Savaş Volkan GENÇ*
GİRİŞ
İnsanoğlu tıbbi güvenliği başta olmak üzere çeşitli nedenler- den dolayı ilk çağlardan günümüze kadar geçen süreçte, yaptı- ğı deneylerde, hayvanları yakın bir zamana kadar düşüncesizce kullanmıştır (1,2,3). En eski tıp kitaplarından biri olarak kabul edilen Corpus Hippocraticum’da hayvanlar üzerinde yapılan uygulamalardan bahsedilmiş, insanın anatomisini öğrenmek üzere hayvanların kullanıldığı bu eserle kayda geçmiştir (2,3).
Tarihin son 2500 yıllık döneminde hayvan deneyleri süregelir- ken, II. Dünya Savaşından sonra deneylerde hayvan kullanımı tüm dünyada hızla artmış 1970’lerde kullanılan hayvan sayısı yüz milyonlarla ifade edilir hale gelmiştir (2,3,10).
Dünyada, hayvanların korunmasına yönelik ilk yasa 1822 yılında İngiltere’de yapılmış, bu etkinliği Fransa, Almanya ve ABD’de kurulan, deneylerde hayvanların kullanılmasına kar- şı çıkan dernekler izlemiştir. Hayvan deneylerini düzenlemeye yönelik ilk müstakil yasa ise yine İngiltere’de 1876 yılında çıkar- tılmıştır (2,3).
Türkiye’de ise hayvanları korumaya yönelik ilk yasa “Çevre ve Orman Bakanlığı” tarafından “Hayvanları Koruma Kanunu”
adıyla çıkartılmıştır (8).
Deneylerde ve diğer bilimsel çalışmalarda kullanılacak hay- vanların refah ve güvenliği, üretim yerlerinin teknik ve hijyenik şartlarının belirlenmesi ise “Tarım ve Köyişleri Bakanlığı Koruma ve Kontrol Genel Müdürlüğü” tarafından çıkartılan “Deneysel
* Vet. Hekim, Ankara Üniversitesi Veteriner Fakültesi, Veteriner Hekimliği Tarihi ve Deontoloji AD Doktora Öğrencisi, 06110, Dışkapı-Ankara.
** Bu makale 26–29 Nisan 2008 tarihinde Selçuk Üniversitesi’nde düzenlenen II.
Veteriner Hekimliği Tarihi ve Mesleki Etik Sempozyumunda sunulan bildirinin gözden geçirilerek yayına hazırlanmış halidir.
BİR YÖNETMELİKLE
DENEY HAYVANLARI KONUSUNA BAKIŞ*
Dünyada, hayvanların korunmasına yönelik ilk yasa
1822 yılında İngiltere’de yapılmış, bu etkinliği Fransa, Almanya ve ABD’de kurulan, deneylerde hayvanların kullanılmasına karşı çıkan dernekler izlemiştir.
Hayvandeneylerini düzenlemeye yönelik ilk müstakil yasa ise yine İngiltere’de 1876 yılında çıkartılmıştır.
“Canlı bir hayvanı incelemek üzere kesip ona zarar verdiğimde, içimde, kaba ve sarsak bir elle anlatıla- maz derecede sanatsal bir mekanizmayı parçaladığı- mı söyleyen acı bir sitem duyarım. Ancak gerçek uğ- runa, insanlık yararına buna katlanırım.”
Ivan PAVLOV Fizyolojinin Prensi
ve Diğer Bilimsel Amaçlar İçin Kullanılan Deney Hayvanlarının Korunması, Deney Hayvanlarının Üretim Yerleri İle Deney Yapacak Olan Laboratu- varların Kuruluş, Çalışma, Denetleme, Usul ve Esas- larına Dair Yönetmelik”le sağlanmıştır (7). Aynı Yönetmeliğin “Uygulama Talimatı” ise “Deneysel ve Diğer Bilimsel Amaçlar İçin Kullanılan Deney Hayvanlarının Korunması, Deney Hayvanlarının Üretim Yerleri ile Deney Yapacak Olan Labora- tuvarların Kuruluş, Çalışma, Denetleme, Usul ve Esaslarına Dair Yönetmeliğin Uygulama Talimatı”
adıyla 25.04.2006 tarih ve 24 sayı ile çıkartılmıştır (9).
Yönetmelik (7) şu bölümlerden oluşmaktadır:
Birinci Bölüm
Amaç, kapsam, hukuki dayanak ve tanımların yer aldığı bu bölüm dört maddeden oluşmakta- dır.
İkinci Bölüm
Bu bölümde deney hayvanları ile ilgili husus- ların, hayvanların kullanılabileceği deneysel ve diğer bilimsel çalışmaların neler olduğu, hayvan- ların genel bakım ve barınma koşulları ile uygula- nacak işlemlerin yanı sıra satış ve bilimsel araştır- malar için kullanım şartları açıklanmıştır.
Üçüncü Bölüm
Deney hayvanı üreten veya temin eden kuru- luşların, kuruluş izin şartları, çalışma izin şartları, teknik ve hijyenik açıdan uymaları zorunlu asgari şartlar ile çalışanlarla ilgili konular bu bölümde ele alınmıştır.
Dördüncü Bölüm
Deney hayvanlarını bilimsel amaçla kullanan kuruluşların hayvanları kullanım koşullarını ve bu kuruluşlardan bilgi alınması hükmünü içeren bölümdür.
Beşinci Bölüm
Cezai hükümler, kapatma, kuruluşların fiziki şartlarında yapacakları değişiklik ve ilavelerin ne şekilde yapılması gerektiğinin açıklandığı bölüm- dür.
Altıncı Bölüm
Bu bölümde “Çeşitli Hükümler” başlığı altın- da Yönetmeliğin yayımından önce kurulmuş olan tesislerin çalışma izni almak için başvuru sürele- ri verilerek aykırı durumda hangi işlemin, hangi yasal dayanakla yapılacağı açıklanmıştır.
Yedinci Bölüm
Yürürlük ve yürütmenin işlendiği bu bölümün devamında “Beyanname, Yer Seçim Raporu, Açıl-
ma Raporu” formatları ekler halinde verilmiştir.
TARTIŞMA ve SONUÇ
Yönetmeliğin ilk maddesinde amaç açıklanır- ken “hayvanların refah ve güvenliği” ifadesinde geçen “refah” kelimesi yerine öz Türkçe bir keli- me olan “gönenç” kelimesinin kullanılması “Arı Türkçe”nin kullanılmasına olumlu bir katkı yapa- cağı açıktır (7,13).
Madde 5’te hayvanların kullanılabileceği deneysel ve bilimsel çalışmalar şu şekilde sıralan- mıştır:
“a) İnsanlarda, hayvanlarda veya bitkilerdeki has- talıkların veya sağlıkla ilgili anormalliklerin önlenmesi,
b) İnsanlarda, hayvanlarda veya bitkilerde kul- lanılan ilaçların, maddelerin, ürünlerin veya uygulamaların; üretim, güvenlik, etkinlik, kalite ve yan etkilerinin araştırılması,
c) İnsanlarda, hayvanlarda veya bitkilerdeki has- talıkların veya sağlıkla ilgili anormalliklerin teşhis veya tedavisi,
d) İnsanlarda, hayvanlarda veya bitkilerdeki fiz- yolojik olayların araştırılması,
e) Çevrenin korunmasına ve çevre kirliliğine yönelik çalışmalar,
f) Eğitim ve öğretim, g) Bilimsel araştırmalar, h) Adli araştırmalar.” (7).
Bu içerikle Madde; Singer’in (10) hayvan deneyleri için dile getirdiği çekincelerini önüne geçen nitelikte hükümleri içermektedir.
Madde 6 ise hayvanların genel bakım koşul- larını içermektedir (7). Bu bölüm, “Uygulama Talimatı”nda üretim, yetiştirme alanları, stok oda- ları, kafes ve donanımlar ve mikroçevre özellikleri açısından ayrıntıları ile açıklanmıştır (9). Köpek ve domuzların kafeste bakımlarını yasaklarken, rodentlerin tür bazında kafes alanları açıklanmış, insan olmayan primatların kafeslerinin hacimle- rinden yerleştirilmelerine kadar konu irdelenmiş, ahır hayvanlarının ve kanatlı hayvanların gönenç- leri de ihmal edilmemiştir (9).
Madde 7’de deney hayvanlarına araştırmalar sırasında uygulanacak işlemler üzerinde durulur (7). Bu kurallar deneylerde hayvan kullanımı- na ilişkin temel etik ilkelerle örtüşmektedir (2).
Bunun yanı sıra Bakanlık tarafından gerekli görül- düğü takdirde yapılan araştırma hakkında bilgi istenmesi hükmü yer almaktadır ancak bu “gerek- li görme” noktasına bir açıklık getirilmemiştir (7).
Hayvanları Koruma Kanununun İkinci Bölümü
“Hayvanlara Müdahaleler” başlığı altında “Cerra- hi Müdahaleler” konusuna açıklık getirmeye çalış- mış, 7. maddesinde “Hayvanlara tıbbî ve cerrahi müdahaleler sadece veteriner hekimler tarafından yapılır” ibaresine yer vermiştir (7). Bu ifade vete- riner hekimlere ve araştırmacılara hayvan deney- leri sırasında hayvanlara yönelik yapılacak işlem- lerin uygulayıcısının kim olacağı hususunda derin soru işaretleri yaratmıştır. Ancak burada dikkat edilmesi gereken nokta; aynı bölümün “Hayvan Deneyleri” başlığı altında incelenen kısmında 9.
Maddenin beşinci bendi “Etik Kurulların Kuruluşu, Çalışma Usul ve Esasları, Tarım ve Köyişleri Bakan- lığı ile Sağlık Bakanlığının ve ilgili kuruluşların görüşleri alınarak Bakanlıkça çıkarılacak yönet- melikle belirlenir.” ifadesidir (7). Buradan alınan hukuki dayanakla 06.07.2006 tarihinde 26220 sayı ile çıkartılan “Hayvan Deneyleri Etik Kurullarının Çalışma Usul ve Esaslarına Dair Yönetmelik” içe- riği itibariyle bu sorunun çözümüne ışık tutmak- tadır (14). Yönetmelik “Tanımlar” başlığı altında 4. maddesinde bilimsel deneyleri, deney hayvan- larını ve bu hayvanları deneylerde kullanabilecek, üzerlerinde uygulama yapacak kişiler şu şekilde tanımlanmıştır:
“Deney: Deneysel olmayan hayvancılık, tarım- sal ya da kliniksel veterinerlik uygulamaları dışın- da kalan ve hayvanların öldürülmesi veya işaret- lenmesi için çağdaş kabul edilen, en az acı veren insancıl metotlardan başka, acı, eziyet, rahatsızlık veya kalıcı hasara neden olacak şekilde, yetiştiril- miş hayvanların, doğurtulmaları da dâhil, deney- sel veya diğer bilimsel amaçlarla kullanılmasını,
Deney hayvanı: Deneyde kullanılan veya kulla- nılacak hayvanı,
Deney hayvanı kullanıcısı: Laboratuvar hayvanı kullanarak her türlü eğitim, araştırma, uygulama ve test yapmak isteyen veya programların yapıl- masında deney hayvanlarına dokunarak, gözlem- leyerek katkıda bulunan öğrencileri, araştırmacı- ları, akademik, sağlık, teknik ve idari personeli.”
(14).
Bu tanımlardan yola çıkarak söylenebilir ki, deney esnasında hayvanlara uygulanacak işlem- ler sadece veteriner hekimlik uygulamaları bazın- da değerlendirilemez. Veteriner hekim olmayan araştırmacıların aynı Yönetmeliğin 15. Maddesin- de açıklanan eğitim şartlarını yerine getirdikleri takdirde uygulama yapmalarında herhangi bir yasal sakınca yoktur denebilir (14).
Madde 8 deney hayvanlarının satışı ve bilimsel araştırmalar için kullanım koşullarını açıklamak- tadır (7). Asgari desteklenmesi gereken araştırma sayısının yanı sıra, deney hayvanlarının kullanımı- na alternatif yaklaşımları içeren çalışmaların konu edildiği en az bir çalışma yapılmasının zorunlu kılınması, bu metotların geliştirilmesi açısından olumlu olarak nitelenebilir (1,2,7).
Üçüncü Bölüm, kuruluş ve çalışma izinlerinin alınabilmesi için evrak bazında nelerin gerek- li olduğunu izah eder (7). Bu hususların ayrıntı- ları (yerleşim, fiziki ve teknik şartlar) Uygulama Talimatında açıklanmıştır (9). Ofis ve Laboratuar olarak iki başlıkta incelenen bu bölümde, Ofisler Bölümü: Sorumlu Yönetici (Başkan) Odası, Vete- riner Hekim Odası, Toplantı Odası olarak belir- lemiştir (9). Laboratuarlar Bölümünün ise, Basit Girişim Odası, Hayvan Hazırlama Odası, Soyunma Odası, Deney Hayvanı Kabulü ve Karantina Oda- sı, Operasyon Odası, Reanimasyon Odası, Post- operatif Bakım Odası, Tıbbi İlaç ve Malzeme Odası (destek odası), Yıkama ve Sterilizasyon Odası gibi bölümlerden oluşturulması istenmiştir (9). Teknik hijyenik şartların neler olması gerektiği ise Madde 11’de daha sonra çıkartılacak bir Uygulama Tali- matıyla belirleneceği söylenmiştir. Talimata göre genel bir çerçeve çizmesi istenen ve gereken bir yönetmelikte teknik ve hijyenik ayrıntıların bir talimatla belirlenmesi, mevzuat hazırlama bakı- mından uygun ve doğru bir metoddur (7).
Çalışanlarla ilgili konularsa Madde 12’de ele alınmış, tesiste acil durumlar için 7 gün 24 saat güvenlik görevlisi dışında bir nöbetçi personel bulundurması zorunluluğu getirilmiş, aynı zaman- da acil durumlarda neler yapacakları konusunda eğitimden geçmeleri istenmiştir (7). Ancak bu acil durumların ayrıntısı verilmemiştir. Tesis personeli- nin hangi meslek grupları ve kimlerden oluşması gerektiği açıkça belirtilirken, acil durum kavra- mının netleştirilmemesi, bu duruma bağlı olarak alınması zorunlu tutulan eğitimlerin ne olma- sı gerektiği tanımlanmamıştır. Genel bir husus olması, personel uğraşısı gibi önemli bir konunun açık kalması olumsuz bir noktadır.
Genel bir husus olması,
personel uğraşısı gibi
önemli bir konunun
açık kalması olumsuz
bir noktadır.
Madde 13 deney hayvanlarını kullanan kuru- luşların uyması gereken kuralları belirtmektedir (7). Bilimsel olarak sonuç verebilecek, en az sayı- da hayvan kullanılması, hayvanların özelliklerine uygun olarak, en az ağrı, hasar oluşturacak alet ve donanımın temin edilmesi, ilgilenilen konuda yeterli bilgi ve tecrübesi olan bir personel bulun- ması veya böyle bir kişinin bilgisi dâhilinde çalışıl- ması, veteriner hekimlik hizmetlerinin yerine geti- rilebilmesi için düzenlemelerin yapılması zorunlu kılınmış, uygar bir toplumun hayvan kullanımlı bilimsel etkinliklerinde olması gereken bir zemi- ni hazırlamıştır (7). İlgili kuruluşların, hayvanların sağlık durumlarının ve iyilik hallerinin kontrolün- den sorumlu veteriner hekim istihdam etmeleri zorunluluğu hayvanlara karşı uygulamaların doğ- ru eller tarafından yapılmasını sağlamanın yanı sıra, bilimsel hizmet vermek hedefinde veteriner hekimlerin topluma olduğu kadar meslektaşları- na karşı da sorumluluklarını yerine getirmelerine olanak sağlaması açısından önemli bir fırsat yarat- mıştır (7,12). Nesli tükenen hayvanların deneysel araştırmalarda kullanılmasını yasaklayan bu mad- de cinslerinden herhangi birisi koruma altına alı- nan hayvanlarda türün tümünü bu kapsam altına almamıştır. Deneylerde kullanılacak materyale ulaşmayı kolaylaştıracak boşluk bulunduran bu Madde’nin, hayvanların kontrolsüz kullanımına yol açabileceği söylenebilir. Yine hayvanlara, kuru- luş dışında uygulanacak işlemler için Bakanlıktan izin alma ve Bakanlık tarafından istendiği takdir- de deney hayvanlarında yürüttükleri işlemlerle ilgili olarak bilgi verme zorunluluğu bu bölümde işlenmiştir. Kontrol mekanizmasını devam ettir- mek yönünden atılmış olumlu bir adımdır (7).
Madde 14 eğitim öğretim için hayvanları kulla- nan veya kullanmayı planlayan kuruluşların, hay- vanları ne amaçla kullandıklarını Bakanlığa bildir- me zorunluluğunu açıklamakla beraber, bilimsel amaçlı deneylerin yapılmasına kendi bünyelerin- de kuracakları etik kurul yoluyla izin verecekleri- ni söyleyerek, yürütülen çalışmalarda etik ilke ve standartlara uygunluk açısından denetleme orga- nının işlevselliği arttırılmıştır (2,7).
Madde 15 Deney hayvanları ile ilgili olarak gerçekleştirilen işlemler hakkında, sorumlu kişi- nin veya kuruluşun izni olmaksızın, kamuoyuna herhangi bir şekilde bilgi verilmesine yasak getir- miştir. Ancak Bakanlık tarafından veya Bakanlıkça tayin edilecek kişi veya kuruluş tarafından açıkla- mada bulunulabilir ve elde edilen bilgiler Bakanlık tarafından yayınlanarak kullanıma sunulur ifade- sinin varlığı sır saklama ilkesine saygının yanı sıra
askeri güvenlik gibi konularda da gizliliği koruma açısından önemli bir maddedir (7).
Madde 16 ceza hükümlerini içermektedir (7).
Yönetmelikte kayıtlı şart ve sorumlulukların yeri- ne getirilmediği, denetimler sonucunda tespit edilen aykırılıkların uyarılara rağmen düzeltilme- diği, sorumlu yöneticinin görevden ayrılmasından sonra bir ay içerisinde yeni bir sorumlu yöneticinin göreve atanmadığı, Bakanlıktan projelerine göre çalışma izni almış ve fakat sonradan Bakanlığın izni olmadan tesislerde yapılan tadilat durumla- rı ile Bakanlığın uygun görmediği uygulamaların yapıldığı durumlarda, tesisin çalışma veya işlet- me izinleri, 3285 sayılı Hayvan Sağlığı ve Zabıta- sı Kanunu ile aynı Kanuna dayanılarak çıkarılan 15.3.1989 tarihli ve 20109 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan Hayvan Sağlığı ve Zabıtası Yönetmeli- ğine göre işlem yapılmak suretiyle çalışma izinleri- nin iptal edilmesi hükmü getirilmiştir (7).
Madde 17 Tesislerde Bakanlığın izni olma- dan herhangi bir değişiklik ve ilave yapılamasına yasak getirmiş, tesislerin kapatılması, sahip veya unvan değiştirilmesi hallerinde, durumun en az bir ay önceden Bakanlığa bildirilme zorunluluğu- nu açıklamıştır (7).
SONUÇ
Deneysel ve Diğer Bilimsel Amaçlar İçin Kulla- nılan Deney Hayvanlarının Korunması, Deney Hay- vanlarının Üretim Yerleri İle Deney Yapacak Olan Laboratuvarların Kuruluş, Çalışma, Denetleme, Usul ve Esaslarına Dair Yönetmelik çıkartılıncaya
Deneylerde kullanılacak
materyale ulaşmayı kolaylaştıracak
boşluk bulunduran bu Madde’nin, hayvanların kontrolsüz kullanımına yol açabileceği
söylenebilir. Yine hayvanlara, kuruluş dışında uygulanacak
işlemler için Bakanlıktan izin alma
ve Bakanlık tarafından istendiği
takdirde deney hayvanlarında
yürüttükleri işlemlerle ilgili olarak
bilgi verme zorunluluğu bu bölümde
işlenmiştir.
kadar, gelişmiş ülkelerde etik kurallarla bağdaş- madığı için yapılamayan araştırmaların gerçek- leştirilebilmesi için, gelişmekte olan diğer ülkeler gibi Türkiye de uygun bir ortam olarak görülmek- teydi (14). Yerine geçebilecek daha iyi yöntemler bulunmadığı sürece, hayvanların bilimsel çalışma- larda kullanılması kaçınılmaz görünmektedir. Bu çerçevede ortaya çıkan “güçlüklerin” aşılmasında, deney hayvanlarının gönenci için, gerekli koşulla- rın sağlanmasının hukuki bir zemine oturtulmuş olması son derece önemlidir (3). Özgür’ün (4) yapmış olduğu analize göre Yönetmelik; deney hayvanlarının barındırılma koşullarına, bakımla- rına ilişkin hükümleri içermekle beraber, deney yapabilme koşulları, çalışmalarda hayvan kullanı- mına izin verilebilecek durumlar, hayvan kullanı- mı zorunlu değilse diğer araştırma yöntemlerinin kullanılmasının gerekliliği, mutlak hayvan kul- lanılacaksa çalışma sırasında hayvanlarda ortaya çıkabilecek ağrı, acı ve sıkıntıları en az düzeye indirmek için alınacak önlemler; ağrı ve sıkıntı içinde olan hayvan üzerinde bu durumu ortadan kaldırılmadan başka bir uygulama yapılamayaca- ğı, yaşamının sonlandırılması gereken hayvanlar için ötenazi koşulları hükme bağlanmıştır. Ayrıca, deney hayvanlarının üretileceği, barındırılacağı yerlerin koşulları, buralarda görev yapacak kişile- re ilişkin koşullar ve bunlara ilişkin zorunluluklara da yer verilmiştir. Eğitim-öğretim için kullanılacak hayvanlarla ve bunları kullanılacak personelle ilgili koşul ve zorunluluklar da Yönetmelik içinde yer bulmuştur (4,9).
Singer’e (10) göre büyük sağlık sorunlarının devam etmesinin nedeni hastalıkların nasıl önle- neceği, insanların sağlığının nasıl korunacağının bilinmemesi değil, bilinen bilgi ve yöntemlerin uygulamaya geçirilmesi için yeterince para ve çaba sarf edilmemesidir (10). Ancak laboratuar hayvan- larının, insan ve evcil hayvan hastalıklarının oluş- turulmuş modelleri olarak kullanılması, hastalık- ların etyopatogenezi ile ilgili çok önemli bilgilerin elde edilmesini sağlamanın yanında, değişik ve etkili tedavi yaklaşımlarının geliştirilmesine de olanak vermektedir (1). Fizyolojinin Prensi Pavlov:
“Ne kadar çok şey keşfedersek, o kadar çok bilin- meyen ortaya çıkar ve daha fazla soruyla karşılaşı- rız. Bilgiye giden yol sonsuzdur” der (11). Sonsuz yolda ilerlerken hayvanlara karşı yaklaşımımız- da ilkelerimizi, kurallarımızı, düzenlemelerimizi gereğince uygulamamız tarihsel sorumluluğumu- zu bir parça yerine getirmemiz anlamına gelecek- tir (5). Yönetmelik, Türkiye’de bu sorumluluğun yerine getirilmesinde araştırmacıların elinde olan en önemli olanaklardan biridir.
Kaynaklar
1. Balkaya M (1994): Deneysel Çalışmalarda ve Eğitimde Model Hayvan Kullanımı ve Alternatif Metotlar ile İlgili Düşünceler, Journal of Veterinary and Animal Science, (1994-1995), 255-257, TÜBİTAK, Ankara.
2. Gül Başağaç TR (2004): Bilimsel Araştırmalar ve Hayvan Deneyleri, Bilim Etiği ve Bilim Tarihi, Ankara Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü, Ankara Üniversitesi Basımevi, Ankara, 141-160.
3. Gül Başağaç TR (2005): Hayvan Gönenci ve Bilimsel Araştırmalarda Hayvan Kullanımı, Türkiye’de Birinci Hayvan Refahı ve Veteriner Hekimliği Eğitimi Konferansı Bildiriler, 93-98, Ankara.
4. Özgür A (2005): Hayvan Gönenci Açısından Türkiye’deki Veteriner Hekimlik Mevzuatının Değerlendirilmesi, Türkiye’de Birinci Hayvan Refahı ve Veteriner Hekimliği Eğitimi Konferansı Bildiriler, Ankara, 49-52.
5. Özen A (2005): Hayvanlarla Olan İlişkimizi Düzenlemede Anahtar Tutum: “Hiç Değilse…”, Ankara, 75–82.
6. Resmi Gazete (2006): Hayvan Deneyleri Etik Kurullarının Çalışma Usul ve Esaslarına Dair Yönetmelik, Tarih: 06.07.2006, Sayı:26220.
7. Resmi Gazete (2004): Deneysel ve Diğer Bilimsel Amaçlar İçin Kullanılan Deney Hayvanlarının Korunması, Deney Hayvanlarının Üretim Yerleri İle Deney Yapacak Olan Laboratuvarların Kuruluş, Çalışma, Denetleme, Usul ve Esaslarına Dair Yönetmelik, Tarih: 16.05.2004, Sayı: 25464.
8. Resmi Gazete (2004): Hayvanları Koruma Kanunu, Tarih: 01.07.2004, Sayı: 25509
9. Resmi Gazete (2006): Deneysel ve Diğer Bilimsel Amaçlar İçin Kullanılan Deney Hayvanlarının Korunması, Deney Hayvanlarının Üretim Yerleri ile Deney Yapacak Olan Laboratuvarların Kuruluş, Çalışma, Denetleme, Usul ve Esaslarına Dair Yönetmeliğin Uygulama Talimatı, Tarih: 25.04.2006, Sayı: 24.
10. Singer P (2002): Hayvan Özgürleşmesi, (Çeviren:
Hayrullah Doğan), Ayrıntı Yayınları, 2005, İstanbul.
11. Todes D (2003): Ivan Pavlov Hayvan Makinesini Araştırırken, TÜBİTAK Popüler Bilim Kitapları, Ekim- 2003, Ankara.
12. Yaşar A (2001): Veteriner Hekimliğinde Etik Kurullar, Türk Veteriner Hekimleri Birliği Dergisi, 1(3-4), 41-45.
13. Yaşar A (2005): Selçuk Üniversitesi Veteriner Fakültesi’nde Hayvan Gönenci Eğitimi Türkiye’de Birinci Hayvan Refahı ve Veteriner Hekimliği Eğitimi Konferansı Bildiriler, Ankara, 37-47.
14. Yaşar A (2005): Tarihsel Bir Bakış Açısıyla Hayvan Gönenci: Veteriner Hekimliği Etiği, Hayvan Kullanım Etiği, Hayvan Gönenci ve Veteriner Hekim İlişkisi, Türkiye’de Birinci Hayvan Refahı ve Veteriner Hekimliği Eğitimi Konferansı Bildiriler, Ankara, 53-66.
