış olup ada yayı yitim zonu kompleksi ve ofiyolit dilimleri geç Triyas sonrası çökel örtüsü altında yüzeylanmiş, metamorfik temel kayaçları olarak korunmuştur.
H&nderesi (Edremit) ve Karasu vadisi (Bilecik) başlıca granadiyorit ve yeşil kaya=yeşil şist komp- lekslerini içerir ki, bunlar Paleotetisin kuzeye dalımıile kapanımı sırasında oluşmuşlardır. Granadiyorit ve yeşil kaya-yeşil şist kompleksi geç Triyas öncesi yay-hendek sistemi temsil eder. Bu derince aşınmış yay kompleksi (granadiyorit) ve yitim zonu kompleksi ve okyanusal kabuk dilimleri (yeşil kaya-yeşil şist kompleksi) birbiri üzerine kuzeye doğru bîr dubleks thrust sistemi olarak bindkmiştir, Granadiyorit ve yeşil kaya-yeşîl şist kompleksi bindirme kuşakları geç Triyasic yaşlı post orojenik kırıntılı çökellerle Örtülmüştür.
Bu yorum bizi Paleotetis kenedinin batı ucunun kuzeybatı Anadolu yığışım kuşağında yer aldığı dü- şüncesine götürür,
ABSTRACT : Northwestern Anatolian orogen belt represent the accretionary belt of • pre-late • Triassic age, are deeply eroded so that the island arc, the subduction complex and the ophiolite sheets are now only preserved beneath the post Late Triassic cover as metamorphic basement rocks,
The Handeresi (Edremit) and Karasu (Bilecik) consist mainly of granodiorite and gren schist-green stone complex which were generated as a consequence of closure of Paleo Tethyan by the northward dipping subduction beneath the Pontian block. Granodiorite and green schist-green stone complex rep- resents arc-trench systems of pre Late Triassic age, This deeply eroded arc complex (granodiorite) and subduction complex, oceanic crust slices (green schist-green stone complex) overthrasted to the each others as dublex thrust system. Post erogenic elastic deposits of Late Triassic age overlay on the thrust belts of granodiorite and green schist-green stone complex.
This interpretation leads us to consider that western termination of the Paleo Tethyan suture located in the north west Anatolian accretionary belt.
GÎEİŞ
Bu yazıda Kuzeybatı Anadolu Geç Hersîniyen Er- ken Kimeriyen pğışım orojeni kuşaklarının evrim- leri ışığında Paleotetisiû batı Kenet kuşağının konu- mu ela alınacaktır. Paleotetisin Pontidler'in güne- yinde yer aldığını belgeleyen en önemli veriler güney Pontid orojen kuşağında Liyas öncesi granodiyorit, yeşil kaya kuşaklarının yığışımıdır. Güney Pontid orojen kuşağının batı kesiminde, Üşümezsoy (1983) tarafından Armutlu Kapıdağ yay kuşağı, Bandırma Mudanya Biga Kuşağı ayırtedilmiştir.
Kuzeybatı Anadolu yığışım orojeni kuşağında Bilecik Karasu vadisi ve Edremit Han deresi vadisi- nin jeolojileri, kuzeybatı Anadolu yığışım orojen ku-
şağında Paleotetis problemine yaklaşılacak, kritik veriler olarak ele alınmıştır,
PaleotetJs'in kuzeye doğru Lavrazya'nm altına dalarak kapanımı sürecinde îran, Lut, Farah, Kuzey Tibet, Hindicin blokları Gondwana Land'den riftleşe- rek ayrılmış ve kuzeye çekilerek Lavrazya'ya Triya- sik Mashat Herat-Hindikuş-Kunlun-Redriver Kenedi boyunca kaynamıştır (Stocklin, 1977; Tapponier vd,, 1981; Mitchell, 1981), Triasik Indosinian yığışımı sonrası Lavrazya güneyinde gelişen yeni yitim süre- cinde ise, Helmand, Güney Tibet, Malaya blokları da Gondwana-Land riftleşerek ayrılmış, kuzeye çekile- rek Geç Jura-Erken Kretase'de Lavrazya'ya yığış*
mıştır (Tapponier vd., 1981; Mitchell, 1981), (Şekil 1)
ŞeMi 1 .: Aip-Himalayan orojen kuşakları I. Ada ya^
yi yığışım orojeni» İL Kördüler tipi orojen ÏÏL Kıtasal block yığışım orojeni IV. Ki*
tasal çarpışma kuşaklan*
Kısaltmalar..
Yaşlar : E Kamblriyen, O, Ordovislyen, D.
Devoniyen, C. Karbonifer, T,» Trîyas, J. Ju*
ra, Cr. Kretase, Tr# Tersiyer,
Bloklar ı A, Anadolu, P. Pontid, I# Iran, L. Lut, F, Faralı, H. Helmand, NT. Kuzey Tibôt, ST, Güney Tibet, M. Malaya, G* Go Man, KP» Khoat Platform, Y, Yangtze Plat- form, SKP. Smokorean Platform, T, Tarım Platform, K.S, Kazak Kalkanı, Ak, Angora Kroton
Orojen Kuşaklar
1. Saxo-Thudingian Kıtasal Yığışım Ku*
sağı (Karbonifer),
Güney Armorikan Yığışım Çarpışma Kuşağı (Karbonifer),
Karpat Bindirme Kuşağı
Staraplanıtıa Kıtaasl Yığışnn Kuşağı (Karbonİfer)
Serbo Macedoniyeıı Kıtasal Yığışım Kuşağı (Karbonifer),
¥ardam Kıtasal Çarpışma Yığışım Ku- şağı (Geç Kretase)
Güney Pontid Kıtasal Yığışım Kuşağı (Erken Triyas).
İzmir^Ankara-Erzincan Kıtasal Çarpış- ma Kuşağı (Paleosene),
9. Büyük Kafkas Ada Yayı Yığışım Kıı sağı (Karbonifer)
2,
4.
5.
6,
8,
Figure 1 : Eurasian orogen belts I) Island are aecre- tionary orogen belts, II) Cordüleran oro- gen belts, III) Continental Mocks accretl- onary orogen belts, IV) Continental collisi- on orojen belts, E, Cambrian, Ö, Ordovic- con, D. Devonion» C* Carboniferous, T. Tri- assîc, J. Jurassic, Cr. Cretaceous, Tr. Ter- tiory, A, Anatolian block, P. Pontlan Block, L Iran block, L, Lut block, F, Forah block, H. Helmond block, HT. Northern Tibet block, ST, Southern Tibet block» ML Malaya block, KP, Khroat Plato, YP, Yangtze plat- form, SKP. Sino-Korean platform, T. Ta, rim platform, G. Gobian block, KS Kazak shield» Ak. Angora Kraton,
1) Saxo-Thurinqiâiî continental accrett onary belt (Carboniferous)
2) Southern Armorican continental acc- retionary belt (Carconiferous)*
3) Carpathian thrust belt.
4) Stara Planİna continental accretionary belt (Carboniferous).
5) Ssrbo Macedonian continental acere- tionary belt (Carboniferous),
6) Yardar Continental Collision belt (La*
te Cretaceous).
7) Southern Fonttan continental accreti- onary belt (early Triassic),
8) Izmir - Ankara » ErMncan Conuinen- tal collision belt Paleocene);
9) Great Caucasian island arc accreti- oimry belt (Carboniferous).
10, Artvîn-Karabakh, Kördüler Kuşağı (KarboMffer-Triyas).
11* Sevan-Akera-Karadağ Kıtasal Çarpış- ma Kuşağı (Geç Kretase).
12. Bitlis-Guleman Kıtasal Çarpışma Ku- şağı (Geç Kretase),
13* Talesh-Masslıat Kıtasal Yığışım Kuşa- ğı (Trîyas).
14. Zagros Kıtasal Çarpışına Kuşağı (Ter- siyer)*
15. Herat Kıtasal Yığışım Kuşağı (Trİyas).
16. Panjoa Kıtasal Yığışım Kuşağı (Geç Jura).
17. Kabul Kıtasal Yığışım Kuşağı (Geç Kretase)*
18. Kunlun Kıtasal Yığışım Kuşağı (Tri*
yas)*
19* MeneMng Tangla Kıtasal Yığışım Ku- şağı (Geç Jura),
20. Kızıl Mehİr Kıtasal Yığışım Kuşağı 21, Güney Qinling Ada Yayı Yığışım Ku«
sağı (Devoniyen)»
22. Kuzey QMïng Kördüler Kuşağı (Silü- riyen),
23, Tarim^TumÊn Kıtasal Çarpışma Kuşa- ğı (Karbonifer).
24. Junggar-Haggen Kıtasal Çarpışma Ku- şağı (Karbonifer).
25* Gissar Kıtasal Yığışım Çarpışma Ku- şağı (Karbonifer),
26. KargK Ada Yayı Yığışım Kuşağı (Or- dovislyeıı),
27. Sayan-Tuva Ada Yayı Yığışım Kuşağı (KambiriyeÄ-Qrdovlsiyen).
28. Rudny-Altay Ada Yap Yığışım Kuşağı 29* Irtısh-Eaysan Kıtasal Çarpışma Ku-
şağı (Karbonifer).
3<L Cengiz-Tarbagatar Ada Yap Yığışım Kuşağı (Kambiriyen-Ordovisîyen), 3L Dzungarîa-Balkash Kördüler Kuşağı
(Devoniyen).
32, Amour-okhotsk Kıtasal Yığışını Kuşa- ğı (Ordovisiyen).
33, Shikhote Alın Kördüler Kuşağı (Kre tase)*
34, Verkyonyansk Kördüler Kuşağı (Kre- tase),
belt belt belt belt 10) Artivİn-Karabakh CordiUeran belt
(Carboniferous-Trîassİe),
11) Sevan - Akera - Quaradagh contüıeıı- tal collision belt (Late Cretaceous) 12) Bîtlîs-Guleman Continental Collision
belt (late Cretaceous).
13) Talesh-Massliat Continental aecr@ti#- nary bait (Triasslc)*
14) Zagros continental collision belt (Ter- tiary),
15) Herat Continental accretionary (Triassie).
16) Panjoa continental accretionary (latest Jurassic),
17) Kabul continental aecretionary (late Cretaceous).
18) Kun lun continental collision (Triassie).
19) Ntaichmg Tangla continental accreti- onary belt (late Jurassic),
20) Red Revir Continental aeeretionary belt (Triassie),
21) South Quinling Island arc aceretio*
nary belt (devonian),
22) Morth Quinling cordilleran belt (sllu^
rian).
23) Tarun-Tumen continental collision belt (Carboniferous)»
24) Junggari-Hegger Continental Collision belt (Carboniferous),
25) Gissar Continental Collision belt (Car«
boniferous).
26) Kırgız Island arc accretion belt (ordo- vieion),
27) Sayan-Tuva island arc accretion belt (Cambrian-ordovîeîan),
28) Rudny-Aïtaî Island arc accretion belt (Devonian).
29) Trtish-Zaysan Contuiental Collision belt (Carboniferous),
30) Cengte-Tarbagatai Island arc accre- tion belt (Cambrian-Ordovlcian), 31) Dzungaria-Balkash CordiUarwi belt
(Devonian)*
32) Amour-Okliotsk Continental accretion belt Ordovlcian),
33) Shikhote Alin CordiUeran belt (Creta- ceous),
34) Verkyonyansk CordiUeran belt (Creta- ceous),
Paleotetis'in Mashat-Ialesh Kened kuşağının (Barberian ve King, 1981), batı uzanımı tartışmalı- dır. Bu tartışma Pâleotetisîn Rodop-Pontid-Transkaf- kas kuşağmın kuzeyinde mi, yoksa güneyinde mi yer aldığı, bir başka deyişle, Rodop-Pontid Transkafkas bloğu Lavrazya'ya mı ait olduğu sorusunu içerir, Dewey ve diğ. (1973) Paİeotetis'în Rodop Pontid-Trans- kafkas bloğunun kuzeyinde yer aldığını, Geç Triasik - Tersiyer sırasında kuzeye Kafkas kuşağı altına Geç
Jurassik-Tersiyer sırasında güneye Pontidlerin altı- na dalarak kapandığını ileri sürmüş ve Kaımdentel Paleotetis'in kalıntısı olarak yorumlamıştır, Hsu ve diğ, (1978) Dobraea-Kmm-Kafkas Kİmeriyen orojen kuşağının Paleotetis'in batı kenedini oluşturduğunu ileri sürmüştür.
Şengör ve Yılmaz (İ981) Üst Jurassik Güney Rodop orojen kuşağmm Paleotetis kenedinin batı ummrami oluşturduğunu varsayarak, Paleotetis'in (De¥onlyett).
Rodop-Pontid-Transkafkas bloğunun kuzeyinde yer- aldığmı ve Geç Permiyen - Geç Jurassik'te güneye Pontîdler altma dalarak kapandığını Il^ri sürmüş- tür. Yazarlara göre, Paleotetis'in güneye dalarak ka*
panımı sırasında Türkiye (Kimeıiyen kıtası) île Gondwana Land riftleşerek ayrılmış ve kuzeye çe- kilmiş ve Neotetîsln güney kolu açılmıştır. Kuzeye ilerleyen Türkiye içinde «Karakaya Kenar Çanağı»
Triyas'ta açılmış ve kapanmış; îç Pontid, Îzmir-Anka- ra ve iç Toros «okyanusları» Liyas'ta yay ardı çana- ğı olarak açılmaya başlamış ve Orta Jurada okyanus«
laşmıştır*
Şengör ve diğ* (1985) Güney Rodop orojeıı kuşa- ğının Paleotetis'in batı kenedi olduğu varsayımını terk ederek Pateoteti-s'in batı kenedinin Intra- sialik bir zon olarak bilinen Kriastide ve îc Serbo Make- donian zoımnda yer aldığım ileri sürmüş, Güney Ro- dop orojen kuşağının iç Pontid kuşağına uzandığını varsaymış tır. Diğer taraftan Dixon ve Dimitıîadis (1985) tc Serbo Makedoniyen zonunun Geç Jura'da yanal atımlı faylanma ile açılmış bîr çanağın Erken Kretase'de kapanımı ile geliştiğim isotopik veriler ile ortaya koymuş ve Şengör ve dig (1985) nin Erken Jura yaşlı Paleotetis kened kuşağının tc Serbo Ma- kedoniyen zonunda yer aldığı görüşünü spekülatif olarak nitelemişlerdir, Oysaki Şengör ve diğ (1985) Paieotetis'm kened kuşağının Güney Rodop orojeni kuşağında yer aldığını ileri sürdükleri görüşlerini Dimîtriadîsin verilerinden hareket ederek terk ettik- lerini ve Paieotetis'm kayıp kened kuşağının 1c Ser- bo Makedoniyen zonunda yer aldığını ileri sürmüş- lerdir. Paleotetîsln güneye Pontîdler altma dalarak kapanımı sırasında kuzeye ilerleyen Türkiye içinde îç Pontid, îzmir-Ankara-îç Toros okyanuslarının yay ardı çanakları olarak açılmaya başlayışının, önceki görüşlerinden farklı olarak, Geç Jura'da değil de Geç Triyas'ta olduğunu ileri sürmüşlerdir, Oysa Şen- gör ve Hsu'nün. (1986) rekonstrüksüyonlarmda İzmir- Ankara ve İç Toros okyanuslarının Jura'da okya- nuslaştığı, buna karşın İç Pontid okyanusunun açıl- madığı görülmektedir, Bîr başka deyişle iç Pontid okyanusu dışlanmıştır.
Keza bu rekonstrüksiyohlarında Paleotetis'in gü- neye dalarak kapanımı sırasında Türkiye'nin Geç Permiyen Jurassik aralığında —15 enleminden 30 en- lömine yer değiştirdiği, bir başka deyişle yılda 15 cm/İlk bir hızla kuzeye ilerlediği görülür. Yazar Pa- leotetis'in güneye dalarak kapanımı sırasında yılda 13 cm/lik hızla kuzeye üerleyen TürMye içinde Ka- rakaya kenar çanağınm açılmasının, İç Pontid, İz- mir, Ankara, İç Toros okyanuslarının yay ardı ça- naklar! olarak açılmaya başlaması ve okyanusiaş- masının plaka kinematiği île çeliştiği görüşündedir, Yılda 15 cm* Mzla kuzeye ilerleyen Türkiye altma güneye dalan Palèotetisln Şili tipinde yiteeeği ve Uye- da w'Kanomari'ye (1979) göre, Şili tipi yitimde üzer- leyen plaka içinde kompresyoneİ bir rejim egemen olacağı için marjinal basen açılamayacaktır.
Keza, paleomanyetik veriler Pontidler'in Triyas'- ta Laurazya'da yer aldığım kanıtlamaktadır (Safıbu-
Şekil 2 : Doğu Akdeniz Çevresinin Permlyeıı'dekl Figure 2 : Peraaian reaonsctruction of the Eastern Me-
diterranean region.
dak ve dig,, 1987), Bu olguda Paleo Tetisin Pontidle- rin kuzeyinde yer aldığı ve güneye daralarak kapa- nımı sürecinde Pontidler'in Gondvana Land'ten ko- parak kuzeye hareket ettiği ve Neotetis'in kuzey ko*
lunun marjinal basen olarak açıldığım ileri süren görüşün geçersizliğini apkca ortaya koymaktadır.
Pontidler'in Triyas'ta Lavrazya'da yer alması Paleote- ti s'in Pontidler'in güneyinde yer aldığı görüşünü des- teklemektedir,
Paleotetis'in Pontidler'in kuzeyinde yer aldığı gö- rücünden kaynaklanan, Palèotetisln güneye Pontid- 1er İn altma dalarak kapanımı modeli, içerdiği jeo- dinamik çelişki yamnda geometrik tutarsızlıkları da söz konusudur. Rodop kuşağı kuzeyinde yer aldığı ve Rodop kuşağı altına güneye doğru dalarak ka- pandığı ileri sürülen Paleotetis'in batı kened kuşa*
ğınm Rodop kuşağı güneyinde «Güney Rodop-Istran- ca» veya «Kraıstide-Senbo Maçedonian-Istrança» ku- şaklarında yer aldığını ileri sürmeleri (Şengör ve Yılmaz, 1981; Şengör ve diğ,, 1985) bu modelin içerdi- ği geometrik bir çelişkidir. Oysa Istranca Kimmeri- yen orojen kuşağı Geç Triyas-Erken Jura'da açılan çanağın Geç Jurada kapanımı ile gelişmiştir (Üşü- mezsoy, 1982),
Adamla ve diğ, (1977) Kafkas Kimmeriyen oro- jen kuşağının Büyük Kafkas kenar çanağının Orta Jura'da kapanımı ile geliştiğini ve Paleotetis'in Pon- tid-Transkafkas kuşağımn •güneyinde yer aldığım ile- ri sürerek, Hsu ve diğ, (1978), ve Şengör ve diğ.'nin (1985) Kafkas Kimmeriyen kuşağının Paleotetis tonet kuşağım oluşturduğu varsayımlarım' dışlamışlardır,
Şekil 3 : Boğu Akdeniz Çevresinin Geç Triyas-Orta Jıtra'daki Düzenlettim!
Figure 3 t Late Triassie to Mîd Jurassic reconstruc- tion of the Eastern Mediterranean region.
Üşümezsoy (1984) Paleotetis'in Pontidİer'İn güne- yinde yer aldığını Karbomfer-Trryassik sırasında ku- zeye dalarak kapandığını ve Paleotetis kenedinin Güney Pontid orojen kuşağında yeraldığmı ileri sür- müştür. Yazar Paleotetisln kapanımı sonrası Atlan- tik açılımı ite ilişkili olarak Triyas'ta açılmaya başla*
yan Rodop çevresi, Istranca Büyük Kafkas çanağının Geç Jura'daki kapanımı sonucu Rodop çevresi, Ist- ranca. Küre, Kırım, Kafkas Kimmeriyen orojen kuşa- ğının geliştiğini savunmuştur, (Şekil 2,3)
Bingöl (1983) Karakaya Formasyonu'nuıı Pontid- ler'in güneyinde Bevomyen'de açılan okyanusun Kar- bonifer Triyas sırasında kuzeye dalarak kapanımı ile oluştuğunu savunmuş, Triyas'ta açılan ve kapanan întrasiaük (Bingöl, 1976) modelini eleştirmiştir. Oy- sa güneye dalımlı Paleotetis modelinde intrasialik Karakaya modeli ŞengÖr ve Yılmaz (1981) ve Şengor ve diğ/nin (1985) en Önemli savı (verisi) olarak savu»
nulagelmektedir,
Dewey tarafından ileri sürülen ve Şeııgor tara- fıridan benimsenen Palaotetis'in kuzeye Kafkas ku- şağı altına, güneye Pontid kuşağı altına dalarak ka-
panımı modelinin tobul edilebilirliği yiürilmiştiri, K#za IGCP Project No 5 çerçevesiaıde Hersinyen oro- jenezî sonrası Akdeniz çevresinin kıtasal r^onstrük- siyonundâ (Vai, 1979) Paleotetis'iû Rodop-Pontid»
Transkafkas kuşağı güneyinde yeraldığı görülür. Ke- za Doğu Âkdenizin Jeolojik Evrimi, Sempozyumu- nun Editörleri Robertson ve Dixon (1985) bu sempoz- yumu değerlendirdikleri yazılarında güneye dalımlı Paieotetis modelini eleştirmiş ve olanaksızlığım vur«
guiayarak Paleotetis'in Pontidİer'in güneyinde yer al- dığını kabul etmiştir,
KB ANADOLU YIĞIŞIM OROJENİ Karasu Vadisimn Jeolojisi
Karasu vadisi güneyden kıâeye doğru Karasu Yeşilkaya yeşil şist kuşağı, Bilecik Granodiyorit ku- şağı ve Permokarbonifer Mreçtaşı blokları içeren spilit grovak kuşaklanna ayırtlanır. Yfşilkaya yeşil şist kuşağı kuzeye granodayorit kuşağı üzerine bin- dirmektedir. Granodiyorit kuşağı ise spilit-grovak ku- şağına doğru devriktir (Şekil 5),
Karasu vadisi yeşilkaya yeşil şist kuşağı meta- ultrabazik-metabâzik-kayalar, meta pelit ve mermer- lerden oluşur. Metaultrabazik kayalar ileri derece- de serpantinleşmiştir. Başlıca antîgoritşist, antigo*
rit-tremolit şist, tremolit talk şist v© klorit (klinok- lor) şiste dönüşmüşlerdir, Karbonatlaşma, lisvenît- leşme ve garnîyerlt oluşumları yaygındır? Metabazik kayalar başlıca albit porfîroblastli yeşil şistlerden oluşur. Albit, epidot» klorit, aktinolit ve muskovit, yeşil şistlerin başlıca minerallerini oluşturur. Meta- bazik bazı örneklerde ince taneli plajioklas ve lıorn- blendlerden yapılı amfibolite dönüşüm tanınır. Me- tabazik kayalar bazı düzeylerde stüpnomelan içerik- li metaçörtler île ardışıklıdır. Yeşil şist İmineral top- luluğunun oluşturduğu bantlar arasında kalsit bant- ları yer alır. Karbonat katkısının artarak egemen«
leşmesi sonucu mermer mercekleri oluşur.
Yeşil şistler bir tarafta mermer merceklerine geçerken diğer tarafta fillitlere geçişlidir, Metagro- vak veya metapelit kökenli fillîtler başlıca granat porfiroblastları içeren klorit ve kuvars mineral pa- rajenezini gösterir. Genelde granat porfiroblastları tümüyle kloritleşmiştir,
Granodiyorit kuşağı, kuzeyden split grovak ku- şağı, güneyden yeşil kaya yeşil şist kuşağı ile sınır- lıdır, îleri derecede kataklastik deformasyonun ge- liştiği granadiyorit kuşağında protomilonit, milonit ve ultramilonit geçişleri gösteren çok sayıda makas- lama kuşaklan gözlenir, Granodiyorit kuşağı, grano- diyorit ve K-feldspatça zengin granodiyorit granit ge- çişleri gösteren kalk alkalen I tip çok fazlı pluton- lardan oluşmuş batolitik bir komplekstir. Çoğulu ve diğ, (1965) granodîyoritik asıl fazdan yaptıkları izo- topîk yaş tayininde 290 miiym/yıl olarak bulunmuş- tur,
Spİlit-grovak kuşağı Permokarbonifer bokları içeren metasplit ve grovaklardan oluşur, Grovaklar kalk alkalen volkanik kınntıları içerir. Yeniden kris- tallenme ve killi şist klivajı, grovakları metagrovak
ve fillitlere dönüştürmüştür, Split-klorit zonunda metamorfizma matrîkst© epidot-klorit oluşumlarına yol açmıştır. Permo-Karbonlfer blokları çeşitli bo- yutlardadır. Geniş alan kaplayan kireçtaşı blokları bazı kesimlerde grovaklar üzerine bindirmiş veya grovaklar üzerine uyumlu olarak çökelmiş görünüm- dedir.
Yapısal Konum
Yeşil kaya-yeşil şist kuşağında çört-yeşil şist ar- dalanmalı -kesimlerde 3 deformasyon fazı tanımlana- biMr, Birincî fazda penetratif şİstozite oluşturan izoklinal kıvnmlanma, ikinci fazda çort katmanların- da İyi tanınan şevron tip kıvrımlar ve üçüncü fazda ise şevron tip kıvrım eksenlerinin kıvnmlanması sim- geseldir. Keza kalkşist, yeşil şist veya fillitlerde de üç fazlı deformasyon tanımlanabilir.
Yeşil kayâ-yeşil şist kuşağı kuzeye granodiyorit kuşağı üzerine bindirmiştir* Bindirme düzleminde geniş bir kuşak boyunca ezilmelerin oluştuğu görü- lür. Bindirme dike yakın bir açıda gelişmiş ters fay- İanma sonucudur. Granodiyorit kuşağı da kuzeye spilit-grovak kuşağı üzerine devriktir. Yeşil kaya-yeşü şi€t kuşağının granodiyorit kuşağı üzerine bindir^
mesi sürecinde gerek bindirme kuşağında gerekse yeşilkaya yeşilşist ve granodiyorit kuşağında bindir- me kuşağında bindirme kuşağına paralel gelişen bindirme geniş makaslama zonları ve katakiastik kuşaklar gelişmiştir. Sarıcakaya deresi boyunca ye- şllkaya-yeşîl şist kuşağının granodiyorit üzerine bindirdiği esas katakiastik kuşak Liyas konglomera- ları ve Üst Jura kireçtaşları ile uyumsuz olarak ör~
tülmüştür. Liyas konglomeraları ultramilonitik ka- takiastik çakıl ve bloklardan oluşmuştur. Bir başka deyişle, yeşil kaya-yeşîl şist kuşağı granodiyorit ku- şağı üzerine Liyas öncesi bindirmiştir,
Karasu Vadisi yığışım kuşağı, yay ve yay ardı toplulukları Liyas yaşlı karasal kırıntılılar (Bakır- köy Fm), Üst Jura yaşlı sığ denizel platform karbo- natları (Bilecik kot) ve Alt -Kretase yaşlı kıta yoku- şu karbonatlan (Soğukcam Fm) tarafından örtül- müştür (Altınlı 1973).
Hatıderesi Vadisi Jeolojisi
Handeresi yeşil şist-fillit kuşağı mermer ve me- ta peridotit blokları içeren metaspüt metapelit ve metagrovak topluluğundan oluşur, Handeresi yeşil şist filiit kuşağı üzerinde ileri derecede katakiastik Kavsaralı granodiyoritik napları yer alır (Ştkil 6),
Handeresi yeşil şist-fillit kuşağında split ve spli- tik tüfler, klorit zonunda metamorfizmaya uğrayarak albit, epidot, klorit parajenezi içeren metasplitleri;
grovak ve pelitik kayaçlar da klorit, mika filiit, ku- vars filiit ve metagrovaklara dönüşmüştür, Handere- si yeşil şist-fillit kuşağında mermer ve peridotit blok- ları yaygındır. Metaperidotit blokları serpantinleşmiş dunit ve hazburgjitlerden oluşmuştur* Bımît ve ve harzburjitlerin serpantînleşme sürecinde tremolit ve krizotil yaygın olarak görülen metamorfik mineral- lerdir. Buna karşın olivin ve klinopiroksenler korun- muştur.
Handeresi yeşil şist-fillit kuşağı üzerinde yer alan granodiyorit napları iteri derecede milonitteşmiştir.
Kataklasizmamn egemen, yeniden kristalizasyonun ise zayıf olduğu milonitleşmede granodiyorit yaygın olarak ultramilonitlere dönüşmüştür. Kataklazisyo*
nun göreceli zayıf olduğu kesimlerde ilksel kayaç hornblend'bîyotit granodiyorittir.
Granodiyoritik naplarda kataklasîzma öncesi ka- yaç hipidiomorfik granodiyorittir, fakat profirik fa«
siyesler de yaygındır,
Handeresi yeşil şist-fillit kuşağı ve granodiyorit naplan Geç Triyas yaşlı kınntılı çökeller tarafından örtülmüştür.
Geç Triyasik yaşlı kumtaşları gerek Handeresi yeşil şist-fMMt kuşağı, gerekse KavsmraMı katakiastik plutonunun çakıllarım içeren taban konglomerasıyla başlar, Handeresi yeşil şist-fillit kuşağı sahanın GB'- da Üst Jura yaşlı kireçtaşlan tarafından Örtülür.
Eybek sokulumu Handeresi, yeşil şist-fillit kuşa- iğ, Kavsaralı katakiastik plutonunu ve Triyasik kı- rıntılıları post tektonik olarak keser ve geniş bir kontak metamorfizma zonu île çevrelenir.
fARTIŞMA
Yılmaz (1981) Karasu yeşil kaya-yeşil şist kuşa- ğını Geç Mesozoik'te gelişmiş okyanusa! kabuk ka^
yaçlan olarak yorumlaınış, Bilecik granodiyorit ku- şağım Sakarya kıtası olarak isimlendirmiş ve Erken PaleoEoyik yaşlı gramtik kıtasal kabuk olarak kabul etmiştk. Yazar «Sakarya kıtasının» «Söğüt metaba*
zi-ti» üzerine Oeç Kretase'de bindirdiğini ve katak'a*
sizmanan Geç Kretas© sonrası geliştiğini ileri sür- müştür. Oysa, yeşil kaya-yeşi! şist kuşağının granodi- yorit kuşağı, Sanca Kaya deresei ve Dedekaya tepe'- d@ Liyas konglomeraları ve jurassik kîreçtaşian il©
örtülmüştür.
Yılmaz (1981) «Karasu Metamorfiti» içinde yer alan Paleozoyik yaşlı mermerleri tektonik bloklar olarak yorumlamış, mermer kütlelerin yitim zonun- da metabazik kayalar içine tektonik olarak kamalan- dığraı ileri sürmüştür* Fakat Karasu Metamorfikleri içinde yer alan mermer kütleleri mercek şeklînde olup filHt ve meta bazitler ile dereceli geçişli ve birincil kontak ilişMlidir,
Diğer taraftan, Yılmaz (1981) tarafından iteri sü- rüldüğü gibi Karasu Metamorfitinin Geç Kretase'de Sakarya kıtası ve Mesozoyik Atlantik tip kıta kena- rı çökel prizması üzerine üzerlediğim gösteren her- hangi bir veri yoktur, Tam tersi Karasu yeşil kaya- yeşil şist kuşağı yalnız granodiyorit kuşağı üzerine bindirmekte fakat hiç bir yerde Mesozoyik çökel is- tifi üzerine bindirmiş şekilde görülmemektedir.
Yılmaz (1981) spilit grovak kuşağının Sakarya kıtası granitik temeli içinde açılan çanak içinde ge- liştiği ileri sürmektedir. Fakat spilitik kayaçlann granodiyoritleri kestiği hiçbir yerde gözlenememek- tedîr. Handeresi yeşil şist-fillit kuşağı içinde kama- îanmış metaperidotitlerin varlığı metaspilit ve ine- tagrovaklarm okyanusal kabuk ürerinde geliştiğine işaret eder.
EVRÎM
Yılmaz (İ981) Karasu yeşil kaya-yeşil şist kuşağı- nı Neotetisln okyanusal kabuğu olarak yorumlamış ve Geç Kretase'de Neotetisln kapanımı sürecinde
«Sakarya Kıtası» ismini verdiği granodiyoritik kuşa- ğını tizerlediğiıü ileri sürmüştür. Fakat Karasu yeşil kaya yeşil şist kuşağı Myas öncesi üzerlemiş Paleo«
tetis offiolitidk. Diğer taraftan. Erken Paleozoyik yaş^
lı graMtik kıtasal kabuk olarak varsaydığı «Sakarya kıtası»m içeren kuşak olarak isimlendirdiği kuşak, Üşüraezsoy (1983) Yılmaz'm «Erken Pateozoyik Sa- karya ykıtası»nı da içeren kuşağın, Paleotetisin kapa- mmı sürecinde, Karbonifer'de gelişen Armutlu Ka- pıdağ Magmatik Yayının, Gemlik Mudanya Yitim Kompleksinin ve Permo-Triyas'sik Sakarya Magma- tik Yay ve Yitim Komplekslerinin Pontîdİere yığışımı sonucu geliştiğini ileri sürmüştür*
Bu perspektif içinde olaya bakıldığında Paleo- tetis'in Karbondfer'de kuzey kuzeye doğru Pontid ku*
sağı altına dalarak kapanımı sürecinde Armutlu Ka- pidağ Ada Yayı Kuşağı ve Gemlik Mudanya Yitim Zonu Kompleksleri gelişmiştir. Karbûnifer yay-hen- dek sistemi, Geç Karbonifer öncesi Pontid temeline yıığşarak İstanbul Paleozoyiği'ne kaynaşmıştır. Geç Karbonîfer yığışımı sonrası Armutlu Kapıdağ Yayı ve Gemlik-Mudanya Yitim Kompleksi üzerinde güne*
ye bakan Permo-Karbonifer karbonat bankı (Bargu/
1982) gelişir (Şdcü 7).
Paleotetisin geç Karbonifer'de kuzeye dalarak yitmeye başlaması sonrası Sakarya (290/m.y.r/Çoğulu ve dig. 1985), Uludağ (240 m.y, / : öztûnalı/1973) plu- tonik yay kuşağı gelişmeye başlar, Yay kuşağının gerisinde görülen gerilme etkileri sonucu Permolcar- bonifer karbonat bankı parçalanır; spilitik volkâ- nizmamn ve volkanik yaydan türeyen grovak çökel- lerinin yer aldığı yay-gerişi çanağa taşınır.
Handeresi yeşil şist-spilit kuşağı ve Karasu va- disi grovak-spilit kuşağı yay gerisi çanakta gelişmiş- tir. Permo-Karbonifer karbonat blokları, kıta kar- bonat bankının parçalanması sonucu yay-gerisi çana- ğına çekim kaymaları ile taşınmıştır. Bu çanak, yay- gerisinde kapanlanma sürecinde okyanusal kabuk spilit grovak topluluğu içine kamalanmıştır, Hande- resi yeşil şist-fillit kuşağında yer alan metaperidö- dit. blokları yay gerisi okyanusa! kabuğunun kama- lanarak metagrovak ve spilitler içine sokulmasından türemiş düzensiz parçalandır.
leksinde gelişen metagrovak ve metapelitler magma- tik yayın volkanik çatısının aşınması ile türemişler- dir, Volkano-plutonik yayın volkanik çatısı ileri de- recede aşınmasına karşın volkanik ve porfirik fasi- yesler gerek Bilecik granodiyorit kuşağında gerekse Handeresi kuşağında yaygındır (Şekil 8).
Yay önünde geniş bir yığışını prizması gelişmiş- tir. Paleotetis okyanusa! kabuğunun giderek ısınması ve pozitif yüzme özelliği kazanması nedeniyle yitim yavaşlar ve durur, Yitim kuşağında 3540 km. derin- liğe varan kesimde ısınmış okyanusa! kabuk dilimle- rinde amfibolit fasiyesinde metamorfizmaya varıl- mıştır, Keza bu derinliğe ineri yığışım prizması çekel- lerinde granat zonunda metamorfizma gelişmiştir,
Yitimin yavaşlaması sonrası gelişen yükselini sü«
recinde sıcak yay kabuğu yay-gerisi spilit-grovak ku- şağı üzerine devrilmiştir, Yay-gerisi çanağın kapanı- mı sürecinde killi şist klivajı ve klorit zonunda meta- morfizma gelişmiştir, Yay önü kuşağında yığışım kompleksi yükselerek granodiyoritik yay kuşağı üze»
rine bindirmiştir. Yükselim sürecinde yitim zonu,.4Q km, kadar derinlikteki kayaçlarm yay kuşağı üzerine bindirdiği yeşil kaya-yeşil şist kuşağı içinde C tip eklojitlerin varlığı ile kanıtlanmaktadır, Amfibolit zonuna değin nıetamorflaşmış kayalar üzerinde, yük- selim sonrasındaki sürtünme ısısı nedeniyle klorit zonunda bir metamorfik faz gelişmiştir. Yitim komp- leksinin yükselim ve granodiyoritik yay kuşağı üze*
rine bindirme sürecinde yoğun bîr kataklasizma g-2»
lişmiştir. Keza» yükselimi takip eden evrede Mendt- res Masifi ile kuzeybatı Anadolu kuşağının çarpışma*
sı sürecinde Paleotetis okyariusal kabuğu ve Mende- res Masifi pasif kıta kenarı çökel prizması Menderes Masifi üzerine bindirmiştir* Bu ilişki Simav dağında Konak (1982) tarafından tanımlanmıştır.
Paleotetis'in Geç Triyas'ta kesin kapanımı son^
rası kuzeybatı Anadolu Yığışım Kuşağı ve Menderes Masifi kuzey kesiminde karasal ve sığ denizel rejim Erken Kretase'ye değin devam eder. Kretase'de açıl- maya başlayan Izmir-Ankara zonu Geç Kretase Önce- si okyanuslaşır (Akdeniz, 1986), Îzmir-Ankara okyanu- su, Geç Kretase'de ve Paleosen'de Kuzeybatı Anado- lu Yığışım Orojeni Kuşağı altına dalarak kapanır (Şekil 9 ve 10). Bu süreçte KB Anadolu-Yığışım Oro- jeni Kışağı ve Mesozoyik çökel örtüsü içine Paleosen yaşlı kıta kenarı yayı plutonları sokulur.
Bu olgu sonucu KB Anadolu Yığışım Orojeni Ku- şağında Paleotetis yay plutonları ile Neotetİs yay plutonlan iç içe yer alır (Üşümezsoy, 1983) (Şekil 4), Triyas öncesi Yaşlı Kavsarlı plutonu île Paleosen yaş- lı Eybek plutönunun uzamsal beraberliği bu olguya tipik örnektir (Şekil 6),
SOMUÇ
Paleotetis Pontid bloğunun güneyinde yer almış*
tır. Paleotetis'in dalarak kapanımı sırasında, Armutlu- Kapıdağ Karbonifer yay kuşağı, Gemlik Mudanya Karbonifer yitim kompleksi, Permokarbonifer yaşlı Sakarya magmatik yay» yay ardı ve yitim kompleksi
Potitidlere yığışmışür. Kuzeybatı Anadolu yığışım orojeni kuşağı Menderes Masifi ile Erken Triyas'ta çarpışmıştır. Paleotetisin Mashat-Taleslı Erken Tri- yas'ik Kened kuşağının batı devamı Güney Pontid
Orojen kuşağında yer alır.
DEĞİNİLEN BELGELER "
Adamla, S.A., Buadze V.l.- and Shavishvili I.D. 1977, The great Caucasus in the Phanerozoic A Geodynamic model. In S, Jankovk (ed) Me=
tallojeny and Plate Tectonic in the NE Medi- terranean Belgrad, 215, 229,
Akdeniz, H,, 1986 Akhisar-GÖlmağra-Gördes^Smdırgı arasının Jeolojisi 224 p. Doktora tezi, Yayın- lanmamış İstanbul Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü,
Altınlı, E., 1973 Orta Sakarya Jeolojisi : Cumhuriyetin 50. Yılı Yerbilimleri Kongresi Tebliğler, An- kara 15949L
Bargu, S,, 1982, The geology İznik, Yenişehir (Bursa) Osmaneli (Bilecik) area, İstanbul Yerbilimleri î: 191-234*.
Berberian, M., ve King GJCJP. 1981, Toward a paleoge- ography and tectonic evolution of Iran, aCn Jour of earth SCI, 18:210465.
Bingöl, E., 1976, Evolution geotectonique de l'Ana- tolue de l'ouest Bull Soc, GeoL Fr., 7, 18 : 235-254,
Bingöl, E„, 1 9 §3 , Probable geotectonic evolution of ' Turkey between Precambrian and Jurassic,
37th Scientific and technical congress of the GeoL Soc, of Turkey, Abstract, 36-38.
Çoğulu, H.E*, Delaloye, M. and Chessex, R,, 1965, Sur I age de de quelaues roches plutoniques a cides dans la repon d'Eskisehi^Turquie Arch. Sc. 18:692-699, Ceneve,
Dewey, J.F,, Pitman, W.C., III Ryan, V.B.F., and Bon- nin J., 1973, Plate tectonics and '«the evolution of the Alpine System, GeoL Soc, Am, Bull.
84:3137-3180.
Dixon,-J.E.* and Dimitriadis S., 1985, Metororphosed ophioUtiec rocks from the serbo-Macedonian Mossif,- near Lake Volvi, Northeast Greece, In : The geological evolution of Eastern,Me- diteramen (Edited by Dixon J.E. and Robert- son AJLF.) Spec, Publs. geol soc, 603 618, Hsu, K.J., Nachev, I.K., -Vuchev. V.T. 1978, Geologic
evolution of Bulgaria in the light of plate tec- tonic, Tectonophysics, 40:245-265,
Konak, H,t 1982, Simav dolayının Jeolojisi ve Meta*
morf Kayaçlarınm Evrimi, İstanbul Yerbi- limleri, 3:313-337,
Mitchell, AJH.G.„ 1981, Fhanerozoic plate boundaries in mainland SE Asia the Himalayas an Tibet, J, GeoL Soc. London, 138:109422,
Örtunali, Ö„ 1973, Uludağ <KB Anadolu) ve EgriÖz (Batı Anadolu) Masiflerinin petroloji ve jeo- kronolojileri, 1st, Ün, Fen aıFk. Mon, 23,
Sarıbudak, MVSanver M., Ponat, E., 1387, Preliminary Paleomagnetic resblts of Lower Triassîc, Cre- taceous and Eocene rocks of western Ponti- des, In Geotravers Project TÜBİTAK.
Stocklin, J., 1977, Structural correlation of the Alpine range between Iran And Central Asia Mem,, Soc, Geol. Fr> 8 : 333-353,
Şengor, A.M.C., ve Yılmaz, Y., 1981, Tethyan evolution of Turkey : A plate tectonic approach, Te&
tonophyscis, 75 :181-241,
Şengör, A.M.C, Yılmaz, Y., and Sungurlu Ö„ 1985»
Tectonics of the Mediterranean Cimmerides : Nature and evolution of western termination of Paleotethys, In : Dixon, 5.E., and Robert*
son A.H.F. (ed) The Geological ©volution of the Eastern Mediterranen» GeoL Soc, of Lon- don, Special Publication, 117-152,
Şengör, AJMLC, and Hsu, K.J., 1986, The Cimerides of Eastern Asia : History of the eastern end of Pateo Tethys. Mem,, Soc geol Fr.
Taponnier, P., Mattuer, M., Proust, F.f and Cassaigne*
au, C, 1981, Mesozoic ophiolites and large scale tectonic movements in Afghanistan, Earth and Planetary Science Letters, 52 : 355- 371.
Robertson, A.H.F. ve Dixon J.E. 1985, Introduction ge>
ologlcal evolution of the Eastern Mediterra- nean, In Dixon J.E, and Robertson A.H.F.
(eds) The Geological Evolution of the Eas- tern Mediterranean, Special Publication of Geological Society of London, 1-75,
Uyeda S., and Kanomati, .H.," 1979, Back^arc opening
f and the mode of subduction, J, Geophys. Res, 84: 10494061.
Üşümezsoy, Ş.," 1982, Igneous and metamorphic geo- logy and mineralization of Istranca region. Is»
tanbul YerbiHmleri, 3 : 277-294.
Üşümezsoy, Ş.f 1984, (incelenmekte) Orogenic evolution of the Circuin Black Sea sture belts Tecto- nics,
Vai, G.B. 1979, Tracing the Hercynian structural zo- nes across Neo Europe, a model for correla- tion purposes within : In Sass. F.P, (ed) IGCP, No : 5, Newsletter, 2, 104-108.
Yılmaz, Y., 1981, Sakarya Kıtası güney kenarının ev- rimi, İstanbul Yerbilimleri, 1 : 33-52,
Üşümezsoy, 1984, Karadeniz çevres[ eKned kuşakları, Türkiye Jeoloji Kurultayı Bülteni, 5. 141-142, Üşümezsoy, Ş., 1983, Geological evolution of the Han^
deresi (Edremit) region and geotectonic set*
ting of NW Anatolia, In 37, Sei. and Tech.
Cong, of eGol. Soc, of Turkey, Abstracs, 87- 90,
Yazının geliş tarihi: 10.S.1986
Düzeltilmiş yazmm geliş tariM", 224.1987 Yayma verildiği tarih:' 20.8.1987
