Dr. Zafer DOĞRU Doç. Dr. Yılmaz UÇAN
Ankara 2021
BEDEN EĞİTİMİ VE SPORDA
MOTİVASYON
BEDEN EĞİTİMİ VE SPORDA MOTİVASYON Dr. Zafer DOĞRU
ORCID: 0000-0002-8902-0301 Doç. Dr. Yılmaz UÇAN ORCID: 0000-0002-8497-2995
©Tüm Hakları Saklıdır.
Bu kitabın Türkiye’deki basım, yayın ve satış hakları Anı Yayıncılık Eğitim ve Danışmanlık San. Tic.
Ltd. Şti.’ne aittir. Anılan kuruluşun izni alınmadan kitabın tümü ya da bölümleri herhangi bir bilgi depolama ve erişim sistemiyle, mekanik, elektronik, fotokopi, manyetik veya başka yöntemlerle çoğaltılamaz, basılamaz, aktarılamaz, dağıtılamaz.
Yayıncı Sertifika No : 49260 Matbaa Sertifika No : 47479
ISBN : 978-605-170-474-6
e-ISBN : 978-605-170-475-3
Kapak Tasarımı : Kezban KILIÇOĞLU
Kapak Fotoğrafı : Zafer DOĞRU, Peak Lenin (7135 m) Yaz Tırmanışı, Bişkek-Oş, Kırgızistan, 2012, Link: https://vimeo.com/45478790
Mizanpaj : Göksel ÇAKIR
Dil Kontrol : Göksel ÇAKIR
Baskı : Vadi Grafik Tasarım Ltd. Şti.
Adres : İvedik Org. San. Bölgesi 88 Oto 3. Bölge 1420. Cad. No: 58/5 Yenimahalle-ANKARA
Tel : 0 312 395 85 71
KÜTÜPHANE BİLGİ KARTI DOĞRU, Zafer
UÇAN, Yılmaz
BEDEN EĞİTİMİ VE SPORDA MOTİVASYON
Anı Yayıncılık, Ankara/ Türkiye, 2021, 1. Baskı, x+142 Sf., 16x24 cm ISBN: 978-605-170-474-6
e-ISBN: 978-605-170-475-3 Beden Eğitimi, Eğitim
Spor, Motivasyon, Sporda Motivasyon, Performans, Antrenman, Motorik, Kuvvet, Sürat, Dayanıklılık, Esneklik, Koordinasyon, Pliometrik Antrenman, Spor, Egzersiz
Anı Yayıncılık Kızılırmak Sokak 10/A Bakanlıklar/Ankara Tel: 0 312 425 81 50 pbx
e-posta: [email protected] http://www.aniyayincilik.com.tr
A harfinin evrimi
Bu kitap
“Motor Performansta Motivasyonun Etkileri”
başlıklı doktora tezinden üretilmiştir.
ÖN SÖZ
Beden eğitimi spor öğretmenleri, meslekleri gereği (öğretim programlarına bağlı olarak öğrenme-öğretme süreçleri dışında) öğrencileri ile (farklı okul kademelerinde farklı yaş grupları ile) farklı spor branşlarına yönelik olarak antrenman yapmaktadırlar. Öğrencilerin spora yönelmesinde okullarda yapılan beden eğitimi ve spor derslerinin ve bu dersleri yürüten beden eğitimi ve spor öğretmenlerinin öğrencilerine yaklaşımları oldukça önemlidir. Bu özel durumları nedeniyle hem öğrenciler hem de beden eğitimi ve spor öğretmenleri sporun içinde yer almaktadırlar. Beden eğitimi ve spor öğretmenleri (öğrencilere, çocuklara/gençlere) formal eğitimdeki görevleri yapmalarının yanında antrenörlük yaparak, spor içerisinde yer alırlar. Bu özel durumları, beden eğitimi ve spor öğretmenlerinin spor içerisinde bulunmalarını sağlayan etkili yollardan birisidir.
Kazanılan başarılar, alınan kupalar ve madalyaların beden eğitimi ve spor öğretmenlerinin statüsünü, saygınlığını ve rolünü belirlemede etkileri vardır.
Bunlardan bazıları; okul yöneticilerinin kendilerini takdir etmesi, bu yolla kendi statülerini ve saygınlıklarını artırmalarıdır. Okulun diğer okullar arasındaki farklılıklarını ortaya çıkarması ve bu farklılıkların bazen de o okulun tercih edilme nedeni haline gelmesidir. Bu durum okul yöneticileri tarafından da istenen bir farklılık olabilir. Okulları farklılaştırma ve değer katma ise beden eğitimi ve spor öğretmenlerinin (spor branşlarında yarışmalara katılacak spora yönelik çalışmalar ile) aslî görevlerini yapmalarının (zorunlu ders uygulamalarının) yanında onlara isteğe bağlı olarak ders dışında da öğrencileri ile birlikte olma şansını verir. Bu bakımdan diğer derslere göre avantajlı bir derstir beden eğitimi ve spor dersi.
Beden eğitimi ve spor öğretmeninin ders dışında herhangi bir spor dalında antrenör kimliği ile öğrencilerinin karşısına çıkması ve bu rolünü tam anlamıyla yerine getirmesi de çok kolay değildir. Özellikle spora yeni başlayan o spor branşından henüz hiçbir deneyimi olmayan bir çocuğun veya gencin ilk deneyimlerini planlama, yönlendirme ve beceri kazandırma sürecinde beden eğitimi ve spor öğretmenlerinin ve antrenörlerin önemli sorumlulukları bulunmaktadır. Bu sorumluluklar (planlama, yönlendirme ve beceri kazandırma) özellikle genç ve deneyimsiz beden eğitimi ve spor öğretmenleri ile antrenörlerin motivasyonlarını düşürebilir, vazgeçmelerine neden olabilir. Ellerine gönüllü olarak gelmiş ve yeni bir şeyler öğrenme hevesi ve motivasyonuna sahip çocuklar/gençlerden yanlış ve eksik uygulamalarla beklenen performansın/verimin ortaya çıkarılamaması tehlikesi de bulunmaktadır. Yanlış ve eksik uygulamalara
vi / Beden Eğitimi ve Sporda Motivasyon
maruz kalmak çocukları ve gençleri spordan/egzersizden uzaklaştırabilir. Bu çalışmada ortaya konulan ilkeler ve yöntemler çocukların egzersize katılımı ve performanslarının gelişimi konusunda önemli ipuçları vermektedir.
Beden eğitimi ve spor öğretmenleri ile antrenörler, çocukları/gençleri ilgi duydukları spor dalına fiziksel ve zihinsel olarak hazırlamalıdırlar. Çocukların ve gençlerin ilgi duydukları bir spor dalına zihinsel ve fiziksel olarak hazırlanması, beden eğitimi ve spor öğretmenleri ile antrenörlerin her şeyden önce kendi sorumlulukları alanındadır ve yapmaları gereken işler arasında da üst sıralarda yer almalıdır. Öğrencilerinizin ve potansiyel sporcularınızın motive edilmesi, ödüllendirilmesi, onların gelecek yaşantılarında süreklilik gösterecek aktif ve sağlıklı hayatın anahtarı olacaktır.
10-11 yaş grubu çocuklar özelinde yapılmış olan bu deneysel çalışmadan yola çıkarak, çocukların beceri edinme ve geliştirme sürecini sağlıklı ve araştırma bulgularına dayanarak bilimsel bir bakış açısıyla yönetmek oldukça önemli ve gereklidir.
2020-2021 COVID 19 pandemi süreci hâlâ devam etme, bu kitabın içerisinde bulunan çalışma programı, sosyal izolasyon ve kapanma döneminde dışarı çıkmanın yasak olduğu ve dünyanın tam kapanmayı konuştuğu bir dönemde (Hareketsiz yaşam ve evde vakit geçirme zorunluluğu ile yeme alışkanlıklarının düzensiz ve dengesiz olmasının getireceği küresel sağlık sorunlarından birisi olan obezitedir.) obezite ve obeziteye bağlı sağlık sorunlarını önlemede örnek program olarak uygulanabilir bir içerik sunmaktadır.
Planlı ve düzenli egzersizin uzun vadede faydalı olduğu bilgisine dayanarak, kitap içerisinde bulunan örnek programın, aktif ve sağlıklı bir hayat için bir araç olduğu, bunun yanında sizleri ailece egzersiz yapma imkânı yaratma konusunda motive edeceğini düşünüyorum.
Kitap, okuyuculara ihtiyaç duydukları bilgiler ve örnek hazır programıyla yardımcı olacaktır. Antrenmanlarda antrenörlere, beden eğitimi ve spor derslerinde beden eğitimi ve spor öğretmenleri ile egzersiz ve sağlıklı yaşam için de ilgili kişilere, uygulayacakları antrenmanlarda veya çalışmalarda daha etkili sonuçlara ulaşmak için, neler yapmaları gerektiği konusunda bilgi vermesi açısından bu kitabın hazırlanması ve okuyucularla buluşması önemlidir. Motor performansı artırmada uygulanan motivasyonel faktörlerin antrenman yöntemleriyle birlikte kullanıldığında daha etkili sonuçlar alınabileceği de unutulmamalıdır.
Ocak 2021 Zafer DOĞRU
İÇİNDEKİLER
Sayfa
ÖN SÖZ ... v
İÇİNDEKİLER ... vii
KISALTMALAR ... ix
1. BÖLÜM ... 1
GİRİŞ ... 1
2. BÖLÜM ... 11
GENEL BİLGİLER ... 11
2.1. Antrenman ... 11
2.2. Motorik (Biyomotorik) Özellikler ... 12
2.2.1. Kuvvet ... 14
2.2.2. Sürat ... 14
2.2.3. Dayanıklılık ... 15
2.2.4. Esneklik (Hareketlilik) ... 15
2.2.5. Koordinasyon (Beceri) ... 16
2.3. Pliometrik Antrenman ... 17
2.3.1. Pliometrik antrenmanın fizyolojik yapısı ... 20
2.3.2. Pliometrik antrenmanın etkilerini belirleme yöntemleri ... 22
2.3.3. Pliometrik antrenmanın sınıflandırılması ... 23
2.3.4. Pliometrik antrenmanı etkileyen faktörler ... 24
2.4. Motivasyon ... 27
2.4.1. Spor ve egzersizde bireyi motive eden genel olgular ... 32
2.4.2. Bireyi spora ve egzersize yönlendiren ihtiyaçlar ... 34
2.5. Çocuklarda Spor ve Egzersiz ... 35
2.5.1. Psikolojik gelişim ve performans ... 36
2.5.2. Devinişsel gelişim ve performans ... 37
3. BÖLÜM ... 39
YÖNTEM ... 39
3.1. Çalışma Grubu ... 39
3.2. Motor performansa yönelik ölçümler ... 40
3.2.1. Dikey sıçrama testi ölçümleri ... 41
viii / Beden Eğitimi ve Sporda Motivasyon
3.2.2. 30 m koşu testi ölçümleri ... 41
3.3. Çalışma Programı ... 42
3.3.1. Kontrol grubu ... 43
3.3.2. Pliometrik antrenman grubu ... 43
3.3.3. Pliometrik antrenman ve sözel motivasyon grubu ... 43
3.3.4. Pliometrik antrenman, sözel ve görsel motivasyon grubu ... 44
3.4. Verilerin analizi ... 72
4. BÖLÜM ... 73
BULGULAR ... 73
5. BÖLÜM ... 83
TARTIŞMA ... 83
5.1. Kontrol grubu motor performanslarının ön test ile son test değerleri arasında farklar ... 83
5.2. Pliometrik antrenman grubu motor performanslarının ön test ile son test değerleri arasındaki farklar ... 84
5.3. Pliometrik antrenman ve sözel motivasyon grubu motor performanslarının ön test ile son test değerleri arasındaki farklar... 86
5.4. Pliometrik antrenman, sözel ve görsel motivasyon grubu motor performanslarının ön test ile son test değerleri arasındaki farklar... 87
5.5. Çalışma gruplarının motor performanslarının ön test değerleri arasındaki farklar ... 89
5.6. Çalışma gruplarının motor performanslarının ön test-son test farkları arasındaki farklar ... 89
6. BÖLÜM ... 95
SONUÇLAR VE ÖNERİLER... 95
KAYNAKLAR ... 100
EKLER ... 108
YAZAR HAKKINDA ... 141
KISALTMALAR
Ç: Çalışma
İ: İfade
KG: Kontrol Grubu
MPME: Motor Performansta Motivasyonun Etkileri PAG: Pliometrik Antrenman Grubu
PASGMG: Pliometrik Antrenman, Sözel ve Görsel Motivasyon Grubu PASMG: Pliometrik Antrenman ve Sözel Motivasyon Grubu
V: Video
1. BÖLÜM
GİRİŞ
nsan karmaşık bir organizmaya sahiptir. İnsan organizmasının neleri yapabileceği veya yapamayacağı her zaman kestirilemeyebilir. Deneysel çalışmalar yoluyla, hiçbir kestirimde bulunamamak yerine, sporda verim için çeşitli problem durumları ve bunların çözüm yolları bulunabilmektedir.
Sporda performans, sporcunun aktivite sırasında göstermiş olduğu fizyolojik, biyomekanik ve psikolojik verim olarak tanımlanmaktadır (Altıntaş ve Akalan, 2008).
Antrenman bilimi, tıp, ilaç, beslenme, araç-gereç ve teknoloji alanındaki gelişmeler sporsal verimi en üst düzeye çıkarabilmektedir. Spor ve egzersiz dünyası için somut ve elde edilebilir kaynaklar olması nedeniyle sporcuların aynı kaynakları (aynı araç-gereçleri veya ürünleri) kullanmaları ve bunlara ulaşmaları mümkün olabilmektedir.
Yapılan bilimsel araştırmalar sonucunda ortaya konulmuş olan antrenman yöntemleri ve bu yöntemleri uygulayan antrenörler de sporcuların performanslarını artırabilirler ancak unutulmaması gereken bir nokta daha var ki o da fizyolojik ve fiziksel yetkinliğe ek olarak bir üçüncü alan olan psikolojik süreçlerin etkileridir (Lorimer ve Jowett, 2008; Moreno, González-Cutre, Martín- Albo ve Cervelló, 2010).
Psikolojik süreçler uygulayıcının (sporcunun) kendisi ile ilgili olduğundan, antrenör-sporcu, beden eğitimi öğretmeni-öğrenci açısından oldukça önemlidir.
Sporcuda bulunan veya var olan güdünün/motive olma halinin, sporcularda kuvvet rezervlerinin (maksimal kuvvet, çabuk kuvvet, kuvvette dayanıklılık) en iyi biçimde kullanılmasına olanak sağladığı belirtilmektedir (Zorba, 2001).
İçsel ve dışsal olarak iki alt boyutta ele alınan motivasyon konusu içerisinde sporcuları, egzersiz yapanları ve beden eğitimi derslerine katılan öğrencileri, motive etmenin yollarından birisi de antrenörlerin veya beden eğitimi öğretmenlerinin tutumları, kullandıkları ifadeler ve çalışma ortamlarıdır.
İ
2 / Beden Eğitimi ve Sporda Motivasyon
Sportif yeterlilikte ve egzersize katılımda içsel ve dışsal motivasyon etkili bir faktörtür. Sportif yeterlilik ve egzersize katılım ile motivasyon faktörleri arasında pozitif bir ilişki bulunmaktadır (Tsang, 2007). Aynı zamanda egzersizin sürdürülmesinde de motivasyonun oldukça önemli olduğu vurgulanmaktadır (Kwan ve Bryan, 2010).
Her sporcunun sahip olduğu kapasitenin bir sınırsal eşiği vardır. Bu eşik antrenmansız sporcularda %60-65, antrenmanlı sporcularda %80'e kadar çıkar.
Bundan sonraki kapasite motivasyonel olup sporcunun iyi motive edilmesiyle ilgilidir (Günay ve Yüce, 2008). İster direkt olsun isterse dolaylı, motivasyonel faktörler antrenman birimini etkilemektedir (Lorimer ve Jowett, 2008).
Genç sporcu adaylarının veya öğrencilerin içsel motivasyonlarının ne olduğunun ortaya konulması ilerde antrenörlere ve öğretmenlere spora ve egzersize devamlılığın sağlanmasında katkı sağlayacaktır (Almagro, López ve Moreno, 2010).
“Beden eğitimi ve sporda motivasyon”, isimli çalışmada, yeteneğin çalışma ile artırılabileceği belirtilmiştir. İçsel ve dışsal motivasyonun yükseltilmesinin, beden eğitimi derslerinde faydalı olacağı; yeteneğin artmasında motive edici ifadelerin katkısının daha olumlu olacağı bulunmuştur (Moreno ve ark., 2010).
Sporda yetenek seçimi sırasında fiziksel ve fizyolojik özellikler ile birlikte psikolojik özelliklere de bir seçme kriteri olarak önem verilmelidir.
Spor ve egzersiz ortamında sporcunun zihinsel ve duygusal olarak bulunduğu durum, performansı ile yakından ilişkili olmaktadır (Altıntaş ve Akalan, 2008).
İdeal ve üstün bir performansa ulaşmak ise, sporcunun hem psikolojik hem de fizyolojik yetilerinin geliştirilmesine ve amaca uygun bir biçimde belirli düzeye yükseltilmesine bağlı olmaktadır (Gregg ve Hall, 2006).
Yapılan çalışmalarda çoğunlukla beceri gelişimi ve karmaşık motor becerilerin öğrenilmesinde başvurulan yöntemlerden biri olan motivasyonun, temel motor özelliklerin (kuvvet, sürat) gelişimi için de kullanılabilir olacağı düşünülmektedir.
Yapılan birçok araştırmada temel motorik özelliklerin geliştirilmesi amacıyla pliometrik antrenman yöntemleri kullanılmıştır (Ölçücü, 2011; Johnson, Salzberg ve Stevenson, 2011; Uysal, 2011; Aygül, 2010; Bavlı, 2009; Baktaal, 2008; Kılıç, 2008; Markovic, Jukic, Milanovic ve Metikos, 2007; Göllü, 2006; Kotzamanidis, 2006; Bompa, 2001a). Bu araştırmalardan birisi de Kotzamanidis'in (2006) yaptığı çalışmadır. Bu çalışmada 10-11 yaş grubu çocuklarda, uygun antrenman planlaması ile pliometrik antrenmanların performansı geliştirdiği ve
Giriş / 3 yapılabileceği önerilmektedir. Bir başka çalışmanın sonuçları, pliometrik antrenmanların çocuklarda güvenli bir şekilde uygulanabileceğini göstermektedir (Johnson, Salzberg ve Stevenson, 2011). Yaş ortalaması 20±1,2 olan 93 erkek öğrenciye uygulanan 10 haftalık sprint ve pliometrik antrenmanların 20 m sprint (%3,1) ve çeviklik yeteneğinde (%4,3) anlamlı düzeyde iyileşme sağladığı saptanmıştır (Markovic, Jukic, Milanovic ve Metikos, 2007).
Motivasyon, zihinsel antrenmanla birlikte ele alınan bir alan olarak, sporcunun yüksek performansı elde edebilmesini sağlayabilmek için pek çok açıdan sporcuya etki etmektedir. Literatürde yer alan bazı çalışmalarda motivasyon ve zihinsel antrenman ile performans arasındaki ilişki ve etkileşim ele alınmış ve en iyi yolun zihinde canlandırma, hayal etme gibi zihinsel antrenman araçlarının antrenman ile birlikte kullanılması olduğu belirtilmiştir (Altıntaş ve Akalan, 2008; Gregg ve Hall, 2006; Mamassis ve Doganis, 2004; Sosovec, 2004; Botwina ve Krawczynski, 2003; Farley, 1985; Woolfolk, Parrish ve Murphy, 1985).
Pliometrik antrenmanlar, sürat–güç çalışmalarıdır ve bu iki faktörün ortak kombinasyonundan meydana gelirler. Pliometrik antrenmanların temelinde eksantrik ve konsantrik kasılmaların değişim hızları yer almaktadır. Önemli olan, kasın gerilme pozisyonundan kasılma pozisyonuna geçme hızıdır (Chu ve Myer, 2013). Pliometrik antrenmanlar, patlayıcı–tepmeli (reaktif) bir hareket gerçekleştirmek için kuvveti ve hareketin hızını birleştirmeyi amaçlayan çalışmalardır. Bu terim genellikle sıçrama alıştırmaları ve derinlik sıçramaları için kullanılır; ancak pliometrik, gerilme refleksi ile patlayıcı tepki yaratmak için kullanılan tüm alıştırmaları içermektedir (Bompa, 2001a; Kılıç, 2008). Pliometrik antrenmanlarda kullanılan alıştırmalarda genellikle vücut ağırlığı ve yerçekimi gibi fonksiyonlar ön plandadır. Pliometrik antrenmanlar; ardışık olarak uygulanan sıçramaları (yerinde ve ayakta), atlamaları (kısa ve uzun süreli), sekmeleri (kısa ve uzun süreli) ve derinlik sıçramalarını içermektedir (Foran, 2001).
Ülkemizde spor psikolojisi ile ilgili çalışmalar 80'li yıllarda başlamıştır (Karagözoğlu, 2005) ve ilk defa 2004 Atina Olimpiyatlarında ülkemiz sporcularına psikolojik uygulamalar yapan uzmanlara yer verilmiştir. Bu durum da sporda psikolojinin tabandan çok zirvede ele alındığı ve başarı odaklı çalışmalar (girişimler) olarak ortaya çıktığını göstermektedir. Taban ile vurgulanmak istenen, henüz spora başlamamış ve sporcu olma potansiyeline sahip olan çocuklardır. 10-11 yaş grubu çocukların sayısı ülke nüfusu açısından
