Okuma Eğitimi
Dr. Öğr. Ü. Ayşegül Bayraktar
Okuma nedir?
Eskiden “okuma” yazıların şifresini
çözme olarak anlaşılmış ve yüksek sesle okuma üzerinde durulmuştur. Daha
sonraları okuma, kelimeleri bütün olarak görme ve beyne yerleştirme şeklinde
açıklanmıştır. Böylece sessiz okuma çalışmalarına ağırlık verilmiş ve uzun yıllar sürdürülmüştür. Yapılandırıcı
yaklaşımda “okuma” daha farklı ele
alınmaktadır (Güneş, 2008, s. 3).
Yapılandırmacı
yaklaşıma göre okuma:
Bireyin ön bilgileriyle metindeki bilgileri
bütünleştirerek yeni anlamlar oluşturduğu aktif bir süreçtir. Okuma sürecinde birey yazılanların anlamını araştırır, bulur,
yorumlar ve yeniden anlamlandırır. Okuma süreci, görme, algılama, seslendirme,
anlama, zihinde yapılandırma gibi göz, ses ve beynin çeşitli işlemlerinden oluşan
karmaşık bir süreçtir (Güneş, 2008, s. 3).
Okumak yazıların anlamını araştırmaktır.
Okumak yazının anlamına gönüllü katkı yapmaktır.
Okumak kendini ve dünyayı sorgulamak demektir.
Okumak aynı zamanda okuma sürecini kontrol etmek demektir (Güneş, 2008, s.
4).
Hızlı okuma:
Fransa, Almanya ve İngiltere gibi
ülkelerdeki yeni araştırmalara göre 1
dakikada sesli okuma hızı ilköğretim
sonu öğrencileri için 200 kelimedir
(Güneş, 2008, s. 34).
Ülkemizde öğrencilerden beklenen performans:
Birinci sınıf öğrencilerinin yıl sonunda dakikada 60 kelime,
İkinci sınıf öğrencilerinin dakikada 80 kelime,
Üçüncü sınıf öğrencilerin dakikada 100 kelime,
Dördüncü sınıf öğrencilerin dakikada 120 kelime,
Beşinci sınıf öğrencilerin dakikada 140
kelimedir (Güneş, 2008, s. 35).
Okuduğunu anlama
süreçleri ve teknikleri:
Anlama süreçleri
Anlama teknikleri (Güneş, 2008, s.
196).
Anlama süreçleri:
1. Küçük yapıları anlama: cümledeki kelimeleri, deyimleri, cümlecikleri ve cümleyi anlama söz konusudur. Bu süreçte üç temel işlem yapılmaktadır:
a) Kelimeleri tanıma: Cümledeki kelimeleri tanıma ve anlamını bulma işlemlerini kapsamaktadır.
b) Deyim ve cümlecikleri anlama.
c) Küçük yapılardaki bilgileri seçme: Deyim ve
cümleciklerdeki bazı anlamları seçme, önem derecesine göre sıralama, birleştirme ve cümleyi anlamlandırma işlemleri
olmaktadır. Bu sürecin geliştirilmesi için öğrencilere cümlenin
hangi bilgilerinin önemli olduğu öğretilmeli ve anlama üzerinde
çalışılmalıdır.
Anlama süreçleri:
2. Anlamı bütünleştirme: Cümleler ve anlamlar arasında bağ kurmayla ilgili işlemlerdir:
a) Cümle bağlarını tanıma: Örneğin “bağlaçları” tanıma ve anlama.
b) Mantık bağlarını anlama: Örneğin “fakat, tam tersine” gibi tanıma ve anlama.
c) Çıkarım yapma: Metindeki bilgilerden hareket ederek, metinde verilmeyen bilgileri bulma ve metnin anlamını
genişletme işlemleridir. Örneğin, metindeki bilgilerden “olayın geçtiği zamanı, saati, yeri, mevsimi veya kişinin duygularını bulma” gibi. Metin türü ve yazı biçimi ile ilgili çalışmalar
öğrencilere bu işlemleri geliştirmeye yardım etmektedir.
Anlama süreçleri:
3. Büyük yapıları anlama: Metnin tamamını anlamaya dönük çalışmaları içermektedir.
a) Ana fikri belirleme:
b) Metni özetleme:
c) Metnin yapısını tanıma: Öykü, şiir
vb.
Anlama süreçleri:
4. Seçme ve yapılandırma: Tahmin etme ve sorgulama. Bu işlemler hem anlamayı sağlamakta hem de
okuyucunun metinde işlenen bilgileri izlemesini, kontrol etmesini ve buna
dayalı seçim yapmasını sağlamaktadır
(Güneş, 2008, s. 196-198).
Anlama teknikleri:
Görselleri inceleme,
Satırların altını çizme,
Anlaşılmayan yerleri belirleme,
Anlam kaybını önlemek için metni küçük birimlere ayırma,
Kendi kelimeleri ile metni tekrarlama,
Anlamı açıklama,
Not alma,
Anlama teknikleri:
Metnin konusunu belirleme,
Metnin ana düşüncesini bulma,
Yardımcı düşünceleri bulma,
Anlatım yapısını belirleme,
Metnin yapısını belirleme,
Öğrenilen bilgileri düzenleme,
Çıkarım yapma,
Anlama teknikleri:
Metnin önemli noktalarını belirleme,
Okuma öncesi yapılan tahminleri doğrulama,
Ön bilgileriyle okuduğu bilgiler arasında bağlar kurma,
Benzetmelerden yararlanma,
Sınıflama, sıralama, ilişkilendirme,
Anlama teknikleri:
Sorgulama,
Metni özetleme,
Bilgileri bir kavram şeması, anlam- kavram haritası veya grafikle
düzenleme,
Metnin şemasını çıkarma,
Tamamlama şemaları ve tablolarından
yararlanma (Güneş, 2008, s. 198-199).
Okuma teknikleri:
Ön bilgileri harekete geçirme
Amaç belirleme
Metni gözden geçirme
Derinlemesine okuma
Çıkarım yapma
Ana fikri bulma
Değerlendirme
Ön bilgileri harekete geçirme
1. Okumadan önce: Metnin içeriği, konusu vb. hakkında çeşitli sorular sorulur:
- Daha önce bu konuyla ilgili bir film ya da bir yayın izledim mi?
- Bu konuda bir kitap okudum mu? Bu konuda ne biliyorum?
- Çevremde böyle bir olay oldu mu?
2. Metnin başını okuduktan sonra: Metnin girişi veya ilk
sayfasından birkaç cümle dikkatlice okunur. Bu cümlelerin ana fikri yansıtmasına dikkat edilir. Ardından metni tanıtan birkaç anahtar kelime okunur.
- Bu başlık, cümle, kelime ne düşündürüyor? Ne hatırlatıyor? Neleri çağrıştırıyor?
- Metnin ana kahramanı ne yapacak?
- Benzer durumda ben ne yapardım? Niçin?
Amaç belirleme:
- Bu metni niçin okuyorum? Beni okumaya
yönlendiren nedenler nelerdir? (not almak mı?
Araştırma yapmak mı? Bir konuyu öğrenmek mi?
Eğlenmek mi? Bir sorunu mu çözmek istiyorum?
- Bu metni okumak bana ne kazandırır?
- İlgilerim nelerdir?
- Bu metinden ne öğrenirim?
- Metni okuduktan sonra ne değişir?
- Bu konuda önceden ne biliyorum?
Metni gözden geçirme:
Metnin yapısını, düzenini ve önemli yerlerini keşfetmek için metni gözden geçirerek okuma işlemi yapılmalıdır. Bu teknik metni okumadan önce uygulanmaktadır. Bu çalışmalar metin türü, konusu hakkında ipuçları vermekte, merak
uyandırmakta ve dikkatin metne yoğunlaşmasını sağlamaktadır.
- Bu kitabı gerçekten okumak durumunda mıyım?
- Bütün bölümleri mi yoksa belirli yerleri mi
okumalıyım?
Kitabın ön kapağı Kitabın başlığı, alt başlıklarındaki ipuçlarını verir, kitabın amacını kesinleştirir, yazarın adı ve yayınevinin adı hakkında bilgi verir.
Kitabın arka kapağı
Yazarın kısa bir özgeçmişi hakkında bilgi verir, bazen kitabın özeti veya kitap hakkındaki yorumları verir.
İç kapak Yazarın önceki yayınlarının listesini sunar. Aynı zamanda yayın yılı, basım numarası, ISBN numarası vb. bulunur.
İçindekiler listesi Okuyucu kitabın tamamı ya da bölümlerini okumaya karar verir.
Giriş veya önsöz Yazar, kitabında izlediği yolu sergiler, işlediği konuları belirtir, kitabın amacını ve yöntemini yazar, savunduğu hipotezleri ve konuları açıklamak için neleri ve nasıl seçtiğini belirtir. Bazen özsözde kitabın içeriği hakkında da ipuçları verilir.
Yazarın sonucu Önceden ortaya konulan çözümler, ulaşılan sonuçlar vb.
Derinlemesine okuma:
