Haziran IVB AHMETRASiM " MUHARRiR nn.t ATI FAKULTESi TURK UNiVERSiTESi

•

K.K.T.C.

Y

AKIN DOGU UNiVERSiTESi

FEN-EDEBiYAT FAKULTESi

TURK

nn.t

VE EDEBiY ATI BOLUMU

AHMETRASiM

" MUHARRiR BU YA "

Mezuniyet Cahsmasr

BERNA TOSUNOGLU

IVB

950032

Haziran 1999

Lefkosa.Z K.K. T. C.

YAKIN DOGU ONiVERSiTESi

FEN - EDEBiYAT FAKOL TESi

TURK DiLi VE EDEBiYATI

BOL0M0

AHMET

RASiM

"MUHARRiR

BU YA"

MEZUNiYET

CALIIMASI

BERNA TOSUNOGLU

IV B

950032

TEZ DANIIMANI : Do~. Dr. BULENT

YORULMAZ

1998 - 1999 OGRETiM YILI

HAZiRAN,

1999

" MUHARRiR BU YA "

AHMETRASiM

HAZIRLAYAN

HiKMET DiZDAROGLU

DEVLET KiTAPLARI

ANKARA, 1969

T.C. MiLLi EGiTiM BAKANLIGI

BUYOK TURK Y

AZARLARI

•

ONSOZ

Yakin Dogu Universitesi Fen - Edebiyat Fakiiltesi Turk Dili ve Edebiyati Bdlilrnti, "Yeni Turk Edebiyatr" dersi kapsarmnda yaptignn bu mezuniyet cahsmasmda, Ahmet Rasim'in "Muharrir Bu Ya" adh romanmdaki maddi unsurlan ayr mtih bir sekilde inceledim. Bu maddi unsurlar "Rutbe", "Unvan-Lakap-Hitap" ve "Meslek" Jerle ilgiliydi.

Bolumumtizden bu ogretim yih sonunda mezun olacak arkadaslarrmla birlikte, hocarmz tarafmdan bizlere verilen bu mezuniyet cahsmanuzda hedeflenen; ara~tirmac1 bir kisilik kazandrrmak ve ileride yapacagmuz alan arastirmalarma zemin hazn-lamaktrr. Bununla birlikte amacrrmz ge~mi~ maddi kiiltiir unsurlan ve anlamlanmn giinumuzdeki ynnsrmalarun gormektir.

Bu mezuniyet cahsmasim hazn-larken, Ahmet Rasim'in "Muharrir Bu Ya" romanmda gunumuz toplumu ile gepni~ toplum arasmda karsrlasurrna yapma imkfimna sahip oldum. Romanda sozu gecen hirrnk kelimenin guniimuz yasanunda anlarrum yitirerek var oldugunu veya tamamen yok oldugunu tesbit ettim.

Cahsmaya basladrgrm andan itibaren bazi zorluklarla karsrlastim. Bu zorluklar arasmda en onemlisi, iilkemizde yaygm olarak ktitilphanelerin bulunmayisidir. Kendi elimdeki ansiklopedik kaynaklarla ve tez damsrnantmtz Doc. Dr. Biilent Yorulmaz'm yardrmlarryla arastn-malarmu tamamlarnaya ~ah~t1m.

Bu mezuniyet cahsmasmi hazrrlamam sirasmda bana yardrmci olan arkadaslaruna, yegenlerime ve aileme cok tesekkur ederim.

Bu cahsmarn srrasmda bana yardunci olan, beni ydnlendiren, bana kaynak saglayan ve cahsmamm daha iyi olmasi icin her tiir lil elestiriyi esirgerneyen degerli hdltim baskarum ve dekarnm Doc. Dr. Biilent Yorulmaz'a ve diger hocalanma sayg1lanm1 sunar ve tesekktirlerimi arz ederim.

Bu cahsmarnn, Turk Dili ve Edebiyati Bdltlmii ogrencilerine ileride kaynak saglayarak, yararh olmasmi dilerim.

iCiNDEKiLER

..

..

ONSOZ

•••••••••••••••••••••.••••••••••••••••••••

. .

GIRl$ ••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••

3

AHMET RASiM'iN

HAYATl •••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••

4

SANATl •••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••

6

AHMET RASiM'iN

BiBLiYOGRAFYASl •••••••••••••••••••••••

8

MADDi KOL TOR UNSURLARIYLA

iLGiLi ACIKLAMALAR •••••••••••••••••••

RUTBELER ••••••••••••••••••••••••••••••••••••

13

MESLEKLER ••••••••••••••••••••••••••••••••••

22

UNVAN - LAKAP - HiTAPLAR ••••••••

36

BASIN ••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••

44

.

GEN

EL INDEKS ••••••••••••••••••••••••••••

50

•

GiRi~

Osmanh Imparatorlugu'uuu mutlakiyet rejimi altmda gec;en son 43 yrh, Mesrutiyet devrinin kisa siiren huzursuz yrllarryle Miitareke'nin kara giinleri, daha sonra da Cumhuriyet devrinin heyecanh ve atesli ilk ddnemi, Ahmet Rasim'in 67 yrlhk hayatnu icine

ahr,

Ahmet Rasim, bu devirlerin iyi kiitii, tath aci giinlerini sirasryle yasadi. Her devirde politika akimlarma kaprlmadan, bir gazeteci olarak gordiiklerini, isittiklerini giinii giiniine tesbit edip yazdr,

Bu yazilar, Tiirk toplumunun 100 yrlhk tarihidir; milli kiiltiiriimiiziin essiz birer hazinesi sayihr.

Rasim'in eserleri, yormna ihtiyac gostermeyecek kadar ncrkur: canh hirer tablo halindedir.

"Muharrir Bu Ya!", Ahmet Rasim'in cesitli dergi ve gazetelerde yayunlannus makalelerini bir araya toplayan bir eserdir. Ahmet Rfisim'In bunlan bir ciltte toplamasr cok hayrrh ve faydah olmustur. Ciinkii bu makaleler, srradan yazrlar degildir. Yazann uzun meslek hayatmm kazandrrdrgr bilgi ve tecriibeye dayamr,

Degisik konulara deginen yaztlannda; tarihi deger tasiyan hatrralarr, basin tarihimizi ilgilendiren bilgiler, Karagoz ve Orta Oyunu hakkmda gozlemlere dayanan aciklamalar, halk edebiyatma 1~1k tutan diisilnceler, bugiin bir krsrm unutulmaya yiiz tutmus gelenek ve goreneklerimiz yer

alrmstir.

Hepsini birlestiren nokta, Ahmet Rfisirn'In yaz1 ustahgrdrr. 0, hangi konuyu ele ahrsa alsm, nasil islenecegini, nasil ilgi cekici hale sokulacagun, nasil yazilacagnu ve okutulacagnu bilen bir yazardir. Bu nitelikler, biitiin eserlerinde ve yaztlartnda goriiliir.

Umumi harp senelerinden itibaren yazd1g1 cesitli makalelerden olusau bu ciltte biiyiik bir gazeteci kudretinin meydana getirebilecegi her cesit yazi niimunesi vardrr:

Sapka degi~ikligi zamanmda

Fes Hakktnda , Sapka Giyenler, Sapkaya Dair,

Gene Kulah Bahsi;

eski temasarnrza dair

Orta Oyunu: Kel Hasan, Tuliiatctltk, Orta

Oyununun Inhiliili, Orat Oyunu, Kavuklu Hamdi, Karagii; ile Orta Oyunu, Raks-

Taklit-Oyun, Bir Orta Oyunu Tekerlemesi, Orta Oyunlannda Kadtnlar, Orta

Oyununda Kadtnlar, Orta Oyununda Kadin, Muhtelif Temasalarda Kadtn, Kavuklu

ile Pisektir, Kiyafeti;

gazeteciligimize dair

Gazetecilik

Tarihi

Vesikalanndan,

Caytr Caytr

Yazzyor, Gazetecilik Mektebi, Piyasa Yiikselirken;

balk edebiyatma dair

Mani, Destanlar, Halk Edebiyatinda Mizah, Haaagantn

tta

Kelimesi;

ktilhanbeylige dair

Kiicukbeyler

(iki ma kale),

Fiyakact Kabadaytlar - Ktyaklar -

Hacamatlar, Kopuklar - Serseri Cocuklar;

Cemal Pasa ile Suriye' de bulundugu

zamanlara ait

Cemal Pasa, Cemal Pasa ile Sam'da, Cemal

Pasa

ile Kudiis'te, Ordu

(:olde Ben Kudiis'te;

eski hatiralardan

Karnaval Kolm/an Geliyor, Ikinci Mecidi

Nisantni Nastl Alnusum, Zen ve Zenpedesti, Bas/an, Evvelki Yilbasilar, Ferace-

Carsaf;

ile muhtelif hfidiseler ilhamiyle yazd1g1

Sokaklannuz, Gene Sokaklanmiz,

Bekci! Sen

.. Sus

.. , Actk ve Ctplak Meselesi, Mesrutiyetin ilk Aylannda, Geren Asnn

Miinevver Kad1111 Nastl Dii~iiniiyordu, Ruslarla ilk Siyasi Miinasebetimiz,

Riitbelerin Lakaplann

Ilgast

Miinasebetiyle

makaleleri vardrr,

AHMET RASiM

HAYATI

-

_SANATI

HAYATI:

Ahmet Rasim istanbul'da, Sanguzel mahallesinde dogrnustur (1865).

Bgabasi.Menteseogullarr'ndan Bahaeddin Efendi'dir. Babasi, aslen Kibnsh ise de, kucukken gos; ettigi Ermenak'te yetismistir. Memurlukla cesitli yerleri dolasmis, her gittigi yerde baska bir kadm almak suretiyle alti defa evlenmistir. Istanbul'da Nevber Hamm'la evlenmis, bu evlenmeden Ahmet Rasim dunyaya gelmistir; Bahaeddin Efendi, Nevber Hamm': karmndaki cocugu ile bosarms, kansiru ve oglu Ahmet Rasim'I bir daha arayip sormarmstir.

Ahmet Rasim'in annesi, eski istanbul konaklanndan birinde evlatlik olarak yetismis bulunan Nevber Harumdir. 0 da us; defa evlenmistir, El kapisinda buyuyen ve sahsi bir geliri olmayan Navber Hamm, oglu Ahmet Rasim'i dikis dikerek

okutmus, yetistirmistir.

Ahmet Rasim, ilkogrenimini mahalle mekteplerinde gormustur. Ilkin "Sofular Mektebi"nde okumus; oradan aynlarak "Tezgahcilar Mektebi"ne girmis; soma "Cukurcesme Mektebi"ne girmis; bu sirada buyuk halasmm kocasi olan enistesi Miralay Laz Mehmet Bey, Ahmet Rasim'in ailesini Sanguzel'deki konagina tasirms, burada Ahmet Rasim, falakasiyle meshur olan "Hafizpasa Mektebi"ne verilmis; aynca yeni usulde ders okutan Y akup Hoca adli bir ogretmenden hususi ders alnustir. Fakat o mektepten de almarak evde Yakup Hoca'dan her gun ders gormeye

baslarmstir. Bu siralarda enistesi Miralay Laz Mehmet Bey olmus, Ahmet Rasim de Darussafaka'ya kaydolunmustur. Okulun hesap islerine bakan Hayrettin Bey adh bir zat, Ahmet Rasim ve arkadaslanna Sinasi, Namik Kemal, Ziya Pasa, Ahmet Mithat v.s. gibi sair ve yazarlan tamtrms, bunlann maksatlanm soylemis, yorumlanusti. Bunlann ve edebiyat derslerinde okudugu Divan sairlerinin tesiriyle kendisinde ilk defa siir yazma hevesi uyanan Ahmet Rasim, bir yandan da Fransizca ogrenmeye baslarms, Moliere, Lafontaine, Paul de Kock, Alexandre Dumas Pere, Alexandre Dumas Fils gibi Fransiz sair ve yazarlanm tamrrus; arkadaslanyla birlikte okulda bir de gazete cikarmaya heveslenmistir. Seyyah Humbold'un Amerika ormanlanndaki kesiflerine ait bir yaziyt tercume ederek yine bu yil icinde A.R. rumuzu ile Ahmet Mithat'm Tercuman-i Hakikat gazetesine gondermisse de, yazi yayinlanmarmstir (1882).

Darussafaka'yi birincilikle bitirmis (1883) ve Telgraf Nezareti Fen Kalemi 'ne katip olmustur. Memurluk hayatma girisinden az sonra, Binbasi Bilal Bey'in kizi Sadberk Hamm'la evlenmis; bu evlenmeden Rasime, Mazhar, Mazlum, Sadiye, Sim,

Hakikat gazetesinde basilan ve Fransizca'dan terctime edilrnis olan "Yolcu" adh bir parcadir. Ahmet Rasim, Ceride-i Havadis gazetesine haftada iki mecidiye ile

mtitercim olarak girmis (1884), bir sure sonra da Telgrafhane'deki vazifesinden itifa ederek kendini yalmz gazetecilige verrnistir. Ertesi yd, Terctiman-1 Hakikat yazi heyetine katilnusnr (1885). Bir yandan da Gunes, Gulsen, Sebat, Hamiyet, Sa'y,

afak v.s. dergilerinde, Fransizca' dan tercume ettigi fenni ve edebi yazilari cikiyor, Fonograf, Elektrikiyyet-i Sakine, Edebiyyat-1 Garbiyyeden Bir Nebze adh ilk risaleleri yayinlamyordu.

Bir ara, cesitli okullarda cgretmenlik etmis; fen, tarih, dilbilgisi, aritmetik v.s. konulannda halk ve okullar icin risale ve kitap yayinlanm devam ettirmistir,

1891 'den sonra tin ti

yayrlmis

ve devrinin en cok okunan yazarlanndan biri olrnustur. Ikdarn gazetesi (1894) yazarlan arasma katrlrrnstir. Ertesi yd, Servet-i Ftinfm'a rekabet etmek maksadiyla Baba Tahir tarafindan cikarilan haftalik Malurnat (1895) dergisinin yazarlanndan olmus; bu derginin Hammlara Mahsus Malumat adh ilavesinde de Leyla Feride takma adiyla yazilar yaznustir. Baba Tahir, Malumat'in bir de gtindelik nushasim cikannca ( 1897) ve aynca irtikaa (1899) ve Musavver Fen ve Edeb (1899) dergilerinin imtiyazlanm kendi tizerine alnus; gtindelik Mah1mat'ta meshur Sehir Mektuplan fikralanyla, cesitli yazilar; irtikaa ile Musavver Fen ve Edep'te lisan meselesi, sadelik davasi, Turkce siirler

iddiasi

v.s. uzerinde ciddi veya alayh fikra ve makaleler; telif ve terctime hikaye, roman, mektup v.s. yayinlanrmsnr Resimli Gazete'nin (1896) bashca yazarlanndan olmus; Mecmua-1 Ebuzziya'ya bazi yazilar vermistir (1897, 1898). Hikaye, fikra ve makaleleriyle, okullar icin yazdigi tarih, dilbilgisi, imla, aritmetik gibi cesitli konularda eserleri aynca kitap halinde basilrmstir.

Mesrutiyet ilan edildikten soma (1908), Sabah gazetesine, Musavver Muhit, Haftahk Sura-yr Ummet, Resimli Kitap, Donanma gibi dergilere yazilar verrnis; Bosbogaz adh bir mizah gazetesi cikarrrus (1908); Birinci Dunya Harbi sirasmda Tasvir-i Efkar'da, Mutareke yillannda Yeni Gun, Eski Gun, Zaman, Vakit gazetelerinde cahsrms; Cumhuriyet devrinde Cumhuriyet, Aksam gazetelerine yazrrustir,

Telgraf Nezareti'ndeki isinden aynldiktan sonra kendini yalniz gazetecilige veren ve bir daha memurluk kabul etmeyen Ahmet Rasim, son yillarda Istanbuldan mebus secilrnis (1927-1932); istanbul'da, Heybeliada'daki evinde olmustur (21 Eylul 1932). Heybeliada mezarligmda gomuludur.

•

SANATI:

Darussafaka'da ogrenciligi sirasmda, arkadaslan arasmda Ahmet Mithat tarafciligr eden Ahmet Rasim, basm hayatma atildiktan sonra da onun yolundan pek

aynlmarmstir. Y azr nevinin her alamnda kalem oynatrms, siir, hikaye, tarih, hatira, fikra, edebi ve siyasi makale, tenkid, monografya v.s. alanlannda cesitli eserler vermistir, keNdi yazis tarzmi, "Laf degil, muharrirlik bu ! .. Yaz! Hem calakalem yaz! Durma yaz!" diye kisaca anlatir. "Calakalem" dedigi yazilannda ustun bir basan gostermis; hikaye, mensur siir v.s. gibi ozentili yazilannda ise daima acemi kalrrustir.

Ahmet Rasim, basm hayatma mutercimlikle baslarms; asil kisiligini, gunluk gozlernlerini tesbit ettigi fikralarda ve yazdigi hatiralarda gostermistir. "Her hakikat guzeldir" dusuncesinden hareket eden yazar, kendi devrindeki isanbul 'un her suuf halkuu, giyinisleri, yasayis tarzlan, adetleri, dusunceleri, inanclan, dilleri ve her turlu ozellikleriyle anlatmistir.

Hatiralannda, o devrin okullanndaki terbiye sistemini, gelenekleri, ders mufredatim, bir insanm ilk-ogrenimden orta-cgrenimi bitirinceye kadarki yetisrne tarzim; basm hayatmi, fikir ve sanat munakasalanm, cesitli yazar ve sair tiplerini; o devrin eglence yerlerini, gizli veya acik kadm erkek munasebetlerini, ramazanda Sehzadebasi piyasalanm, Kapahcarsi alemlerini v.s. hikaye etmistir. Fikralannda isledigi konular, sehrin gunluk hayatmda rolu olan tren, tunel, ath tramvay, Kadikoy vapurlan, Sirket-i Hayriyye iskeleleri, Terkos idaresi, arabacilar, suruculer, copculer, komurculer, bakkallar, sokak saticilan, hammallar, kulhanbeyleri, tiyatrolar, Aynstayn ve Karlman magazalan, Tokathyan ve baska lokantalar, kebapcilar, kahvehaneler, cayhaneler, meyhaneler, hamamlar, gazete sahipleri, kitapcilar v.s.dir.

"Yerli bir edebiyat" tarafciligi eden ve Edebiyat-1 Cedide yazarlanyla mucadeleye girisen Ahmet Rasim, "cercevesi Fransiz, kagid: Nernce (A vusturya), murekkebi Cin, kalemi iran, sekl-i tasavvuru Frenk, yazisi Turk olan bir sekl-i edebiye bir milletin tekamul ve terakki-i edebisi nazariyle bakilamaz" dusuncesini savunmustur,

Hatira, fikra ve makalelerinde ulasugi basanyi, hikayelerinde gosterememistir, Roman cesidinde, once Ahmet Mithat'm eserleri, Fransizca ogrendikten sonra da La Dame aux Camelias hayranligmdan ileri gecemeyen Ahmet Rasim, Vecihi tarzmda birtakim acikli hikayeler yazmissa da; bunlar, tahlil, tasvir, teknik, entrika ve dil bakimlanndan son derece "iptidai" eserlerdir.

Fikra ve hanralannda cok ustun basan gosteren bir yazann, hikaye ve romanda belli bir seviyenin ustune hicbir zaman cikamayisi sasilacak seydir.

Ahmet Rasim'in, "calakalem" yazmaktan dogan bir aliskanhkla, hatiralarmda dahi bir plansizhk, bir dagirukhk goze carpmaktadir. Bunun sebebini, onun yetisrne tarzmda aramak yerinde olur:

Darussafaka'da sadece matematik, kozmografya, fizik, kimya, biyoloji, jeoloji, topografya, belagat, yok denecek kadar az tarih ve cografya, bol bol kisas-i enbiya, ulum-i ser'iyye, mecelle v.s. okuyarak ve Tanzimat sair ve yazarlan hakkmda yalmz agizdan kapma bilgiler edinerek; okula gizlice sokulan Tercuman-i Hakikat gazetesi yoluyle makale cesidini tamtarak, ve cogunun yalmz isimlerini duydugu Ahmet

Ahmet Rasim, basm hayatma atildiktan soma kendi kendini yetistirmeye ugrasmissa da, metodsuz ve plansiz bir cahsma, Batt kulturunu geregi gibi benimsemesine engel olmustur. Eserlerinde gorulen cok buyuk ustahklar yanmda sasilacak derecede acemilikler buradan dogmaktadir.

Ahmet Mithat yolunda yuruyerek halk icin eser veren, fikra ve hatiralannda konusma dilini buyuk bir ustahkla kullanan yazar; dilin islahi ve sadelestirilmesi konusunda yazdigi yazrlarda zit gorusleri savunmustur.

"Halk edebiyati" konusunda da bir celismeye dusmustur: Ortaoyunu, Karagoz v.s. gibi cesitli folklor verimlerinden buyuk bir zevk aldigi, bunlann onemlerini belirttigi, ozelliklerini anlattigi ve milli Turk tiyatrosunun bunlardan dogabilecegini soyledigi halde halk siirine karsi menfi bir tavir takmmistir.

Bir nesir yazan olarak tanman Ahmet Rasim, siir de yazrmstir. Bir kismi Divan edebiyati yolunda, bir kismi da "alafranga tarzda" yazilmis olan bu siirlerden yalmz eski tarzda olanlanm bazi dergilerde yayinlamistir. Bazilanm "Leyla Feride" takrna adiyle bastirdigi manzumelerden sarkilar o devirde epeyce tanmrmstir. Ahmet Rasim bunlan kendisi bestelemistir. Manzum eserlerinin hemen hepsi, sanat degeri cok dusuk parcalardir,

Ahmet Rasim, tarih, monografya v.s. gibi bilim yolunda da bazi eserleri vermekle beraber, Turk edebiyatmda admm yasamasim saglayacak yazilan, Osmanh

Imparatorlugu'nun son devirlerindeki toplum hayatim butun girdisi ciktisiyle akettiren hatira, fikra ve makaleleridir.

•

AH MET

_RASiM

BiBLiYOGRAFYASI

1885:

Bedayi-i Kesfiyat ve Ihtiraat-i Beseriyeden Fonograf.

Elektrikiyet-I' Sakine.

1886:

Ciimel-i Hikemiye-i Ecnebiye.

Ciimel-i Hikemiye-i Osmaniye.

Edebiyat-i Garbiyeden Bir N

ebze.

Ezhar-i Tarihiye.

1887:

Araplarm Terakkiyat-i Medeniyesi.

Cizvit Tarihi.

Elektrik.

Eski Romahlar.

Garaib-i Adat-1

Akvam.

Tarih-i Muhtasar-i Beser,

Terakkiyat-i Ilmiye ve Medeniye.

Te~ekkiil-i Cihan Hakkmda Fikr-i Icmali

1888:

Y

eni U

sul Sarf-i Farisi.

1889:

Hazine-i Mekatip yahut Miikemmel Munseat,

Kiictlk Tarih-i islam.

Kiietik Tarih-i Osmani.

Yeni Usul Muallim-i Sarf II.

1890: Hesab-i Tedrici,

ilk Sevgi.

Osmanh Tarihi.

•

1891:

Bir Sefilenin Evrak-i Metrfrkesi,

Endise-i Hayat.

Giizel Eleni.

Leyal-i Isnrap.

Mehalik-i Hayat.

Me~akk-1 Hayat.

Meyl-i Dil.

Sarf-i Iptidai,

Tecarib-i Hayat.

Urani.

1892:

Afife.

1893:

Hesap Kitabi I. , II.

Kiietik Tarih-i Osmani II.

0 Cehre,

1894:

Bicare Gene.

Gam-1 Hicran.

Gecelerim.

iki Damla Gozya~1.

Kuctik Hrfzissihha.

Mektep Arkadasrm,

Niimune-i Hayal.

Sarf-i

Iptidai,

Tecriibesiz Ask,

1895:

Arnell ve Nazari Talim-i Lisan-i Osmani,

La Dame Aux Camelias.

Mathilde Laroche.

Sevda-i Sermedi,

Kiraat Kitabi,

1896:

Karpat Daglarmda. Hesap Kitabr, II.

1897: • Asker Oglu. Kitabe-i Garn. Nakam. Omr-i Edebi. 1898: Bicare Gene.

Bir Sefilenin Evrak-1 Metrfikesi. Endise-i Hayat. Giizel Eleni. Leyal-i Isnrap, Mektep Arkadasim. Me~akk-1 Hayat. Gecelerim. Sevda-i Sermedi. Omr-i Edebi II.

1899:

D1ret.

Omr-i Edebi III.

Ameli ve Nazari Talim-i Lisan-i Osmani.

1900:

Mizrkaci Yanko ve Kamyonka. Neside-i Ruh.

Ohlan Karisr,

Ilaveli Hazine-i Mekatip yahut Miikemmel Miinseat. Omr-i Edebi IV.

1903: Elifba. Elifbadan Sonra. Kaptan Jipson. Madam Hardiber. 1904: Gam-1 Hicran.

•

1907:

Kiilliyat-1

Say ii Tahrir. Makalat ve Musabahat.

Kiilliyat-1

Say ii Tahrir. Menakib-r islam.

Yeni Usul Muhtasar Sarf-1

Turki,

Ameli ve Nazari Talim-i Lisan-1 Osmani.

1908:

Omr-i Edebi.

1909:

Hayat-1 Hakikiye Sahnelerinden. Belki Ben Aldamyorum.

Yeni Usul Muallim-i Sarf. II, III.

Yeni Usul Sarf-i Farisi.

1910:

Hamm.

Resimli ve Haritah Osmanh Tarihi.

Sehir Mektuplari.

Tarih ve Muharrir.

Resimli ve Haritah Kilciik Tarih-i Osmani.

1911:

Resimli ve Haritah Osmanh Tarihi III.

Yeni Usul Muallim-i Sarf.

1912:

Resimli ve Haritah Osmanh Tarihi IV.

Resimli ve Haritah Osmanh Tarihi.

Yeni Usul Sarf-1

Farisi.

1913:

Resimli Kucuk Tarih-i Osmani.

Ilaveli Hazine-i Mekatip yahut Miikemmel Munseat.

1916:

iki Hanrat, Uc; Sahsiyet,

Romanya Mektuplari,

1918:

Cidd ii Mizah. E~kal-i Zaman.

1922: •

Eski Maceralardan. Fuhs-i Atik. Hamamci Ulfet.

iki Giizel Gtinahkdr. Tecriibeli Sarf.(1. KISim) Tecriibeli Sarf.(2. K1s1m) Kitabe-i Garn.

1923:

iki Gunahsiz Sevda.

istibdattan Hakimiyet-i Milliyeye. Tecriibeli Sarf.

1924:

Matbuat Hanralarmdan. Muharrir, Sair, Edip. Y eni Sarf Dersleri.

1925:

Y eni Sarf ve N ahiv Dersleri.

1926:

Dogru Usul-i Kiraat. Giiliip Agladrklarrm. Muharrir Bu Ya.

1927:

Falaka.

Matbuat Tarihine Methal.

ilk Biiyiik Muharrirlerden Sinasi,

Dogru Usul-i Kiraat.

1954:

Falaka ve Gecelerim.

1958:

Fuhsi Atik ve Hamamci Ulfet.

1962:

AHMET RASiM'iN

"MUHARRiR BU YA"

ROMANINDAKi

MADDi KOL TOR UNSURLARIYLA

iLGiLi

ACIKLAMALAR

R0TBELER

MESLEKLER

UNVAN - LAKAP - HiTAPLAR

BASIN

R0TBELER

•

A

Albay :

Rutbesi yarbayhk ile tuggenerallik arasmda olan ustsubaydir. Turk ordusunda vazifesi alay komutanhgidir. Eskiden miralay denirdi. Albay, ordudaki

ustsubay rutbelerinden en buyuk rutbedir.

Alay Emini :

Askeri katip simfindan olan bu gorevlinin rutbesi binbasidan kucuk, yuzbasidan buyuktu. Alay katipliginden terfi ederdi. Alaym hesap islerine bakar, resmi uniforma giyerdi. Yalmz serid ve yildizlan subaylar gibi san degil beyazdi.Alay emini binbasi karsiligi ucuncu simf askeri memurluga kadar yukselirdi, 1908 Inkilabi 'ndan sonra kurulan yeni teskilatta bu unvan kaldmldi, Cumhuriyet ordusunda bu gorev alay levazim mudurune verildi.

Anadolu Kazaskeri :

Anadolu adalet islerinin amiridir. Divan uyesidir. Protokol bakimindan Rumeli kazaskerinden sonra gelir. Rumeli ve Anadolu kazaskerlerine "Sadrayn efendiler" de denir.

Askar :

Askerler.

Asker :

Maresalden astegmene kadar subaylar,astsubaylar, cavus, onbasi, erlerle, askeri memurlar ve askeri ogrencilere verilen addir.

B

Bahriyye Nazm :

Osmanh Imparatorlugu'nda, deniz kuvvetlerinin bans ve savasta, hazirlk, sevk ve idaresinden sorumlu makamm basma getirilen kimsedir.

Binbasi : Rutbe bakimdan yuzbasi ile yarbay arasmda yer alan ve asil gorevi tabur komutanligi olan subaydir.

•

E

El~i :

Bir devleti baska bir devlette temsil eden kimse, sefir.

F

Ferik (Tiimgeneral) :

Tumene ve kolorduya kumanda eden tumgeneral veya

korgeneraldir. Y eniceri ocagmin kaldinhsindan sonra kurulan Asakir-i Mansure-i Muhammediye tesilatmda ferik rutbesi musirden sonra, mirliva rutbesinden once olarak tesbit edidi. 1835'de feriklik rutbesi Anadolu kazaskerligi ve rutbe-I saniyenin suuf-i evvel mtimeyyizi ile aym derecede oldugu kabul edildi.183 8 'de tesrifat esaslan yeniden duzenlendigi sirada Rumeli kazaskerligi ile ula rutbesine esit sayidi 1839' da ferikler tesrifatta, ula evvelinin asagisinda birakildi. Bala rutbesinin kurulmasmdan sonra feriklik tesrifattaki yerini kesin olarak buldu. Boylece feriklik istanbul payesi, ula evvelligi ve Rumeli beylerbeyligi ile aym derecede bir rutbe haline geldi.

Fes Nazm

Yuzyillarca sank ve kavuk kullanan Osrnanhlarda fes 90k buyuk ve onemli bir yenilik olarak kabul edildi. Ancak kamuoyunda lehte ve aleyhte gorusler ortaya 91kt1. Bazi sairler fes hakkmda kasideler, medhiyeler yazdi. Bunun uzerine Fes Nazrrhgi kurularak, basina da Fes Nazm olarak Katip Mustafa Efendi getirildi. Fes Nazm bir nizamname hazirlayarak kimlerin hangi cesit fes kullanacagi, fesin nerelerde giyilip nerelerde giyilemeyecegini belirtti.

G

General :

Kara ve hava ordulannda albay ile maresal arasmda yer alan yuksek rutbeli subaylara verilen addir.

H

Hacegan : Osmanli Imparatorlugu'nda bir rutbedir, Devlet dairelerinde yazi isleriyle ugrasanlara, defterdarhk nisancihk gibi gorevlerde bulunanlara bu rutbe verilirdi. Mahmud II devrinde "Hacegan" rutbesi ayn bir ozellik kazandi. Toren gunlerinde ozel nisanlarla bu ritbeyi gosteren elbiseler yapildi, Haceganhk rutbesinin sonradan bazi yetersiz kimselere verilmesi uzerine imtihan usulu kondu. Bu rutbe tanzimattan sonra degerden dustu.

Haremeyn Payeluleri : Harameyn mensuplanna verilen ozel bir ilmiye rutbesi ve

derecesidir.

Haremeyn, Muslumanlarca kutsal sayilan Mekke ve Medine sehirleridir,

Htinkar : Hukumdar, sultan.

i

Ibn-i Resid : Kuzey Arabistan' da bedevi Sammar kabilesinin basinadaki hanedandir.

Ibn-i Suud:

Der'iye ve Riyad Vahhabi emirlerinin ortak adidir. Sulalenin kurucusu Muhammed bin Suud Mukrim asiretine baghdir.

Iftihar

Nisam : Nisan-i iftihar.

Mahmud II zamamnda cikanlrms nisandir.

imparator : Cesitli milletlerden meydana gelen buyuk bir devleti yoneten kimsedir.

Imparatorice :

imparatorun kansidir.

Bir imparatorlugu yoneten kadmlara da denir.

Istanbul

Payesi : Osmanh Imparatorlugu'nda bir ilmiye rutbesidir. Askerlerden feriklere, devlet memulermdan Rumeli beylerbeyligine es degerde bir paye idi. Haremeyn'den istanbul payesine, istanbul

payesinden , Anadolu kazaskerligine yukselinirdi. Bu payeyi alanlara" Faziletlu" denilerek mertebesinin yuksekligi belirtilirdi.

Kaptan-i

Derya

I

Kaptan

Pasa : Osmanh Devleti 'nde deniz kuvvetlerinin en buyuk askeri ve mulki amirine verilen addir. Kaptan Pasalik, denizcilerin alabilecegi en yuksek rutbe idi. Tayini ozel bir torenle yapihrdi. Divan-1 Humayuna girme hakkmi kazandiktan soma, divan muzakerelerine katilir, selahiyeti dahiline giren sikayetleri dinler ve bir hukme baglayabilirdi.

Kaymakam :

Ilcenin genel idaresinden sorumlu ve hukumetin temsilcisidurumunda olan devlet memurudur.

Kolordu Komutam :

Degisik sayida tumen ve savas destek birliklerinden kurulu, buyuk caph ozel gorev kuvveti olan kolorduyu idare etmekle gorevli korgeneral rutbesindeki subaydir. Kumanda zinciri bakimmdan ordu kumandamna baghdir. Bagimsrz kolordularm kumandanlan ise kara kuvvetleri kumandanma baghdir,

Kaymakamhk :

Kaymakamm gorevi.

Kibar-i

Miiderrisin

Seckin muderrisler, degerli muderrisler.

Kolagasr : Yuz basi ile binbasi arasmdaki subaydir. Bugunku kidemli yuzbasi karsiligidir.

Komiser :

Emniyet teskilatmin meslek dereceleri icinde yer alan ve en az lise ogrenimi gormus, polis enstitusunun orta ve yuksek kismmi basan ile tarnamlarms uniformali veya sivil memurdur.

Komiserler il, ilce ve bucaklarda, bulunduklan yerin emniyet ve asayisine ait isleri yoneten emniyet gorevlisidir.

Kumandan

I

Komutan :

Bir askeri birligin sevk ve idaresini elinde bulunduran kimsedir.

Kurmay

Subayi : Smavla Harp Akademilerine girerek lie; yilhk egitimi basan ile bitiren subaylardir. Bu subaylar, karargahlarda cahsirlar. Kurmay baskanligmm gorevini de yapabilirler.

Kurmay

Baskam : Bulundugu karargahm amiridir. Sorumluluklan sunlardir : Karargahm genel olarak cahsmasina ait esas ve ilkeleri tespit etmek; karargahi yonetmek ve cahsmasinda birligi saglamak; kumandan ve karargaha durumu bildirmek, yetki verildigi zaman kumandam temsil etmek; kumandandan aldigi kararlan

gelistirerek.kumandanligm butun kademelerinde birlestirilmis emirlerin yayimlanmasmi saglamak uzere karargaha gerekli talimati vermek; planlann, emirlerin, raporlann hazilanmasmda ve diger karargah cahsmalannda gorev bolumu yaparak

sonuclann dogru ve yeterli oldugunu gozden gecirmek, onaylamak veya kumandamn onaymi almak; ast birlik kumandanlannm bu kararlarm gerektirdigi hareketlere karsi

uyamk bulunmalanm saglamak; kumandanhkta yayimlanan butun emirlerin kumandanm plan ve prensiplerine uygun olmasim saglamak; kumandanm butun emir ve talimatmm yayrlmasim, komsu, ust, ast ve desteklenen birliklerle baglanti kurulmasim saglamaktir.

Kurmay

Yuzbasisr : Kurmayhk yetkisi ve niteligi olan yuzbasidir,

L

Lesker :

Asker, ordu.

Liva

(Tuggeneral) : Osmah ordusunda iki alaydan meydana gelen askeri birlik ve bu birligin kumandamdir,

Resmi kayitlarda mirliva olarak gecer, Miralay terfi edince liva, liva terfi edince ferik olurdu. Pasa da denen livalann lakaplan saadetlu idi.

M

Maiyyet

Katibi : Maiyyet memurudur. Yuksek mevkideki bir memurun maiyyetinde bulunan resmi gorevlidir.

Mahrec Mevleviyyeti:

Osmanh Devletinde ucuncu derecedeki yuksek kadiliklara verilen addir.

Mahrec

Mevalisi : Mahlec Mevleviyyetindeki kadilara verilen addir.

Maresal : En yuksek unvam tasiyan askerdir. Musirlik rutbesi Osmanh Devleti zamanmda kabul edildi ve 1932 yilma kadar kullamldi. Bu tarihten sonra musir deyimi "maresal" deyimiyle degistirildi. Maresal ri.itbesi, savas sirasmda ve bir meydan muharebesi kazanmis olan generallere verilir. Ti.irkiye Cumhuriyeti'nde Sakarya Meydan Savasim kazanan Mustafa Kemal Atatlirk'e Buyuk Millet Meclisi tarafmdan "Gazilik" unvam ile birlikte "Maresal" rutbesi verildi. Istiklal Savas: sonunda yapilan Baskumandanlik Meydan Muharebesi'nden sonra da, genelkurmay baskam olan general Fevzi Cakmak "Maresallik" ri.itbesine yi.ikseltildi.

Milsir (Maresal) : Askerlikte en yuksek rutbe, Maresal.

Mi.i~irligi n osrnanl ilarda resrn i o I arak kabul.edi lisi 183 2 yilindadrr. Askeri sunfta hassa ve mansure olmak i.izere iki musirlik vardi, Tanzimat'tan sonra her eyalette rniilki ve mali isler birlestirilerek

bir musire verildi. Mesrutiyetin ilarnndan soma bircok k irnsenin musirlik ri.itbesi kaldmldi. Birinci Di.inya Savasi sirasmda eski rnusirlerin hepsi emekliye sevkedildiginden Osmanli Orclusuncla bu riltbede kumandan yoktu. Kurtulus Savas: 'nda, Mustafa Kemal Pasa, Sakarya meyclan savasindan soma oze] bir kanunla rnusir olclu. Ayni rutbe, Erkan-i Harbiye-il.rnumiye Reisi Fevzi Cakmak Pasaya verilcli. Daha soma bu kelime "Maresal"

olarak

degistirildi. Mtisirlik : Maresallik.

N

Nafia Nazirhg1 : Osmanh Irnparatorlugu'nda, baymduhk islerine bakmak uzcre bakanhk seviyesincle kurulmus clevlet teskilatmda gorev alan bakandir.

Nisanci : Osmanli Devleti'nde berat, mensur, name, mektup, ahidneme, hi.iki.im ve bitik gibi evrakin bas tarafina padisahin imzasi olan nisam koyan veya tugra ceken Divan-i Humayun uyesi mernurdur.

Nisan-i Osmani : Abdi.ilaziz'in 1862 tarihli emriyle cikanlrms nisandrr. Devlet hizrnetinde bi.iyi.ik basan gosterrnis olanlara verilirdi. Dort ri.itbesi vardi, ornur boyo gecerli olmak uzere verilircli. Nisan ancak beratina sahip olanlarca takilabilirdi.

0

Onbasi : Silahh kuvvetlerde erlikten soma gelen ilk ri.itbenin sahibidir. Emrine verilen birligin arniri ve cavusun yarduncrsidrr.

R

•

Rikab-i

Hiimfiyun

Kap1c1ba~1hg1 :

Padisahin

atuun yarunda

yurumekle gorevli

saray rnensublanndan biridir.

Rikab-i

Htimayun Kaprcrbasrlrg]

Payesi :

Padisahm at111111 yarunda yurumekle

gorevli saray rnensubuna verilen

rutbedir.

Rumeli

Beylerbeyi:

Merkezi Sofya clan Rumeli eyaletini idare eden buyuk devlet

memurudur. Eyalet icindeki bolgelerde askeri ve mulki yetkilere

sahipti. Eyalette hukumdan temsil ederdi. Irnparatorluktaki

beylerbeyligin en ust derecesiycli. Anadolu beylerbeyi terfi

ederse Rumeli beylerbeyi olurdu. Rumeli beylerbeyi terfi eclerse

vezir olurclu.

Rumeli Kazaskeri:

Osmanh Ilimiye sirufuun, ser-i ve hukuki hukumlerini veren en

yi.iksek iki gorevlisinden biridir. Rumeli bolgesi ve adalardaki

islere bakardi. Buralardaki kadilann arniri durumundaydi.

Rurneli

kazaskeri,

paye ve clerece bak1111111dan Anadolu

kazaskerinden ustundu. Rumeli kazaskerligine

mevleviyetlerden yukselinirdi. Istanbul kadisi terfi ederek

Anadolu kazaskeri, Rumeli kazaskeri terfi ederek seyhulislarn

olurclu.

Riitbe-i Bala :

Osmanli Devleti'ncle Rumeli ve Anadolu kazaskerliginden sonra

gelen en yuksek rutbenin adidrr.

Riitbei Ula S1111f-1 Evvel-i :

Osrnanh Devleti 'ncle bir rutbenin adidir.

Riitbe-i

ulfi smrf-i Sanisi : Osmanli Devleti 'nde bir ri.itbenin

adrdtr.Riltbe-i

Saniye

Riitbe-i

Saniye Sm1f-1

Sani

Miitemayizi:

Osmanli Devletinde bir rlitbenin adrdir.

Rlitbe-i

Saniye S1111f-1

Sfinisi : Osrnanh Devleti'nde bir rutbenin adidir.

Riltbe-i Salise : Osmanh Devleti'nde bir rutbenin adidu.

Rtitbe-i Rfibia :Osmanh Devleti'nde bir rutbenin adidir.

Riitbe-i

Hfimise : Osrnanh Devleti

'ride

bir rutbenin adidir.

Riitbe-i

Saniye S1111f-1

Miltemfiyiz! : Osrnanh Devleti 'nde bir rurbenin adidir.

Riitbe-i Saniyye : Osmanli Devleti'nde bir rutbenin adidir.

s

•

Sadr-i Azam: Osrnanli Devleti'nde vekil ve vezirlerin en bi.iyUgi.i, padisahin mutlak vekili, basbakandi Sadrazam, devlet islerinin onetirninde padisaha tam yetkiyle vekalet eclerdi. Padisahtan soma devletin en buyuk baskam ve padisahin mutlak vekili oldugu icin, so;.,:U ve yazisi padisahui iradesi ve fermam dernekti. Tam yetk i sah i bi old ugunu gosterrnek icin, hukumdann yuzuk sek linde altindan

muhurunu tasirdi.

Hukumet baskarn olarak da

Divan-i

Humayun toplantdanna baskanlik edercli. Sadr-i Azamhk .Sadrazamm gorevi.

Saniye Snnf-r Evvel Mtltemdyizilig}: Osmanh Devletinde ula saniyesi'nden kucilk, sal ise 'den

bu

yuk olan rutbelerden biriclir. /\skerlikte miralay ri.itbesinin karsrlrgrdir.

Sefir : Elci.

Ser-Asker : Saclrazamclan gayn herhangi bir vezir orcluya kumanda ettigi zaman bu

vezire verilen acid 1 r. Yen iceri ocag: kald mlcl iktan soma ( I 826) k urulan

Asakir-i Mensure-i Muhamrnediye orclusunun kumandani da ser-askerdir. l 845'e kadar ser-askerler ek bir gorev olarak lstanbulun zabrta

islerinden

ve yangmlara

karsi

gerekli tedbirleri almaktan

da

sorumluydu.

~ehriyar : Hukurndar,

Padisah.

y

Yarbay : Orduda, rutbesi binasi ile albay arasinda bulunan ustsubaydu. Kaymakam da denir.

Yenicert Agas1 : Osmanli Devleti' in 1826 yihna kadar, daimi ucretli ordusunun (Kapikulu Ocagi) piyade simfmin olusturdugu en yuksek

rutbeli

subayidir.

Yuzbasi :

Orduda rutbesi

ustegrnenle binbasi arasinda bulunan subaydir.

Birliklerde

gorevi boluk

veya batarya kumandanhgrdir Askeri birlik disindaki kuruluslarda da gorevlendirilebilir.

z

•

•

MESLEKLER

A

Afsuncu :

Buyucu, ufurukcu,

Aktar:

Baharat, ev ilaclan malzemesi, Anadolu'da igne, iplik, tutun gibi degisik ve cesitli ufak tefek seyleri satmayi meslek edinen kimsedir.

Aktor : Sahne ve perde icin yazilmis eserlerin temsilinde rol alan kadmdir.

Alamana

Reisligi : Bahk avlamada veya yuk tasimada kullamlan iki veya ti<; direkli, asirmah yelkenli bahkci teknesinin reisligini ( kaptanligim) yapan kimselere verilen addir.

Amele :

Beden gucune dayanan islerde gundelik cahsan kimse, irgat, rencber veya fabrika iscisidir.

Amir :

Bir isin yapilmasmi veya yapilmamasrru kesinlikle istemek veya beyan etmek yetkisine sahip olan kimsedir.

Arte; : Ordunun savas ve yuruyus nizammin gerisinde, agirhklann yamnda bulunan ve birligin guvenligini saglayan kitadir. ileri yuruyus halinde artcilann gorevi, ozellikle dusrnan topraklannda iken, dusman cetelerinin her turlu baskimru onleyerek birligin gerisini korumaktir.

Hacegan :

Bedestenlerde ahs veris yapan esnafa, ogretmen anlamma geldigi gibi tacir anlammda da kullamlan hacegan denirdi.

Astronom :

Gokcisimlerinin hareket ve yapilan ustunde hesap ve incelemeler yapan uzman, astronomi bilginidir.

B

Bahkci

Tezgahtan:

Bahk satan kimsedir.

Bayrak Askeri :

Halktan toplanrms duzensiz orduyu olusturan askerdir. Osmanli donanmasmda, buharh gemilerden once, her yil

gonullu olarak sefere katilan bahriye askerleridir . Y ah halkmdan toplanan bu asker, hizir aymda cenk gemilerine dagiuhr ve seferden soma, kasim aymda memleketlerine gonderilirlerdi.

Bedesten

Bekcisi : Kumas, silah, mucevher v.b degerli esyarun ahrup satildigi kapah carsiyi, aksam kapandiktan soma, iceride kalan ve

ellerinde tabanca ve kalm sopalan ile butun bedesteni arayarak,

•

sabaha kadar nobet tutan nobetcilerin yanmda bulunan bekcilerdi. Bedestenlerin bircok bekcisi olur ve 90k iyi korunurdu.

Belediye Zabitas1: Belediye suurlan icinde kanun, nizam ve yasaklannm ve

bunlara dayamlarak verilmis emirlerin ve cezalann infazim saglamakla gorevli ozel teskilattir,

Belediye Zabrta Memuru : Belediye simrlan icinde, belediye kanun, nizam ve

yasaklannm ve bunlara dayamlarak verilrnis emirlerin ve cezalann teskilattaki gorevlilerdir.

Beygirci : Binmek icm beygir kiraya veren kimsedir.

Bohcaci : Dokuma esyayi bohca icinde gezdirerek satan kadindir.

C

Cambaz : Yuksek bir yere gerili ip ustunde yuruyen ve cesitli denge oyunlan yapan

kimsedir.

At ahp satan veya terbiye eden kimselere de denir.

Cariye : Para karsiligr alman odahk, halayiktir. Islam dinine gore cariye, sahibinin

mahdir, onu istedigi gibi kullanmaya hakki vardir. Guclt! ve parah olanlar diledikleri kadar cariye alabilirlerdi. Osmanh sarayi hareminde cariyelerin sayilan 500-1000 arasmda degisiyordu. Bunlar, savaslarda alman esirlerden, esir pazarlanndan veya padisaha hediye edilenler arasmdan toplamrdi. Haremde cahsan cariyelerin saglam ve guzel olmasma dikkat edilirdi. Genel olarak, Osman toplumundaki cariyeler soyle aynlabilir:

- Haremin genel hizmetinde cahsanlar;

- 5-7 yas arasmda, satilmak veya onemli bir kisiye hediye edilmek uzere satm alman, yuzleri ve vucutlan guzel olanlar;

Odahklar; bunlar cariyelerin en guzelleri ve en pahahlanydi. 15-20 yas arasmda iken satihr veya hediye edilirlerdi.

usluk : Gozetlernek amaciyle dusman icine sizan, yabanci bir devletle ilgili sirlan

ogrenmeye cahsan kimsenin yaptigr istir,

ad : Osmanh Imparatorlugu'nda, butun olum cezalanm yerine getiren kimsedir.

Saray celldi, padisah tarafmdan idami emredilen devlet buyuklerini, Topkapi Sarayr'rnn orta kapisi onunde bulunan "siyaset meydam" adh yerde oldururdu.

•

aci : Devriyedir.

Osmanh Imparatorlugu'nda ordunun oncu gorevini yapan birliktir. Bu birlik ordunun en seckin elemanlanndan kurulurdu. Ordunun yuruyusunu guvenlik altma ahr, kesiflere bulunurdu. Carhacilar suvari smifmdan olurdu.

· : Calgi esliginde oynamayi meslek edinmis kadmlara denir.

Eskiden Turk kadmlan ve gene; kizlan cengi olmaz, ancak saraylarda, cesitli irklardan gelme cariyelere cengilik ogretilirdi.

ma : Daha cok Anadolu' da uflenen ve ilkel bir nefesli saz olan cigirtma denen rnuzik

aletlerini calan kimsedir.

ukcu : Cubuk yapip satan kimsedir.

Eskiden saraylarda ve konaklarda tutun cubuklanni hazirlayanlara verilen addir. Saraylarda, vezir dairelerinde ve konaklarda birkac tane cubukcu, bir de cubukcubasi bulunurdu. Cubukcular genellikle tutuncubasirun yamagi sayihrlardi.

: Cocuk bakimi ile gorevli kadmdir.

·yan :

Duacilar, dua edenlerdir. Devlete dua eden, ulema smifidir.

ctilograf:

Bir klavye araciligiyle harekete getirilen harfleri, murekkepli bir tertibat yardirmyle kagida basarak yazi yazan makine ile yazi yazmayi meslek edinen kimsedir.

~~ek~i: Sandalci, arabaci v.b. esnafm is nobetini duzenleyen kimsedir.

Eskiden, sehrin duzeni ile gorevli kimselere de denirdi.

itdar : Osmanh imparatorlu'nda vezir dairelerindeki katiplere verilen addir.

ib

I Edip :

Edebiyatla ugrasan, edebi eser meydana getiren kimse, yazar.

ciimen-i Teftis ve Muayene : istibdat ldaresi sirasmda, Maarif Nezareti teskilati icinde

faaliyet gosteren, telif ve tercume eserleri inceleyip basilmasina izin vermekle gorevli teskilattir.

•

: Ihtiyaclan devlet tarafmdan saglanan rutbesiz askerdir.

af: Kucuk ticaret veya el zanaatlan ile ugrasan kimselere verilen genel addir.

rikator : Fabrika sahibi veya fabrika isleten kimsedir.

inci Esnaf : Belirli bir yeri olmayip gezerek is goren, seyyar.

mater : Vucudun herhangi bir yerini hafifce kesip uzerine boynuz, bardak veya sise oturtarak kan alma isini yapandir,

Hassa : Padisah bir yerden bir yere giderken maiyetinde bulunanlardir.

: Kuran'i bastan sona ezbere bilen ve okuyabilen kimsedir.

1ye :

Baskalan hakkmda gizlice arastirma yapan ve bilgi toplayan kimsedir.

Abdiilhamit II devrinde gizli olarak, belirli kimseler ve olaylar hakkmda bilgi toplamakla gorevlendirilen kisilere verilen addir. Hafiyeler duyup gorduklerini

"Curnal" denilen raporlarla ustlerine bildiriyor ve bu hizmetlerine karsihk para, mansip yahut rutbe ile mukafatlandmhyorlardi.

im : Adalet dagitrnak, davalara bakip hukum vermek, kanunlan uygulamakla gorevli memurur.

: Bir topluluga hitap eden, nutuk soyleyen, guzel konusan kimse, .konusmactdir.

t : Guzel yazi yazan veya meslegi hattathk olan kimsedir. Hattatlar gecimlerini yazdiklan kitaplar, Kur'an'lar ve levhalardan aldiklan parayla saglarlardi,

baz : 16. yuzyila kadar kukla, 16. yuzyildan soma da Karagoz oynatana verilen addir.

i:

Karagoz oynatan kimsedir.

edar: Herhangi bir hazineyi korumak ve yonetmekle gorevli kimsedir.

: Hastahklan teshis ve tedavi etmeyi kendine meslek edinmis kimse, tip doktoru, tabibdir.

eltras : Heykel yapan sanatkarlara verilen addir.

etkar : Hizmet eden kimse, hizmetcidir. Genellikle erkekler icin kullamhr.

sabaz : Elcabuklugu ile birtakim sasirtici oyunlar gostermeyi kendine meslek edinmis kimsedir.

baraci : Demirden veya tuncdan dokulmus, ici bos ve yuvarlak olarak yapilan ve icine patlayici maddeler konarak dusmana atilan, bir cesit top olan savas aletini kullanan ere verilen addir.

Memuru : Icra dairesinde, dairenin islerini yurutrnekle gorevli memurdur. Icra memuru, icra dairesinin zaruri unsurudur.

·•Alci :

lhtilalden yana olan, ihtilal icin savasan, ihtilal yapan kimsedir.

al

Hocasi : Islam dininin belli bash ilkelerini ve kurallanm ogreten dersi veren ogretmen, hocadir.

darrna : Genel guvenligi ve kamu duzenini korumakla gorevli, kanun ve nizamlann koydugu

hukumlerin yurutulmesini ve bunlara dayanan hukumet emirlerinin yerine

getirilmesini saglayan silahli ve askeri zabita kuvvetinde gorev alan kimselere denir.

•

1yc1 : Kalaydan ince bir satih cekerek kaplan beyazlatan kimsedir.

a : Cirakla usta arasmda olan kimsedir. Aynca, saray ve konaklardaki halayiklann basmda bulunan kadma, eski ve yash cariyalere de kalfa denirdi. Padisah tarafmdan tayin edilirler, hunkar nobeti tutarlar, sarayda kendilerine aynlan yerde otururlar ve saygi gorurlerdi,

der: Dunyadan elini etegini cekerek basibos dolasan kimse, dervistir.

tlarya :

Elcilik ve konsolosluklarda idari gorevlilerin tumune verilen addir.

ocu: Tuluat tiyatrolannda asil oyundan once, hem sarki soyleyerek, hem de dans ederek

gosteri yapan kadm sanatci ; bu gosteri sirasmda sarki soyleyen kimselere verilen addir.

tan : Denizde, golde , nehirde, yolcu, yuk veya hem yolcu ve hem yuk tasimakta kullamlan her cesit geminin sevk ve idaresiyle gorevli en yuksek yetkili, sorumlu ve ehliyetli deniz adamidir.

gozcii :

Perdede Karagoz oynatan kimselere verilen addir. Karagoz oynatan Karagozculer, genellikle Karagoz tasvirlerini de kandileri hazirlardi. Bazi Karagozculer yalmz sarayda ve ozel konaklarda gosteri yapardi.Bazilannm istanbul' da cesitli semtlerde dukkanlan bulunuyordu.

gozciiliik :

Karagoz oynatan kimsenin yaptigr istir.

rgah Subayi : Kurmay subay, erkan-i harbdir.

Karargah, kumandan ve karargahi belli bir amac icin kendi konulannda surekli olarak cahsan ve cesitli branslarda yetismis olan subaylardan kurulu bir butundur. Buyuk karargahlara, kurmay baskam emir ve kumanda eder. Kucuk birlik karargahlannda ise, bu gorevi kumandamn yardimcisi "icra subayi" yurutur. Karargahm yetkisi, kumandan tarafmdan belirtilir. Karargah icerisinde gorevli subaylara verilen bu yetkiler kumandanligm gorevine gore degisir, Cunku aldigi yetkiye gore calisan bir karargah subaymm, kumandan adma verdigi emirlerle ilgili sorumluluk, dogrudan dogruya kumandamn kendisine aittir.

ap-basi : Hayvan vergisinin almmasiyla ve kasaplann idaresiyle sorumlu olan kimsedir.

'~I: Kayikla yuk veya insan tasiyan kimsedir.

•

akcr : Kaymak yapan ve satan kimsedir.

Otomobilleri Soforii : Kira ile tutulan otomobili kullanan , soforlugunu yapan kimsedir. · er : Emniyet teskilatirun meslek dereceleri icinde yer alan ve en az lise ogrenimi gormus,

polis enstitusunun orta ve yuksek kismim basanyla tamamlarms uniformah veya sivil memurdur. il, ilce ve bucaklarda, bulunduklan yerin emniyet ve asayisine ait isleri yoneten emniyet gorevlisidir.

ak Bekcisi : Kitalann gecici olarak banndmlmasi icin kurulan cadir, kulube veya baska

kapah yerleri korumakla gorevli kimsedir.

ak

Subaylari :

Askeri birliklerin konakladigi bolgedeki butun birliklerin yerlesmesi, disiplini, guvenligi v.b. saglamakla gorevli subaylardir.

riicii : Kopru yapan kimsedir.Askerlikte ise, tombazlarla kopru kuranlara denir.

riiciiliik: Askeri koprulerin yapim ve bakimlanyla ilgili istihkam hizmetidir.Ozellikle taktik

harekatta kullamlan cesitli tipteki sabit ve yuzucu ayakh koprulerin hesap, yapim ve onanmlan, istihkam simfina aittir.

pye : Bir kumarhanede veya oyun oynanan bir yerde, kag1t dagitmak, rulet dondurmek,

kazanan numaralan yuksek sesle bildirmek, oyunda kazananlann fislerini vermek veya kaybedenlerinkileri toplamak ve oyunu idare etmekle gorevli kimsedir.

panya Aktorleri : Tiyatro toplulugundaki erkek oyuncu, tiyatrocudur.

duraci : Ayakkabi yapan ve satan kimsedir.

ena : Padisahin yakm adamlan, mabeyncilerdir.

lokumcu : Yumurta, un ve sekerle yapilan bir cins kurabiyeyi yapan ve satan kimsedir.

e Hamah :

Agac

cember veya dallardan orulmus derin ve buy-Uk sepet seklindeki kufe ile sirtinda oteberi tasiyan kimsedir.

eci : Genellikle pazarlarda sirtmda kufe ile oteberi tasiyan kimsedir.

eli Sebzeci : Sirtmda kufesi olan, arkasmda kufe tasiyan ve sebze satan kimsedir.

Aynca, yuk hayvanlanmn semerine iki taraftan asilan kufelerle sebze ve meyve tasiyarak, satan kimselere de denir.

'"lhanc1:

Osmanhlarda saray hamamlanm isitmakla gorevli kisilere verilen addir.

iirekci Esnafi : Tanzimat'tan once ve yelkencilik devrinde harp gemilerinde kurek cekmek ve yelken acip toplamakla gorevlendirilen kimselerdir. Osmanli Imparatorlugu

devrinde gemilerde kurek cekenler, esirler veya mahkumlar arasmdan sa bazen ucretle temin edildigi de olurdu. •

.. mer : Kale duvarlanm yikmak icin duvann altma tunel kazan askerlerdir.

ternaci : Bir kolun cevrilmesiyle cesitli havalar calman sandik biciminde calgiyi calan kimsedir.

.taci :

Mizrapla calman, uddan kucuk telli calgiyi calan kimsedir.

tromo : Ticaret gamilerinde, guverte mtirettebatmm basi ve guverte zabitlerinin

yardimcisidir, Guverte murettebatmm yunetiminden ve guverte aletlerinin bakimmdan sorumludur.

beynci : Padisahm disanyle olan islerine bakan ve dilekleri kendisine ileten kimsedir. allebici I Muhallebici : Mahallebi yapan veya satan kimsedir.

araci : Makara yap an veya satan kimsedir.

evracr : Savasta dusmamn savas gucunu yok etmek amaciyla eldeki askeri kuvvetlerin en etkin bir bicimde duzenlenmesini saglayandir.

ici: Turk halk siirinde nazim sekillerinden biri olan mani'yi soyleyen kimsedir.

vnaci : Limanlarda, samandiralara bagh olarak yukleme ve bosaltrna yapan gemilerden, kiyilara romorkor yedeginde yuk goturup getiren tekne olan mavna ile yuk tasiyan, mavna isleten kimsedir.

bus : Milletvekili.

dah : Taklit, hikaye ve fikralarla halki eglendiren sahne sanatcisidir.

ik : Guldurucu.

•

abir : Basm veya yaym organlanna haber toplayan, bildiren, yazan kimsedir. acir : Gocmus, bir i.ilkeden kalkip baska bir i.ilkeye yerlesmis kimsedir. arrir : Yazar; yazi yazan, yazrya geciren, katip.

arrirlik : Muharririn yapugi is, muharririn meslegidir.

bir : Haber veren; bir gazeteye veya resmi daireye haber toplayip ulastirandir,

allid : Isi, unlu kisileri, gunluk hayattaki kimseleri, cesitli mi.izik aracalanrn veya cesitli

gurultu ve sesleri taklit etmek olan sanatci.

iki-sinas : Musiki ile ugrasan kimsedir.

tasarrrf : Osmanh yonetimindeki sancaklann (liva) en buyuk mulki idare amiri (ri.itbe ve mevkii kaymakamdan buyuk, validen kucuktu) dir.

trib : Calgi calan, calgici, sazende; sarkici, sarki soyleyen kimsedir. -beyyiz : Mi.isveddeleri temize ceken, katiptir.

-ezzin: Namaz vakitlerini bildirmek icin ezan okuyan din gorevlisidir. -'kiye Memuru : Asker olmayan memurdur.

- ~ir : Y azr ile bildiren, haber veren.

iiteahhid : Genel olarak bir kimse veya bir mi.iessese icin mal veya erzak teminini,

yol, bina v.b. yapirmm i.isti.ine alan kimsedir.

iivezzi : Mektup, gazete v.b. dagitan kimse, dagiticr.

akkareci : Mehterhane takiminda yer alan, iki degnekle vurularak calman bir cesit kucuk davul,

di.imbelek seklindeki, nakkare denilen calgiyi calan kimsedir.

ekre : Hos ve sasirticr sozler soyleyen, guldurucu hikayeler anlatan, ni.ikteci kimsedir. eyzen : Ney cal an kimsedir.

· e Cavusu : Tanzimat devrinde kara ordusundaki cavuslardir. •

Cinili Hamam Natm) : Kadmlar hamammda hizmet eden kadindir.

Oyunculugu : Bir olayi, seyircilerle cevrili, yuvarlak bir alanda gosteren oyun turii olan Ortaoyunu'nda oyunculuk yapan kimsedir.

Ortaoyunu, Turklerin gelistirdigi bir halk tiyatrosudur. Oyunun bas kisileri Kavuklu ile Pisekar' dir.

ct : Koyun veya keci ayagi satan kimsedir.

tomima Paskah : lfade vasrtasi olarak sozun yerine sadece hareketlerin (mimik, jest, dars

v.d.) yer aldigi sahne oyununda guldurucu erkek oyuncudur.

az: Hiristiyan din adamidir.

-i

Mugan : Mecusilerin basrahibidir.

Hafiyesi : Sue sayilan isi veya bu isi yapan kimseyi arastmp meydana cikarmakla

gorevlendirilmis kimse, dedektiftir.

•

"ki:

Icki toplantismda kadeh sunan, icki dagitan kimsedir.

Eskiden, meyhanelerde, ozel toplantilarda, ickinin yasak olmadigi bazi tekkelerde icki, "saki'tdenen ozel bir gorevli tarafmdan dagitihrdi. Bu gorevi yapanlar, daha cok gens; ve yakisikh kimseler arasmdan secilirdi. Saki, sofranm cevresinde toplananlara sirayla icki daginrdi.

epei : Salep yapan veya satan kimsedir.

bilci :

Halkm parasiz su icmesi icin yaptmlan sebillerde, isteyenlere su vermekle gorevli kimsedir.

zevatci : Sebzeler, yesillikler satan kimsedir.

aret Memurlan :

Elcilik heyetini meydana getiren ve diplomasi temsilcisi olan elcinin baskanligi altmdaki diplomatik teknik ve idari personeldir.

: At bakicisi, at umar eden kimsedir.

Hamah :

Smkla agir esya tasiyan hamaldir.

Y uku, agirhgina gore iki veya dort kisi tasirdi, iki hamalla tasman yuk bir smga gecirilir, hamalm biri onde oteki arkada yururdu, Smk omuzda tasuurdi, Dort kisinin yaptigi smk hamalhgmda, capraz olarak iki smk kullamhrdi. Cumhuriyet di::ineminde bu tur tasima yasaklandi,

an :

Meslegi kaba sakalar ve asm hareketlerle halki eglendirmek olan kimsedir. Padisah, kral veya prensleri eglendiren saklabanlara da soytan denirdi .

.. r : Tiyatroda, rolunu unutan bir sanatciya, unuttugu kelime veya cumleyi, seyircilere

sezdirmeden hatirlatan kimsedir.

-rliik :

Suflorun yaptigi istir.

Osmanh Devleti'nden onceki Turklerin ordulan, suvari birlikleri olarak kurulmustu, Eski Turkler, suvari simfunn hizmdan, savaslarda hareket ve manevra kabiliyetinden yararlanarak fetihlerini, suvari birlikleriyle yaptilar. Osmanh Devleti 'nde de onceleri, savasa katilan kuvvetlerin hemen hepsi suvariydi,

•

. lidci : Taklit eden veya yapan kimsedir.

c;1 : Tas ocagindan tas cikaran veya taslan yontarak onlan bicime sokan kimsedir.

yfa : Gemide cesitli gorevlerde cahstinlan sefer iscisidir.

c;i :

Tef denen calgiyi calan kimsedir.

,f Cahci : Tef denen calgiyi calan kimsedir.

elgrafci :

Telgraf memuru; bir isaret kodu kullanarak veya baska uygun yollarla yazili mesajlann veya belgelerin iletimini saglayan, telgraf cihaziyla yazih haber ileten memurdur.

Ual :

Bir haberi veya satilacak bir mah, carsi pazar dolasip bagirarak halka duyuran kimsedir.

ercuman : Bir dilde soylenen bir sozu baska bir dile sozlu olarak ceviren kimsedir.

pcu : Toplann bakimi, tasmmasi, ikrnali ve kullarnlmasiyle ugrasan asker simfidir.

pcubasi : Topcu ocagmm en buyuk subayidir. Osmanli Imparatorlugu'nda bulunan butun topculann ve top dokuculerin kumandam ve aym zamanda istanbul' da ve vilayetlerdeki kalelerde bulunan top ambarlan ve cephanelerin sorumlusuydu.

phane Mfisiri : Tophane'nin en buyuk amiridir. Tophane musiri, aym zamanda Galata ve

Beyoglu yorelerinin guvenliginden sorumluydu. Zaptiye Nezareti kurulunca, bu gorev tophane rnusirinden alindi. Tophane Musiri, Meclis-i Vukela'run tabii uyesidir.

hafiyeci : Dugme, iplik, kumas, dantel, corap v.b. tuhafiye esyasi satan kimsedir.

ha

(Tulumbaci)

Takmu :

1825'e kadar yangm sondurrne isleri Yeniceri Ocagi'nm denetimi altindaydi. 1825 'te Istanbul 'da bir mahallede bir "tulumbaci takirm" kuruldu. Tulumbaci takirm yangm sondurme isleriyle gorevliydi,

atcr : Tuluat yapan, yazili metinlere bagh olmayan, bir taslaga gore oynanan oyunlarda oynayan tiyatro sanatcisidir.

ekei : Abdi.ilhamid II devrinde padisahi ve sarayi korumakla gorevli olanlara verilen addir. Tufekciler, Arnavut, Bosnak, Turk ve Cerkez olurdu; ancak cogunlugu

Arnavutlardandi.

: Tulumbayi sirtlannda tasiyarak yangm yerine kosar adim goturenlere denirdi. Usaklar birbirlerine "omuzdas'' diye hitap ederlerdi. Usaklar arasmdaki anlasmazliklan Ikinci Reis'ten sonra gelen "fenerci" cozumlerdi,

"d : Belli bir bilimde ve sanatta soz sahibi olan kimse, usta, cgretmendir.

niivis : Zamamn olaylanm yazmakla gorevlendirilmis resmi devlet tarihcisidir.

Vakani.ivis, devletce yazilmasi istenen olaylan kaydederdi, kendisine, gizliligi dolayisiyle, 90k zaman birinci derecedeki belgeler gosterilmez, ancak gerekli gorulen bilgiler amedci aracihgiyle verilirdi. Vakani.ivis, devletin resmi tarihcisiydi.

: lllerdc, devletin il mahalli idaresinin temsilcisi olan en yiiksek mulki amirdir. ile ait butun mahalli islerin ve gorevlerin icra yetkisi valiye aittir. Vali, hem il tuzel kisiliginin en yi.iksek orgam, hem de devletin temsilcisidir.

•

-ltkp :

Cevre, havlu, carnasir v.b. seyleri satan kimsedir.

kesici: Bir kimsenin ceplerinde, cantasinda v.b. bulunan seyleri yavasca ve ustaca plan

kimse, hirsiz.

kesici Y ardakhgi : Hirsiza yardim eden kimse, hirsiz yardimcisi. dak : Ozellikle kotu islerde birine yardim eden kimse, yardimci, yamak.

dakci : Kotu islerde birine yardim eden kimse.

ver : Yardimci; devlet ve hukumet baskanlanyle kumandanlann yamnda bulunan, onlann

emirlerini yazmak ve gerekli yerlere ulastirmakla gorevli subaydir.

ekci : Hayvam yedege alan kimsedir

eniceri : Osmanli Devleti'nin 1826 yilma kadar, daimi ucretli ordusunun piyade suufina verilen addir. Y eniceriler, kapikulu askerlerinin en onemli ve imtiyazh simfiydi.

bita : Bir sehirde guvenligi saglamakla gorevli olan idare, polis.

ptiye : Osmanli Devleti'nde toplum guvenligini saglamakla gorevli askeri polis teskilatinda

olan gorevlidir.

one : Ortaoyununda kadm rolune cikan, sahnede kadm rolunu oynayan erkek.

ONVAN

LA

KAP HiTAPLAR

_•

A

Aga : Koy veya kucuk kasabalarda, buyuk arazi ve nufuz sahibi, zengin kimse.

Y ardim eden, cornert kimse. Buyuk erkek kardes, agabey,

Bir hitap sekli olarak, koy ve kucuk kasabalarda isimle birlikte, yash,

saygideger kimseler, sehirlerde beyefendi, bey ve efendi hitaplanndan soma siraya girmek uzere genellikle okumasi yazrnasi olmayan saygideger halk adamlanna soylenir.

Tarihte, buyuk konaklarda cashsan erkek hizmetkarlann basidir. Osmanli saraymda, idari ve askeri teskilatmda belli mevki ve rutbelerin sahiplerine verilen addir.

Agabey : Yasca buyuk erkek kardes.

Y asca buyuk akraba ve tamdiklara hi tap ederken kullamhr. Y asca kucuk olanlar tarafmdan kendilerinden pek yasli olmayan,

kimselere hitap sirasinda kullamhr.

Akaga : Saraym Babussaade kapismi bekleyen agalardir.

Agalar, Osmanh tarihinde oldukca onemli bir yer tutar. Osmanli Devletinin kurulusu sirasmda, daha 90k Macar ve Alman savas esirleri hadim edilerek saray hizmetlerinde kullamhrdi. Zamanla Gurcu, .Ermeni, Cerkez ve Turklerden de bu goreve adam ahrurdi. Akagalar, Babussaadenin sol tarafmdaki odalarda yatip kalkarlardi. Amirleri Babussaade agasi veya

kapiagasi idi. Baslica vazifeleri saraym mabeyn daireleri ile haremi korumakti. ilgililerden baska hie kimseyi Babussaade'den iceri sokmazlardi. Saraym en iyi korunan kapisi burasiydi, Bazi zamanlarda burayi koruyan akhadimlann sayisi yirmi, otuz, kisiyi bulurdu. Akhadimlann 13.y.y'da hem sayilan hem itibarlan azaldi. Tarih boyunca genellikle zenci hadimagalan ile aralan hie iyi olmarmstir.

Alaybeyi: Tanzimat Devri'ne kadar zeamet sahiplerine veilen addir. Aalaybeyi,

herhangi bir eyalet veya vilayetteki timarh sipahilerden bir kismirun en buyuk amiri idi. Her eyaletin buyuklugune gore alaybeyleri vardi ve bunlar sancakbeyligine terfi edebilirlerdi. Savas halinde, zeametlerine gore

besledikleri ath eyalet askerlerini ( cebalulan), bolgelerindeki timar sahiplerinin cebalulanyle, bagh bulunduklan sancak ve beylerbeyinin emrine verir, ve harp meydanmda bunlara kumanda ederlerdi. Sefer disinda, bulunduklan bolgedeki eyalet askerlerinin amiri idiler. Eyalet askerinin yaklasik olarak bir bucakhk bolgede bulunanlann en yakm amirine "ceribasi" denirdi. Ceribasilar da alaybeyine bagli idiler. Sefer esnasmda ceribasilar bolgelerindeki eyalet askerlerini toplayip alay beyinin yanma getirirler, alaybeyi de onlan bagh bulunduklan sancakbeyinin bayragi altma toplardi,

Atufetlu: Osmah Imparatorlugu devrinde, bala rutbesini kazanrms olanlarla, birinci dereceden ferikler icin yazismalarda kullamlan unvandir.

Atfifetlfi Efendim Hazretleri :

Atufetlulere hitaben yazilan yazilara "atufetlu efendim hazretleri" diye baslamrdi.

B

Baba

:Koruyucu, velinimet, babahk duygulan ile dolu kimse. Saygi ifadesi olarak yasli erkeklere verilen unvandir. Genellikle yasli erkeklere teklifsiz hitap seklidir,

Bey :

Beyligin basmda olan kimse.

Zengin, ileri gelen, esraftan olan kimse.

Erkek isimlerinden sonra gelen unvan veya hurmet sozu.

Beg (Bey) :

Eski Turkce "beg" kelimesi bugunku Turk sivelerinde "beg, bek, biy, bi, pi" seklinde de telaffuz edilir. lslamdan once ve sonra, butun Turk

devletlerinde asilzadelere ve devlet adamlanna verilen bir unvandi. Orhun yazitlanna gore, "bey" unvam hanedandan olmayan asilzadeler ve buyuk devlet adamlanna verilirdi. Selcuklulann ve Osmanhlann ilk hukumdan "bey" unvam tasirmslardir. Sonradan bu unvan yalmz yuksek devlet

memurlan icin kullamldi. Osmanh Imparatorlugu'nda "bey" unvam buyuk devlet adamlanmn ogullanna ve son zamanlarda da sehzadelerin

hizmetlerinde bulunanlara verilirdi. lkinci Mesrutiyet'ten (1908) sonra orduda binbasidan miralaya (albay) kadar olan rutbe sahipler de "bey" unvam ile amhrdi. Cumhuriyetin ilanmdan sonra bu unvan kaldinldi.

Beybaba :

Y ash erkekler icin kullamlan saygi sozudur.

Beylik :

Bey olma, bey olarak vazifelendirilme.

Beyefendi :

Saygi belirtmek icin erkek adlanmn sonuna getirilen veya tek olarak ismin yerine kullamlan unvandir.

Erkekler icin, saygih hitap sozudur.

Bekci

Baba :

Ozellikle bekciler icin kullamlan unlemdir.

Belediye

Baskam : Belediyenin basi ve yurutme orgamdir, Dogrudan dogruya belediye smirlan icindeki secmenler tarafmdan, siyasi

Bilyilk Hamm : Ailenin veya evin en yash kadmmdan saygiyle soz etmek icin

kullamhr.

Cavus-basi Aga : Divan-i Humayun cavuslanrun amirine verilen addir.

Divandan cikan hukumlerin icrasi ve elciliklerin kabulunde onlara refakat etmek, protocol islerine bakmak "cavusbasi" 'nm gorevleri arasindaydi. Merkezden cikan emirleri vilayet ve sancaklara teblig etme isine de bakar, halkm dilekcelerini divana sunmasma yardim eder ve divan islerinin yerinde ve yolunda yurutulmesini saglardi, Disandan istanbul' a gelenlerin kimligini incelemek, defterhaneyi muhurlemek, isinden alman sehyhulislamlara bunu teblig ile yeni tayin olunam konagindan ahp alayla saraya goturmek de gorevleri arasmdadir. Bu maklam l 936'da kaldmldi,

D

Defter Emini Efendileri: Tapu kayitlanrn, timar, has, zeamet ve vakif topraklann

durumunu bildiren ana defterlerin yazildigi, saklandigi daire olan defterhanenin en buyuk amiridir. Bugunku , tapu ve kadastro mudurunun gorevini yerine getirirlerdi.

Defterdar Efendi : Osmanh Imparatorlugu'nda maliye ve hazine islerini yuruten kimseye verilen addir.

Devletli I Devletlfi : Saadet ve refah sahibi. Padisah ve buyuk rutbeli kimseler icin

soylenirdi,

Osmanh lmparatorlugu'nda hanedan soyundan gelenlere verilen unvandir. Tesrifatta vezirler, seyhulislamlar, musirler, Mekke Emirleri, hanedana dcgrudan dogruya veya akrabahk yoluyle mensup olanlar icin kullamhrdi, ileri gelen kimselere ait mektuplarda, kitaplardaki yazilarda yine aym unvan belirtilirdi.

Devletlfi, Semahatlfi Hazretleri : Seyhulislamlann unvamdir.

Devletlfi, Siyddetlf] Efendim Hazretleri : Mekke emirlerinin unvamdir.

Devletlfr, inayetlu Efendim Hazretleri : Darussaade agalannm unvamdir.

E

•

Efendi :

Eskiden "bay" anlarmnda, ozellikle sehzadeler, din adamlan ve ogrenciler icin, bug-Un ise yash kimseler icin kullamlan unvandir.

Evkaf-i

Htlmayfin

Nazm Efendi:

Osmanli Imparatorlugu'nda islami esaslara gore duzenlenen ve kurulan her turlu evkaf kurumunun yonetimiyle gorevli kimselere verilen unvandir.

Evliya :

Olaganustu yeteneklere ve kerametlere sahip oldugu kabul edilen kimselere verilen unvandir,

Evliyahk :

Evliya olma halidir

F

Faziletlu

Efendim :

Osmanli Imparatorlugu'nda ilmiye simfina mensup

olanlardan, Haremeyn unvam alan kimselere karsi konusrna ve yazismada kullamlan sifattir.

Faziletlfi

Efendim Hazretleri:

Osmanli Imparatorlugu'nda ilmiye simfmda mensup olanlardan, istanbul unvam alan kimselere resmi yazismalarda kullamlan sifattir.

Fehamethi Devletfr

Hazretleri :

Osmanlilarda, sadrazamlar ile M1s1r hidivlerine karsi kullamlan hitaptir.

Fiitiivvetlfi.

:

Tegmen ve yuzbasilara verilen unvandir.

G

Gedikli Agalar:

Sadrazam, vezir, eyalet valileri ve beylerbeyi ile ulema simfindan olan devlet erkamnm kapisinda hizmet eden agalann bir kismma verilen addir.

•

Hamiyyetlu

Efendi : Osmanh Imparatorlugu'nda hamise riitbesini alan

mulazimlara denilirdi.

Hamiyyetlu Aga: Osmanh Imparatorlugu'nda hamise rutbesinin sahibi olamayan rnulazimlara verilen addir.

i

istanbul Efendisi: Cok kibar ve nazik kimselere verilen addir.

Izzetlfi : Sivillerde saygideger olanlarla, askerlerde miralay ve kaymakam rutbelerinde olanlara verilen resmi unvandir.

K

Kapici Aga : Osmanh devlet teskilatmda saray kapilanm bekleyen bir sirufm unvamdir.

Kaprcr-basi Agas1 : Osmanli devlet teskilatmda saray kapilanni bekleyen simfin basmda bulunan yoneticiye verilen unvandir.

Kazasker Efendi : En yuksek ilmi ve kazai rutbedir. Osmanhlarda ordu

mensuplanmn hukuki ve ser'i dava ve islerine bakan , sefer zamamnda padisaha refakat ederek aym isi goren kadidir. Osmanli Imparatorlugu'nun A vrupa ve Asya topraklanndaki kadilann basmda bulunan iki gorevli de Rumeli Kazaskeri ve Anadolu Kazaskeri' dir.

Kucuk Bey : Evin ogluna saygi ve sevgi belirtisi veya ciktinldim, simank genclere alay icin soylenir.

Kucuk Hamm : Evin kizina veya gene geline saygi ve sevgi belirtmek icin soylenir.

Kiilhanbeyi : Kendilerine has kiyafet ve konusmalan olan, basibos ve haylaz

takimindan kimslere verilen addir.

M

Madam: Musluman olmayan evli kadmlara verilen addir.