ÜNİTE VETERİNER ANATOMİ. Prof. Dr. Zekeriya ÖZÜDOĞRU İÇİNDEKİLER HEDEFLER SOLUNUM SİSTEMİ (SYSTEMA RESPİRATORİUM)

(1)

ÜNİTE

7

SOLUNUM SİSTEMİ (SYSTEMA RESPİRATORİUM)

VETERİNER ANATOMİ

Prof. Dr.

Zekeriya ÖZÜDOĞRU

İÇ İN DEK İLER

• Solunum Sistemi

• Solunum Sistemini Oluşturan Organların Özellikleri ve

Görevleri

• Burun (Nasus) ve Burun Delikleri (Nares)

• Burun Boşluğu (Cavum Nasi)

• Paranazal Sinuslar (Sinus Paranasales)

• Gırtlak (Larinks, Larynx)

• Soluk Borusu (Trake, Trachea)

• Akciğerler (Pulmones)

• Göğüs Boşluğu (Cavum Thoracis) ve Pleura

HEDE FLER

• Bu üniteyi çalıştıktan sonra;

•Solunum sistemini oluşturan organların temel anatomik özellikleri hakkında bilgi edinilmesi,

•Solunum sistemi organlarının hayvan türleri arasındaki

morfolojik farkların belirlenmesi,

•Solunum sistemi organlarının yerinin tespit edilmesi,

•Solunum sistemi organları üzerinde yapılacak klinik

müdahalelerde dikkat edilmesi

gereken hususların öğrenilmesi

hedeflenmektedir.

(2)

SOLUNUM SİSTEMİ (SYSTEMA RESPİRATORİUM)

Soluk alma (İnspirasyon) ve soluk verme (Ekspirasyon)

Burun (Nasus) ve Burun Delikleri (Nares)

Burun Boşluğu (Cavum nasi

Gırtlak (Larynx)

Soluk borusu (Trachea)

Akciger (Pulmones)

(3)

GİRİŞ

Hayvanların yaşamsal faaliyetlerini sürdürebilmeleri ve gereken enerjinin elde edilebilmesi için atmosferden oksijen alması zorunludur. Vücutta pek az miktarda oksijen depo edildiği için, metabolizmanın sürekliliği hücrelere kesintisiz olarak oksijen sağlanmasına bağlıdır.

Hücrelerin çoğu oksijensiz kalınca çok çabuk ölürler. Özellikle beyin hücreleri birkaç dakika içinde tamir edilemeyecek şekilde zarar görürler.

Organizmada oksijenin kullanılması ve oksijenin kullanılması sonucu açığa çıkan karbondioksitin vücuttan uzaklaştırılması işi birlikte yürür. Karbondioksitin hücre vücut sıvısından uzaklaştırılması zorunludur.

Hayvanların oksijen kullanılıp karbondioksit meydana getirmesi ve enerjiyi ATP (adenozin trifosfat) gibi biyolojik olarak kullanabilir şekle dönüştürme sürecini tanımlamak için solunum (respiration) terimi kullanılır.

Canlı organizmasında her hücrenin, dış çevresi ile doğrudan doğruya gaz alış verişi yapma olanağı bulunmaz. Çevre ile gaz değişimi yapabilecek özel bir

sistemin bulunması zorunludur. Solunum için memeli hayvanlar ve kanatlılarda akciğerler gelişmiştir.

Solunum için, vücut hücreleri ile dış çevre arasındaki gaz değişiminde biri dış diğeri iç olmak üzere iki evre ayırt edilebilir. Dış solunum, akciğer gibi özelleşmiş bir solunum organı aracılığıyla dış çevre ve dolaşım arasındaki gaz alış verişidir. İç solunum, vücut hücreleri ile kan arasında solunum gazlarının alış verişidir. İki faz arasında gazlar dolaşım sistemi aracılığı ile taşınır.

Gazlar her zaman yüksek basınçtan, düşük basınca doğru hareket ederler.

Alveol havasındaki oksijen basıncı, kan basıncından yüksek olduğundan, oksijen alveol havasından kana geçer. Kan basıncının dokularındaki basınçtan yüksekliği ise oksijenin kandan dokulara geçmesini sağlar.

SOLUNUM SİSTEMİ (SYSTEMA RESPIRATORIUM)

Solunum Sistemini Oluşturan Organların Özellikleri ve Görevleri

Havadan oksijenin alınması ve kanın karbondioksitinin dışarıya verilerek gaz değişiminin sağlanması solunum sistemi sayesinde olur. Havayı akciğerlere ileten solunum yolunun en önemli özelliklerinden biri, daima açık kalması için, bu yolun tüm seyri boyunca, kıkırdak ve kemikle desteklenmiş olmasıdır.

Bu yollardan geçen havaya karışmış iri toz parçacıklarının daha sonraki organlara geçmesine engel olması, havanın nemlendirilmesi hatta ısıtılması yine bu yolun özelliklerindendir. Bu sistemde soluk alıp vermemizi sağlayan organlar yer alır.

Solunum sistemi, solunum yolları ve gaz alışverişinin gerçekleştiği bölüm olmak üzere iki kısma ayrılır [1,2].

Havayı akciğerlere ileten solunum yolunun

en önemli özelliği gece ve gündüz daima açık

kalmasıdır.

(4)

Solunum yolları aşağıdaki yapıları kapsar;

 Burun (Nasus externus)

 Burun boşluğu (Cavum nasi)

 Yutağın hava ile ilgili bölümü (Nasopharynx, Pars nasalis pharyngis)

 Gırtlak (Larynx)

 Soluk borusu (Trachea)

 Bronşlar (Bronchi)

 Akcigerler (Pulmones)

Akciğerler içerisinde gaz alış verişinin gerçekleştiği bölümler;

 Solunum bronşçukları (Bronchioli respiratorii)

 Alveolar kanallar (Ductus alveolares)

 Akciğer alveol’ü ( Alveoli pulmonis)

Şekil 7.1. Köpeğin Solunum Sistemi [3]

Burun (Nasus) ve Burun Delikleri (Nares)

İnsanlarda olduğu gibi belirgin bir dış burun evcil memelilerde görülmez.

Hayvanlarda sınırları o kadar belirgin değildir. Üst çenenin ön ve üst bölümü burun olarak kabul edilir.

Sağlı, sollu iki burun deliği yer alır. Her iki yandan burun kanatlarıyla sınırlanmıştır. Burun deliklerinin şekli hayvan türlerine göre değişir. Equidede (at ve eşek) yarım daire, domuzda yuvarlak, etçillerde virgül şeklinde, sığırın burun delikleri ise oval ve S biçimindedir. Koyun ve keçinin burun delikleri dar bir yarık Solunum sistemi,

solunum yolları ve gaz alışverişinin gerçekleştiği bölüm olmak üzere iki kısma

ayrılır.

(5)

durumundadır ve sulcus alaris denilen bir oluk bulunur.

Hayvanlarda burun delikleri arasında hatta burun deliklerini de çevreleyerek üst dudağa taşan kılsız bir bölge vardır. Bu bölgeye etçillerde ve küçük

ruminantlarda planum nasale, domuzda planum rostrale, sığırda ise planum nasolabiale adı verilir. Atlarda herhangi bir özellik göstermediği için bu bölge özel bir terimle isimlendirilmez. Ayrıca sığırda bu bölgeye halk dilinde merme (planum nasolabiale) adı verilir. Burası özel bezlere sahip olduğundan daima nemli tutulur.

Burun delikleri kıkırdaklarla (cartilagines nasi) desteklenmiştir. Türlere göre farklı sayıda, büyüklükte ve şekilde olabilirler. Bu kıkırdaklardan biri olan cartilago alaris’ler karakteristik virgül şekli ile burun deliğini üst (dorsal) ve alt (ventral) olmak üzere iki bölüme ayırır. Bu bölümlerden altta bulunanı, cavum nasi’ye uzanan gerçek burun deliğidir. Üstte bulunan ise sahte burun deliği denilen çıkmaz (diverticulum nasi) bir yoldur (Şekil 7.2). Bu nedenle nasogastrik sondanın

uygulanması sırasında, sondanın ventralden geçirilmesi önemlidir [2].

Şekil 7.2. Atta Diverticulum Nasi [4]

Ö rn ek

•Hayvanlarda burun delikleri arasında bulunan kılsız bölgede tertip şekli tüm yaşam boyu değişmeyen poligonal bölgeler vardır. Bu özellik insanların parmak izlerinin özelliğine eşdeğerdir. Bu nedenle hayvanların idendifikasyonunda kullanılmaktadır.

Atlarda cavum nasi’nin üst kısmında bulunan ve sahte burun deliği denilen bir çıkmaz (diverticulum nasi)

bulunur.

(6)

Burun Boşluğu (Cavum Nasi)

Burun delikleri ile nasopharynx arasında bulunan burun boşluğu, kıkırdaktan (cartilago septi nasi) yapılmış olan burun perdesi (septum nasi) ile sağ ve sol iki eşit boşluğa ayrılır (Şekil 7.3).

Burun boşluğu konka (konha, concha) denilen kâğıt külah benzeri ince oluşumlarla bir takım yollara ayrılmıştır. Konkalar burun mukozası ile örtülüdür.

Bunlardan üstte olan konka dorsalis (concha nasalis dorsalis) üst burun kıvrımlarını, altta yer alan konka ventralis (concha nasalis ventralis) alt burun kıvrımlarını oluşturur. Geride ise her iki konka arasına giren ve ortada bulunan konka media (concha nasalis media) mevcuttur. Bu konkalar arasında bazı yollar oluşur. Bu yollar;

 Üst burun yolu (Meatus nasi dorsalis), concha nasalis dorsalis ile kemik tavan arasında yer alır. Burun boşluğunun dip kısmında ve koku mukozasına uzanan hava kanallarına doğrudan açılan yol olduğundan bu yola koku yolu da (meatus olfactorius) denir.

 Orta burun yolu (Meatus nasi medius), concha nasalis dorsalis ile concha nasalis ventralis arasında bulunan yoldur. Sinus paranasalis’ler ile iştiraki

olduğundan bu yola sinus yolu da denir.

 Alt burun yolu (Meatus nasi ventralis), burun boşluğu tabanı ile concha nasalis ventralis arasında bulunan yoldur. Respirasyon havasının geçtiği yol olduğundan bu yola solunum yolu da (meatus respiratorius) denir.

Özellikle atlarda değişik amaçlar için mideye burun-mide sondası

(nasogastrik sonda) uygulamak gerektiğinde solunum yolu (meatus nasi ventralis) kullanılır. Yine atlarda bu yoldan başka üste doğru bir çıkmaz yol (diverticulum nasi) daha bulunduğundan sondayı dikkatli kullanmak gerekir.

Ortak burun yolu (meatus nasi comminus), septum nasi’nin her iki yanında yer alan uzunlamasına boşluktur. Diğer üç burun yolu ile de bağlantılıdır [4].

Ö rn ek

•Normal olarak teneffüs ederken hava, solunum yolunu takip ettiği için pek iyi koku alınmaz. Ancak kısa aralıklarla yapılan nefes almalar sırasında, soluk alma (inspirasyon) ve soluk verme (ekspirasyon) havası birbirine çarptığından daha iyi koku alınır.

Üst burun yoluna (Meatus nasi dorsalis),

koku yolu da (meatus olfactorius) denir.

(7)

Şekil 7.3. Sığırda Cavum Nasi [4]

Paranazal Sinuslar (Sinus Paranasales)

Burun boşluğunun çevresinde yer alan kafatası kemiklerinin içindeki boşluklardır. Bu boşluklar doğumdan sonra önemli ölçüde gelişir ve yaşla birlikte gelişmeye devam eder. Özellikle sığır ve atta iyi gelişmiştir ve bu türlerde kafanın uygun şekil almasında önemlidir (Şekil 7.4).

Bu sinusların göz, burun ve beyin boşluğunun ısı ve mekanik etkilerden korunmasını sağladığı, bunun yanında başın ağırlığını artırmadan yüzeyini genişlettiği, sese titreşim verdiği ve şokların tesirini azalttığı bildirilmektedir.

Evcil memeli hayvanların kafatasında var olan paranazal sinuslar;

 Sinus maxillaris

 Sinus frontalis

 Sinus palatinus

 Sinus sphenoidalis (köpekte bulunmaz)

 Sinus lacrimalis (domuz ve gevişgetiren hayvanlarda mevcuttur)’tir [3].

Paranazal sinusların sese titreşim verdiği ve şokların tesirini azalttığı

bildirilmektedir Atlarda değişik amaçlar için mideye burun-mide sondası (nasogastrik

sonda) uygulamak gerektiğinde solunum

yolu (meatus nasi ventralis) kullanılır.

(8)

Şekil 7.4. Atta Sinus Paranasales; (Şematik) [3]

Gırtlak (Larinks, Larynx)

Yutak (pharynx) ile soluk borusu (trachea) arasındaki bağlantıyı sağlar.

Gırtlak solunum havasını soluk borusu aracılığıyla akciğere gönderdiği gibi aynı zamanda ses organı olarak da görev yapar. Alt çene kemiğinin kolları ile yutağın arkasında, yemek borusunun başlangıcında yer alır.

Gırtlak, kıkırdaklar (cartilagines laryngis) ile bu kıkırdakları birbirine bağlayan kas ve ligamentler tarafından şekillendirilir (Şekil 7.5,6). Gırtlak içinde havanın geçtiği gırtlak boşluğu (cavum larynx) yer alır. Önden yutakla, arkada soluk borusu ile ilişki hâlindedir. Larinks boşluğu içerisinde ses telleri (plicae vocales) yer alır.

Şekil 7.5. Atın Larynx’inin Dorsal’den Görünüşü [5]

Larinks boşluğu içerisinde ses telleri (plicae vocales) yer alır.

(9)

Larinks dört kıkırdaktan oluşur: Bunlar arkadan (caudal) öne doğru (cranial);

 Halka kıkırdak (cartilago cricoidea), yüzük şeklindedir. Bu kıkırdak önden kalkansı ( cartilago thyreoidea) ve ibriksi (cartilago arytaenoidea) kıkırdaklarla birleşir, geride ise bir bant aracılığı ile trachea’ya bağlanır.

 Kalkansı kıkırdak (cartilago thyreoidea), larynx kıkırdaklarının en büyüğüdür. Larynx’in tabanını ve yan duvarlarını oluşturur. İki yassı ve dörtgen şeklindeki lamina’nın altta ve orta çizgi üzerinde birleşmesiyle oluşur. Bu birleşme çizgisinde insanda adem elması olarak bilinen, at ve sığırda varolan prominentia laryngea isimli bir kabartı bulunur.

Atlarda bu birleşme çizgisinin arkasında incisura thyroidea caudalis denilen derin bir çentik oluşmuştur. Bu çentik cavum laryngis’e yapılacak olan operatif müdahaleler için bir giriş yoludur (kornaj operasyonu vb.).

 İbriksi kıkırdak (cartilago aritenoidea), larynx kıkırdaklarının çift olan tek kıkırdağıdır. Piramide benzer ve halka kıkırdağın önünde yer alır.

Gırtlak kapağı (epiglottis), larynx girişinin önünde, enine olarak yer alan, yaprak şeklinde tek bir kıkırdaktır. Serbest olan ucu öne bakar, atta ve etçillerde sivri-keskin, gevişgetiren ve domuzda ise yuvarlaktır. Epiglottis, hayvan

yutkunurken larynx girişini kapatacak şekilde geriye doğru eğilir [6].

Şekil 7.6. (A) Köpeğin ve (B) Atın Larynx Kıkırdakları; (Şematik) [3]

Kalkansı kıkırdağın lamina’larının birleşmesiyleinsanda

adem elması olarak bilinen, at ve sığırda varolan prominentia laryngea isimli bir

kabartı bulunur.

(10)

Soluk Borusu (Trake, Trachea)

Gırtlaktan başlayıp akciğerlerde sona eren kıkırdak halkalarının (cartilago tracheales) birbirlerine halka bağlarla (ligamentum annulare) birleşmesinden meydana gelen boru şeklinde bir organdır.

Trakenin biri boyun bölgesinde diğeri göğüs boşluğunda seyreden olmak üzere iki kısmı vardır. Trake göğüs boşluğunda akciğerlere girmek üzere iki kola ayrılır (bifurcatio trachea). Soluk borusu bifurcation bölgesinde akciğer loblarına gitmek üzere sağ ve sol iki ana bronşa (bronchus) ayrılır. Bronşların yapısı trakeye benzer. İç yüzeyin mukoza örtüsü üzerinde çok sıralı titrek tüyler bulunur.

Evcil memeli hayvanlarda trake yapısında bazı farklılıklar mevcuttur. Tek tırnaklıların trakeleri üst ve alttan basık olup oval şekillidir. Kıkırdak halkalarının uçlarından biri diğerinin üzerini biraz aşar. Sığır ve koyunların trake halkaları yanlardan basık ve üst uçları yukarıya kıvrılmıştır. Köpekte silindirik olup trake halka uçları arasındaki aralık geniş ve birbirine dönüktür. Trake halkaları alttan ve yanlardan kıkırdak halkaları olduğu halde, kıkırdak uçlar arasındaki küçük bir kısım kıkırdak kapsamaz. Bu bölge düz kaslardan yapılmış musculus trachealis isimli kas ile kapatılır [7]. Kontraksiyonu ile kıkırdak halkaların şeklini değiştiren bu kas, etçillerde kıkırdak halkaların uçları üzerinde diğer hayvanlarda ise altında yer alır (Şekil 7.7).

Şekil 7.7. Evcil Hayvanlarda Trachea’nın Kıkırdakları; (Şematik) [5]

Ö rn ek

•Gırtlak kapağı (epiglottis), hayvan yutkunurken larynks girişini kapatacak şekilde geriye doğru eğilerek alınan besinlerin akciğere gitmesini engellemiş olur.

Trakenin biri boyun bölgesinde diğeri göğüs

boşluğunda seyreden iki kısmı vardır.

Gırtlaktan başlayıp akciğerlerde sona eren

kıkırdak halkalarına cartilago tracheales adı

verilir.

(11)

Akciğerler (Pulmones)

Solunum sisteminin en önemli organıdır. Göğüs boşluğu (cavum thoracis) içinde bulunur. Sağ akciğer ve sol akciğer olmak üzere iki tanedir. Elastik, yumuşak ve süngersi bir yapı gösterir. Suya atıldığında içinde hava bulunduğundan yüzer.

Ölü doğanların akciğeri batar. Rengi, gençlerde pembe, yaşlılarda ise pembeden kırmızıya kadar değişir. Çok uzun süreli kirli havanın solunduğu durumlarda siyahımsı renge döner.

Dış yüzü parlak seröz (pleura) bir zarla örtülüdür. Akciğerin dış yüzünde bulunan parlak ve ince çizgilerin birbirleriyle kesişmesiyle oluşan, muntazam olmayan ve lobuli pulmonis denilen sahalar bulunur. Bu lobuli pulmonis durumu sadece sığır, domuz ve keçi akciğerlerinde görülür. At,koyun ve etçillerde bu durum gözükmez.

Akciğerin lobları

Akciğerler hayvan türlerine göre farklı bir loplanmaya sahiptirler. Loplanma (parçalı bir organın bir parçası) en fazla geviş getirenlerde, en az tek

tırnaklılardadır. Akciğerdeki bu loplanmalar ventral kenardan organın içine doğru giden bir takım yarıklanmalar ile şekillenir. Loplanmalar hayvan türlerine göre farklılıklar gösterdiği gibi sağ ve sol akciğerler arasında da farklılıklar gösterir. Sağ akciğer sol akciğerden daha ağır ve daha çok lobludur[1, 2, 8].

En basit loblanma atlarda görülür. Bu hayvanlarda loplanma aşağıdaki gibidir (Şekil 7.8);

 Sağ akciğer (Pulmo dexter)

 Ön lop (Lobus cranialis)

 Arka lop (Lobus caudalis)

 Eklenik lop (Lobus accessorius)

 Sol akciğer (Pulmo sinister)

Ö rn ek

• Akciğerler atta vücut ağırlığının yaklaşık %1–1,5’i, sığır ve etçillerde ise %1’i kadardır.

Akciğer hayvan türlerine göre farklı bir

loplanmaya sahiptir.

Loplanma en fazla geviş getirenlerde, en az tek

tırnaklılardadır.

(12)

Şekil 7.8. At Akciğerinin Lopları Ve Hava Yolları; (Şematik) [9]

Gevişgetiren hayvanlarda akciğerin loplanması ;

 Ön parça (Pars cranialis)

 Arka parça (Pars caudalis)

 Orta lop (Lobus medius)

(13)

Şekil 7.9. Sığır Akciğerinin Lopları Ve Hava Yolları; (Şematik) [9]

Köpek, kedi ve domuzun akciğer lopları ;

 Orta lop (Lobus medius)

 Arka lop (Lobus caudalis).

Köpek, kedi ve domuz akciğerleri sağda 4 solda ise 3 olmak üzere

toplamda 7 loptan oluşmuştur.

(14)

Şekil 7.10. Kedi Ve Köpek Akciğerinin Lopları Ve Hava Yolları; (Şematik) [9]

Şekil 7.11. Domuz Akciğerinin Lopları Ve Hava Yolları; (Şematik) [9]

Köpeklerde sağ lobus cranialis’in ucu yuvarlak, sol lobus cranialis’in ucu sivridir. Kedide her iki tarafın ucu sivridir.

Bronşlar akciğer loblarının içine ağaç dalı şeklinde yayılmıştır. Bunlar da daha ince dallanma yaparak küçük bronşları (bronşcuk, bronchiol) oluşturur.

Bronşcukların uçlarında akciğerlerin gaz alışverişini sağlayan küçük boşluklar (hava keseleri, alveol) bulunur. Alveollerin çeperleri oldukça esnek bir yapı gösterir.

Alveollerin duvarlarında solunuma ilişkin yoğun kılcal damar ağı yer almıştır [8].

Göğüs Boşluğu (Cavum Thoracis) ve Pleura

Gögüs boşluğu üç vücut boşluğundan biri olup, kalp ve akciğer gibi önemli organları taşır. Boşluk bir koniyi andırır. Göğüs boşluğu üstte sırt omurları, yanlarda kaburgalar, altta göğüs kemiği ve diyafram tarafından oluşturulur (Şekil 7. 12,13). Göğüs boşluğunun biri önde (apertura thoracis cranialis) diğeri arkada ( apertura thoracis caudalis) olmak üzere iki deliği vardır.

Köpek akciğerinin sağ lobus cranialis’in ucu

yuvarlak, sol lobus cranialis’in ucu sivridir.

Kedide her iki tarafın ucu da sivridir.

(15)

Birinci kaburgalar, ve göğüs kemiği (sternum) tarafından çevrelenmiş ön giriş den yemek borusu, soluk borusu, damar ve sinirler göğüs boşluğuna geçerler.

Arka taraf diyafram ile kapalı olup diyafram üzerideki deliklerden alt ana atar damar (aorta abdominalis) hiatus aorticus denilen delik vasıtasıyla göğüs boşluğundan karın boşluğuna geçerken, yemek borusu ve alt ana toplardamar (vena cavae caudalis) karın boşluğundan göğüs boşluğuna geçerler.

Göğüs boşluğu duvarının iç yüzü ve bu boşlukta bulunan organların tamamının üzeri seröz bir zar olan pleura ile kaplıdır. Pleura’nın göğüs boşluğu duvarlarını örten katına pleura parietalis, göğüs boşluğundaki iç organların üzerini örten katına ise pleura visceralis denir.

Pleura, göğüs duvarını örttükten sonra göğüs omurları hizasında orta hatta düşey olarak aşağıya, tabana iner. Sağ ve sol akciğer loblarını içine alacak şekilde iki kapalı boşluk (kese) oluşur. Bu iki boşluk arasında oluşan aralığa mediastinum denir. Mediastinum ön (mediastinum craniale), orta (mediastinum medium) ve arka (mediastinum caudale) olmak üzere üç kısımdan oluşur [1,2,6,7].

Şekil 7.12. Köpeğin Göğüs Boşluğu Ve Sağ Akciğerin Vücuttaki Duruş Pozisyonu [4]

Akciğerler ve pleura’ları hariç, göğüs boşluğundaki tüm yapılar

mediastinum’dadır. Kalp, kalbin büyük damarları, yemek borusu (oesophagus), soluk borusu (trachea), frenik sinirler (nervi phrenicus), kardiak sinir, timus ve mediasten lenf yumrularını içerir.

Akciğerlerin üzerini örten göğüs boşluğu zarı seröz bir sıvı üretir. Bu sıvı sayesinde akciğerler göğüs kafesi içinde kolayca hareket eder. Solunum, soluk alma (inspirasyon) ve soluk verme (ekspirasyon) olmak üzere iki dönemde gerçekleşir [8].

Göğüs boşluğu duvarının iç yüzü ve bu

boşlukta bulunan organların tamamının üzeri seröz bir zar olan

pleura ile kaplıdır.

(16)

Şekil 7.13. Köpeğin Göğüs Boşluğu Ve Sol Akciğerin Vücuttaki Duruş Pozisyonu [4]

Akciğerlerde Gaz Alışverişi

Alveoller içindeki oksijen alveol çevresindeki kılcal damarlarda bulunan kana sürekli geçiş yaparken, kandan da alveollere sürekli olarak karbondioksit geçer.

Soluk alındığında solunum havası alveol içinde bulunan gazla karışır. Kana geçen oksijenin bıraktığı boşluğu, solunum havasındaki oksijen doldurur.

Alveollere gelen karbondioksit solunum havasındaki oksijen ile seyrelir.

Alveollerdeki bu karışımın bir kısmı soluk verme yoluyla dışarı atılır.

Kılcal damarlardaki kan plazması ile alveole gelen havadaki gazların (oksijen, karbondioksit ve diğerleri) arasındaki kısmi basınç farklılıkları nedeniyle kandaki karbondioksit alveol havasına, alveol havasındaki oksijen ise kana geçer. Alveoller içindeki hava, kılcal damarlardaki kanda bulunan gazlarla yer değiştirir.

Akciğerlerin pompalama mekanizmalarıyla şişip genişlemesinden sonra göğüs boşluğundaki basınç değişikliğinden faydalanarak oksijenin akciğerlere girmesi sağlanır.

Gazlar her zaman yüksek basınçtan, düşük basınca doğru hareket ederler.

Alveol havasındaki oksijen basıncı, kan basıncından yüksek olduğundan, oksijen alveol havasından kana geçer. Kan basıncının dokularındaki basınçtan yüksekliği ise oksijenin kandan dokulara geçmesini sağlar [10].

Alveol havasındaki oksijen basıncı, kan basıncından yüksek olduğundan, oksijen alveol havasından kana

geçer.

(17)

Bireysel Etkinlik

• Hayvanların burun kısmını inceleyerek kılsız bölgeleri ve burun deliklerinin şekillerini inceleyiniz.

• Nefes alıp verirken havanın hangi organlardan geçtiğini ve akciğerlerde kirli hava ile temiz hava değişiminin nasıl olduğunu açıklayınız.

• Normal ve kısık kısık nefes alarak hangisinde daha iyi koku

aldığınızı kontrol ediniz.

(18)

Ö ze t

•SOLUNUM SİSTEMİ (SYSTEMA RESPİRATORİUM)

•Havadan oksijenin alınması ve kanın karbondioksitinin dışarıya verilerek gaz değişiminin sağlanması solunum sistemi sayesinde olur. Bu sistemde soluk alıp vermemizi sağlayan organlar yer alır. Bu organlar akciğerler (pulmo), havayı akciğerlere getirip götürmede yardımcı olan burun boşluğu (cavum nasi), gırtlak boşluğu (cavum laryngis), soluk borusu (trachea) ve solunum havasının akciğerlere dağıtıldığı yollar (bronchus) şeklinde bölümlere ayrılır.

•Burun (Nasus) ve Burun Delikleri (Nares): İnsanlarda yüzün ön tarafında, ortada yer alır, sınırları belirgindir. Hayvanlarda sınırları o kadar belirgin değildir. Sağlı, sollu iki burun deliği yer alır.

•Burun boşluğu, önden geriye doğru kıkırdaktan burun bölmesi (septum nasi) ile sağ ve sol iki eşit yarıma ayrılır. Burun boşluğu konka (konha, concha) denilen kâğıt benzeri ince oluşumlarla bir takım yollara ayrılmıştır.

•Burun Yolları, burun bölmesi (septum nasi) ve iki konka burun boşluğunu dört yola ayırır.

•Üst burun yolu (Meatus nasi dorsalis) - koku yolu,

•Orta burun yolu (Meatus nasi medius), sinus yolu,

•Alt burun yolu (Meatus nasi ventralis) - solunum yolu,

•Ortak burun yolu (Meatus nasi comminus).

•Gırtlak (Larinks, Larynx): solunum havasını soluk borusu aracılığıyla akciğere gönderdiği gibi aynı zamanda ses organı olarak da görev yapar. Gırtlak içinde havanın geçtiği gırtlak boşluğu (cavum larynx) yer alır. Önden yutakla, arkada soluk borusu ile ilişki halindedir. Larinks boşluğu içerisinde iki ses teli (plica vocalis) yer alır.

•Larinks dört kıkırdaktan oluşur: Kalkan kıkırdak, halka kıkırdak, ibriksi kıkırdak ve gırtlak kapağı (epiglottis).

•Soluk Borusu (Trake, Trachea): gırtlaktan başlayıp akciğerlerde sona eren kıkırdak halkalarının (cartilago tracheales) birbirlerine halka bağlarla (ligamentum annulare) birleşmesinden meydana gelen boru şeklinde bir organdır. Trake göğüs boşluğunda akciğerlere girmek üzere iki kola ayrılır (bifurcatio trachea). Soluk borusu bifurcation bölgesinde akciğer loblarına gitmek üzere sağ ve sol iki ana bronşa (bronchus) ayrılır.

•Evcil memeli hayvanlarda trachea yapısındaki farklılıklar: Tek tırnaklıların trakeleri üst ve alttan basık olup oval şekillidir. Kıkırdak halkalarının

uçlarından biri diğerinin üzerini biraz aşar. Sığır ve koyunların trake halkaları yanlardan basık ve üst uçları yukarıya kıvrılmıştır. Köpekte silindirik olup trake halka uçları arasındaki aralık geniş ve birbirine dönüktür.

•Akciğerler (Pulmones): Göğüs boşluğu (cavum thoracis) içinde bulunur. Sağ akciğer ve sol akciğer olmak üzere iki tanedir. Rengi gençlerde pembe, yaşlılarda ise pembeden kırmızıya kadar değişir.Göğüs boşluğunu örten zar (plöra, pleura), akciğerleri sıkıca sarar ve onları göğüs boşluğuna bağlar.

Akciğerin lobları: Akciğerler, türlere göre değişen çeşitli derinlikteki yarıklarla loblara ayrılmıştır. En basit loblaşma atlarda görülür.

•Buna göre hayvanlarda loplanma şekli aşağıdaki gibidir:

•Atta sağ akciğer (pulmo dexter) üç lop; ön lop (lobus cranialis), arka lop (lobus caudalis)ve eklenik lop (lobus accessorius), sol akciğer (pulmo sinister) iki lop; ön lop (lobus cranialis), arka lop (lobus caudalis) olmak üzere

toplamda 5 loptan oluşur

(19)

Ö ze t (de vamı)

•Etçil ve domuzda sağ akciğer (pulmo dexter) 4 lop; ön lop (lobus cranialis), arka lop (lobus caudalis), eklenik lop (lobus accessorius), orta lop (lobus medius), sol akciğer (pulmo sinister) iki lop ancak ön lop (lobus cranialis), ön parça (pars cranialis) ve arka parça (pars caudalis) olmak üzere ikiye ayrılır.

Arka lop (lobus caudalis) olmak üzere toplamda 7 loptan oluşur.

•Gevişgetiren hayvanlarda (sığır, koyun, keçi) sağ akciğer (pulmo dexter); ön lop (lobus cranialis), ön parça (pars cranialis) ve arka parça (pars caudalis) olmak üzere ikiye ayrılır. Arka lop (lobus caudalis), eklenik lop (lobus accessorius), orta lop (lobus medius)’tur.

•Sol akciğer (pulmo sinister); ön lop (lobus cranialis); ön parça (pars cranialis) ve arka parça (pars caudalis), arka lop (lobus caudalis) bulunduğundan toplamda 8 loptan oluşur.

(20)

DEĞERLENDİRME SORULARI

1. Aşağıdakilerden hangisi burun boşluğu içinde yer alan sinus yoludur?

a) Meatus nasi dorsalis b) Meatus nasi ventralis c) Meatus nasi medius d) Nasopharynx e) Östaki

2. Ses oluşumu ve solunumun düzenlenmesinden sorumlu organ aşağıdakilerden hangisidir?

a) Yutak (pharynx) b) Gırtlak (larynx)

c) Soluk borusu (trachea) d) Burun boşluğu (cavum nasi) e) Geniz (nasopharynx)

3. Soluk borusunun akciğerlere girmeden önce yapmış olduğu çatallaşmaya verilen isim aşağıdakilerinden hangisidir?

a) Bifurcatio trachealis b) Cartilago trachealis c) Nasopharynx

d) Meatus nasi ventralis e) Diverticulum nasi

4. Aşağıdaki hayvanların hangisinde akciğer loplanması en azdır?

a) Kedi b) Köpek c) Koyun d) Sığır e) At

5. Aşağıdaki organlardan hangisi mediastinum’da yer almaz?

a) Kalp

b) Yemek borusu c) Büyük damarlar d) Dalak

e) Mediastinal lenf yumruları

(21)

6. Akciğerleri saran seröz zar aşağıdakilerden hangisidir?

a) Periton b) Pleura c) Mukoza d) Deri e) Fascia

7. Soluk borusunun kıkırdaklarını bağlayan yapı aşağıdakilerden hangisidir?

a) Bifurcatio trachealis b) Cartilago trachealis c) Ligamentum annulare d) Deri

e) Fascia

8. Aşağıdakilerden hangisi larynx kıkırdakalarından biri değildir?

a) Cartilago cricoidea b) Cartilago thyreoidea c) Cartilago thyreoidea d) Epiglottis

e) Cartilago tracheales

9. Kedi, köpek ve domuzun akciğeri toplamda kaç loptan oluşur?

a) 5 b) 6 c) 7 d) 8 e) 4

10. Trachea halkaları silindirik ve halkalarının uçlarının arasındaki aralığı geniş ve birbirine dönük olan hayvan aşağıdakilerden hangisidir?

a) At b) Köpek c) Domuz d) Sığır e) Kedi

Cevap Anahtarı

(22)

YARARLANILAN KAYNAKLAR

[1] Dursun, N. (2002). Veteriner anatomi II. Ankara: Medisan Yayınevi.

[2] Bahadır, A., Yıldız, H. (2004). Veteriner Anatomi, Hareket Sistemi ve iç Organlar.

Bursa: Ezgi Kitabevi.

[3] König, HE.,Leibich, HG. (2015). Veterinary Anatomy of Domestic Mammals.

Malatya: Medipres Matbaacılık Ltd. Şti.

[4] Budras, KD.,Wünsche, A. (2009). Veteriner Anatomi Atlası (At, Sığır, Köpek).

Malatya: Medipres Matbaacılık Ltd. Şti.

[5] Budras, KD.,Rock, S. (2004). Atlas der Anatomie de Spferdes (5. Aufl).

Hannover: Schliitersche Verlagsgesellscaft.

[6] Dyce, KM.,Sack, WO., Wensing, CJG. (2002). Texbook of Veterinery Anatomy.

(Third edication), Philadelphia: WB. Saunders.

[7] Getty, R. (1975). Sisson and Grossman’s Anatomy of the Domestic Animals.

(5th Edition). W Philadelphia: WB. Saunders Company.

[8] Nickel, R.,Schummer, A., Seiferle, E. (1986). The Anatomy of the Domestic Animals. Berlin: Verlag Paul Parey.

[9] Ghetie, V.,Pastea E. (1958). Atlas de Anatomia Comparativa. Bucuresti: Editura Agro-Silvica de Stat.

[10]Yaman, K. (1999). Fizyoloji. Bursa: Ceren Basım Yayın.