ION LUCA CARAGIALE
13 Şubat 1852, Haimanale - 9 Temmuz 1912 (60 yaşında), Berlin
◦ Ion Luca Caragiale (d. 13 Şubat 1852, Haimanale, Eflak – ö. 9 Temmuz 1912, Berlin), senaryo, kısa öykü, şiir yazarı, tiyatro yöneticisi, siyaset yorumcusu ve gazetecidir.
◦ Arkasında önemli bir kültürel miras bırakan Caragiale, Rumen dili ve edebiyatında en önemli yazar ve oyun yazarlarından biri ve aynı zamanda yerel mizahın önde gelen temsilcisi olarak görülmektedir.
◦ Mihai Eminescu, Ioan Slavici ve Ion Creanga'nın yanında, her
şeye rağmen hayatının ikinci yarısında katıldığı, sözü geçen bir
edebiyat topluluğu olan Junimea'nın ana temsilcilerinden biridir.
Hayatı
◦ Prens Ioan Gheorghe'nin dönemi sırasında 1812 yılından sonra Eflak'a (Wallachia) göçeden, Rum Köken'li bir ailenin çocuğu olarak dünyaya geldi. Çevrede tanınan dedesi Ştefan Caragiali, Bükreş Adliyesi'nde aşçı olarak çalışmaktaydı.
◦ Ion Luca'nın babası, Osmanlı İmparatorluğu'nun başkenti
İstanbul'dan olup, Prahova İdari Bölgesi'ne yerleşmiş ve
Margineni Manastırı Emini (Yöneticisi) olarak çalışmıştır.
Hayatının İlk Dönemi
◦
Prohova'nın Haimanele kasabasında (güncel adıyla kendi adı verilen komününde) doğup, Ploieşti'de eğitim gördü. Kendisinin de söylediği gibi, okumayı Sfântu (Sf./St.) George Rumen Ortodoks Kilisesi'nde öğrendi. Kısa süre sonra, dili kullanmasında üzerinde çok etkisini olduğunu söylediği, Transilvanya'da doğan Bazilie Dragoşescu tarafından Rumen edebiyatı dersleri aldı.
Henüz Ion Luca 7 yaşındayken, Moldova Prensi Alexander John
Cuza'nın Eflak Prensi olarak seçilmesinden sonra gerçekleştirdiği
reformlar, onun ilerki yaşlarındaki politik görüşlerini etkiledi. Yeni
hükümdarın 1859 yılında ilkokulunu ziyareti, onlar tarafından
büyük heyecanla karşılandı.
◦ Sfantii Petru ve Pavel Lisesini bitirdikten sonra daha yüksek öğrenimi takip etmedi. Bir olasılıkla doğrudan ikinci seviyeye kaydedilmişti, çünkü ilk yıllarında okula devam ettiğini gösteren hiçbir kayıt yoktur. Özellikle, sonra Ploieşti Belediye Başkanı olacak Constantin Ionescu'dan tarih dersleri aldı.
Genç Caragiale amcasının ayakizlerinden devam ederek, sonrasında devam edeceği Bükreş'deki tiyatro okulunun hocası Costache'den hitabet ve mimik sanatları derslerini aldı.
Annesi ve kızkardeşi de bu okulda ona katıldılar. Ayrıca
olasıdır ki, Bükreş Milli Tiyatrosu'nda figüran olarak roller
aldı. Bu alanda tamzamanlı iş bulamadığından, 18
yaşlarındayken Prahova Idari Birimi Adliyesi'nde (Prahova
County Tribunal) kopyacı olarak çalıştı. Hayatı boyunca, bu
tiyatrodaki eğitimi hakkında konuşmayacak, herkesten hatta
eşinden bile saklayacaktı.
◦Yeniyetme Caragiale
◦ 1862 yılında, Caragiale muhafazakar ve liberallerin koalisyonu tarafından gerçekleştirilen Cuza'nın düşürülüşüne tanık oldu.
Daha sonra, bu hareket için yapılan halkoylamasında kendisinin
ve arkadaşlarının, "evet" dediklerini söyleyecekti. 18'inde hevesli
bir liberal akım destekçisi olarak, bu akımın cumhuriyetçi
fikirlerine sempati ile bakıyordu. 1871'de Liberal Grup
tarafından, geleceğin Romanya Kralı olacak Domnitor Carol I'i
yerinden etmeyi amaçlayan, kısa sürecek Ploieşti Cumhuriyeti'ni
gördü. Hayatının ileri döneminde, hem darbe girişimi, hem de
kendisinin ona katılımı konusunda dalga geçecekti.
◦O yılın sonlarında, sonraları kendi eseri "Din carnetul unui vechi sufleur"'da (Eski Suflörün Kitabından) hatırlatacağı dönem olan, Milli Tiyatro Müdürü Mihail Pascaly onu suflörlük yapak üzere işe almasıyla Bükreş'e geri döndü. Çok samimi ve aynı zamanda rakibi olduğu şair Mihai Eminescu da, aynı şekilde tiyatro müdürü Iorgu Caragiale tarafından işe alınmıştı. Genç Caragiale, tiyatrodaki repertuara olan aşinalığına ek olarak, Aydınlanma Çağı Felsefecileri'ni okuyarak kendini eğitti. 1870 ve 1872 arasındaki aynı noktada, Teatrul National din Iaşi'da (Yaş Milli Tiyatrosu) da aynı görevle çalışmaktaydı. Bu dönemde ayrıca, çeşitli yayınların hazırlanmasında düzeltmen olarak ve öğretici asistan olarak çalışmaktaydı.
Edebi Başlangıç
◦Ion Luca, edebi çıkışını 1873 yılında 21 yaşındayken, G. Dem.
Teodorescu'nun liberallerden etkilenen hicivsel Ghimpele dergisinde çıkan şiirleri ve mizah dizileri ile yaptı. Değişik mahlaslarla (takma ad/nick name) göreceli olarak çok az makale yazdı. Bu isimlerden biri de soyadından ve Palicar'dan (Şakacı) esinlenen "Car." idi. Bükreş'e dönüşü ile birlikte, toplantılarına sık sık katıldığı "Kırmızılar" olarak bilinen liberal eğilimin radikal ve cumhuriyetçi kanadına daha çok yaklaştı. Ghimpele'de çalışırken cumhuriyetçi yazar N. T. Oraşanu ile tanıştı.
◦Ghimpele'ye yazdıklarının çoğu dönemin çeşitli edebiyatçılarını hedef alan alaycı-küçümseyici (sarkastik) tondaydı. Aynı dergiye ayrıca şiirler de verdi; iki sone ve bir seri nükte. Yeni yükselen şairlerden Alexander Macedonski ile çok uğraştı.
◦ Sonraki yıllarda, yeni kurulan Milli Liberal Parti'nin farklı sözcüleri ile işbirliği yaptı. Mayıs 1877'de hiciv dergisi Claponul'u (Kısır) yarattı. 1877'de Milli Tiyatro için bir seri Fransızca yazılmış oyunu tercüme etti. Fransız Cumhuriyetçi Frederic Dame ile birlikte, hayatı kısa sürecek Natiunea Romana ("Rumen Milleti") dergisini yönetti.
◦ Romania Libera ("Özgür Romanya") gazetesine, Rumen tiyatrosunun bayağılığı ve eser çalmaya başvurulmasının artışı gibi, Rumen tiyatrosu üzerine serilerle katkıda bulundu.
Edebiyat tarihçisi Perpessicius'a göre bu seriler "tiyatro
tarihimizin en sağlam eleştirel katkısını oluşturdu".
Timpul (Zaman) and Claponul (Kısır)
◦ 1876'dan hemen sonra, hareket Ion Bratianu'nun başkan olması ile Milli Liberal Politika'dan uzaklaşmaya başladı.
Diğerlerine göre, yazıişlerinde çalışan Mihai Eminescu, Caragiale ve Transilvanyalı nesir yazıcısı Ioan Slavici'in muhafazakar Timpul gazetesinde çalışmasını istemiş, ikisi de işe alınmıştı. Bu olay zinciri biraz tartışmalıdır. Bazıları Eminescu'nun onlardan sonra Mart 1876'da değil, Ocak 1878'de gazeteye geldiğini söylerler.
◦Slavici, üçü kah Calea Victoriei'de (Victoria Caddesi)
Timpul'un merkezinde, kah Eminescu'nun Strada
Sfintilor'daki (Ermişler/Havariler Caddesi) buluşarak,
saatlerce Rumen dili grameri üzerine beraber yapmayı
planladıkları çalışma üzerine uzun uzun konuştuklarını
söylemişti.
◦ Caragiale, Romanya'nın Osmanlı İmparatorluğu'ndan tam
olarak bağımsızlığını alabilmesi için, Türkler ve Ruslar
arasındaki 93 Harbi olarak bilinen savaşa katılması ile
Eminescu'nun Kırmızılar Politik Akım'ı lideri Rosetti ile
polemiğe girmesi sıralarında, Timpul'da çalışma konusunda
ilgisini azaltmıştı. Slavici'e göre, Eminescu tarafından yarıda
bırakılmış katkıları zaman zaman tamamlamıştı. Daha sonra
da beklenmedik şekilde dergiden ayrıldı
.◦ Tüm dikkatini, savaş boyunca tek başına yazacağı ve
düzenlemesini yapacağı Claponul'a yönlendirdi. Zarifopol'e
göre, Caragiale kendi sitilini denemeyle meşkul olup, halkın
içine karışarak onları öğrenmeye çalışıyor ve dergiye hafif
hiciv serileri ile katkıda bulunuyordu. Bir seri çalışmasında,
hem berber, hem amatör bir sanatçı olan ve yaptığı iş ile
sanat ve edebiyat arasında paralellik kuran Nastase Ştirbu
adında, daha sonraki çalışmalarında da tekrar kullanacağı bir
kahraman yaratmıştı. Benzer şekilde, Şotrocea and Motrocea
adındaki iki ayrılmaz arkadaş hakkındaki düzyazı, Momente şi
Schite'deki Lache ve Mache çiftinin taslağının oluşmasına
hizmet etmişti. Zamanın bir diğer önemli çalışması ise Rus
Ordusu'nun Bükreş'e varışını ve sokaklardaki tepkiyi uyaklı
bir röportaj ile belgeleyen Pohod la Şosea'dır. Claponul 1878
yılının başlarında yayımını durdurdu.
Junimea'ya Kabulü
◦
Bir olasılıkla Eminescu tarafından, Iaşi'da yerleşik etkili edebiyat
topluluğu ve Milli Liberal Politika karşıtı bir merkez konumundaki
Junimea ile tanıştı. İlk olarak, Romanya Kralı Carol I'in ailedoktoru Dr. Kremnitz'in evindeki bir ziyaret sırasinda Junimea'nın
kurucusu eleştirmen ve politikacı Titu Maiorescu ile tanıştı. Daha
sonra Eminescu'nun sevgilisi olacak, doktorun karısı ve
Maiorescu'nun yengesi Mite Kremnitz de yazardı. Birkaç toplantı
sırasında, Maiorescu Caragiale'den bir seri özdeyiş (aforizma,
vecize) albümü hazırlamasını istedi. Onun özlü sözleri, doğasında
düşündürücü ve bazıları ise hem insanlardan kaçışın kanıtsal
seçimlerine ve hem de bir derecede kadın düşmanlığına sahipti.
◦ 1878'de Caragiale ve Maiorescu, Caragiale'nin ünlü oyunu O Noapte Furtunoasa'sının (Fırtınalı Bir Gece) ilk taslağını okuduğu, Junimea'nın 15'inci yılı kutlamalarına katılmak üzere Iaşi'a gittiler. Petite bourgeoisie'nin (küçük burjuvazi) liberal değerler ile yüzeysel kültürün geçmişi üzerine yapılan demegojinin karışımını tiye alan bu çalışma, derhal konservatif grup çoğunluğunun bamteline dokundu.
Topluluğun Bükreş'e açılımı ve sanatın koruycusu oluşuyla
karakter bulan derginin resepsiyonu, Ikinci Dönem Junimea
Aktiviteleri'nin odak dakikaları haline gelmiştir. Bu aşamaya
işaret eden diğer yazarlar, Creanga, Slavici, Vasile Alecsandri
ve Vasile Conta idi. Caragiale ile birlikte, edebiyat üzerine
Junimea'nın direkt etkisinin öndegelen temsilcileri
olacaklardı. Değişen derecelerde, Maiorescu'nun eleştirisi
olan Junimalist Tez'in ana unsuru "temelsiz formlar"a iltifatta
bulundular. Junimea'nın, sadece Rumen üst sınıfının
yararlandığı ve ancak diğerlerini yükselen yanlış değerlere
mahkûm ettiğini savunduğu bu fikirin kendisi,
modernleşmenin olumsuzluğuna dikkat çekiyordu.
◦ Ion Luca Caragiale, Junimea’nın sözcüsü, topluluğun önemi
düşmeye başladığı 1885 yılından sonra bile katkıda
bulunmaya devam ettiği Convorbiri Literare (Edebi Sohbetler)
ile birlikte de anılıyordu. Orası onun bütün büyük
komedilerini ilk defa halka sunduğu yerdi. Ancak, Junimea’yı
Romanya’nın üçüncü politik gücü olarak pekiştirmeyi
amaçlayan Petre. P. Carp Hareketi’ne katılmadı ve ilerki yıllar
boyunca bir sağlam bağımsız olarak kaldı. Caragiale buna
rağmen Junimist Dergi Constitutionalul ile anıldı.
◦ 1879’un başlarında, O Noapte Furtunoasa (Bir Fırtınalı Gece), ilk defa Milli Tiyatro’da sahneye konmuştu. Caragiale ve onun karakterlerini canlandırmaya devam edecek olan komedyen Mihai Mateescu’yu ilk defa bir araya getiren bu sahnelenişti.
Bu oyun iyi bir çıkıştı ve adının posterlere basılmasına karşı
çıkmış olsa da ona büyük bir alkış getirdi. İkinci sahnelenişte,
hükümetçe Tiyatrolar Yöneticiliği’ne atanan Milliyetçi Liberal
Ion Ghica tarafından hikâyesinin kesildiğini anladığında
hakarete uğradığını hissetmişti. Resmi bir açıklama
istediğinde, O Noapte Furtunoasa, sezonun programından
çıkarılmıştı. Sonraki yıllarda, bağımsız tiyatro grupları
(kumpanyalar) oyunu aynen veya çalıntı versionlarını kendi
yararlarına sahnelediler. 1883'te yeniden Milli Tiyatro
Repertuarı’na dahil edildi ve Craiova ve Iaşi gibi şehirlerdeki
devlet tiyatroları da kendi programlarına dahil etmek için
çaba sarfettiler.
◦ Sonrasında Caragiale, oyuncusu ve yöneticisi, ana işbirlikçisi
Constantin I. Nottara’nın olduğu Milli Tiyatro’da kendi
oyunlarını yönetme konusuna da el attı. Beraberce, Mihail
Pascaly’nın tercih ettiği teknigi sonlandırıp, yerine
oyunculukta daha doğal ve çalışılmış perspektifle empatik
hitabeti koyarak itibarlar kazandılar.
Genel Müfettiş
◦ Caragiale, Maiorescu eşliğinde Avusturya-Macaristan’a gitti.
Viyana’da, Burgheater’ca misafir edilen William
Sheakespeare’nin Bir Yazgecesi Rüyası oyununun
sahnelenişine katıldılar. Dönüşünden sonra hemen hemen
işsizdi. 1881’de Timpul’daki konumundan ayrıldı. Bunla
beraber o sonbahar, Ion Brationu’nun Milli Liberal
Kabinesi’nde yer alan Milli Eğitim Bakanı V.A.Urechia,
Moldova tarafındaki Suceava ve Neamt Yönetim Bölgeleri için
Genel Müfettiş olarak atadı.
◦Ion Luca Caragiale, yeni evinin Iaşi’a yakın olmasından yararlanarak, Junimea’nın aktivitelerine düzenli katılabiliyordu. Bu aktivitelerde, derginin en önemli temsilcileri Iacob Negruzzi, Vasile Pogor ve Pentru Th. Missir ile iyi arkadaş oldu. Negruzzi ile, Nicolae Gane’nin kısa öyküsü
“Hatmanul Baltag”ı opera olarak sahneye koydular.
◦Eminescu’nun da ilişki yaşamış olduğu Veronica Micle ile yakınlaştı. Kısa bir zaman, Caragiale ve Veronica (şairle zaman zaman görüşmeye devam etmesine rağmen) aşk macerası yaşadılar. Bu Eminescu ve Caragiale arasındaki arkadaşlığın soğumasına neden oldu. Eski arkadaşının Caragiale ile ilişki yaşaması onu kıskandırmıştı. Aynı zamanda Micle de, Eminescu’nun Mite Kremnitz ile bir ilişki yaşamasına gücenmişti.
◦ Bir yıl sonra, Caragiale Valahya’ya (Eflak/bugünkü Romanya’nın aşağı yarısı) geri dönerek, Argeş ve Valcea’da Genel Müfettiş oldu. Sonunda, 1884'teki konumunu tamamen kaybetmiş, kendini iflasın eşiğinde bulmuş ve böylece düşük düzeydeki kâtiplik konumuna razı olmuştu. Olasılıkla, melodraması “O soacra” (Kaynana) bu dönemde yazılmış ve basılmıştır. Hatasının farkında olan Caragiale, çalışmanın gençliğinden kaldığını belirterek, 1876’da onu silmiştir.
Yazımdaki birkaç detay, itibarına gölge düşürmüştür.
◦ Haziran 1883'te Maiorescu’nun evini ziyareti sırasında,
Eminescu’nun psikolojik bir hastalıkla ilgili sorun yaşadığını
öğrendi. Bir rivayete gore, Caragiale bu haber üzerine bir
hayli ağlamıştı.
◦ Bu geçen olaylar nedeniyle, Pogor gibi Junimea Üyeleri ile arası açılmıştı. Bu olaylar arasında, Caragiale’nin, genç Eminescu ile dalga geçtiğini öğrenmesi ile şok geçirdiği yaşlı şair, Vasile Alecsandri ile fikir ayrılığına düşmesi de vardı. Bu nedenle Alecsandri’yi, Mart 1884'teki topluluğun gerçekleştirdiği toplantıda, herkesin önünde eleştirmeye karar verdi. Maiorescu’nun kendi tuttuğu notlara gore, Caragiale, Alecsandri’ye karşı saldırgan ve kabaydı.
◦Caragiale’nun zengin akrabası, annesi Ecaterina’nın kuzeni ve
dul Catinca Momulo Cardini (daha çok Catinca Momuloaia
olarak bilinir) 1885’de ölmesi ile, büyük bir miras kalması
olasılığı doğdu. Momuloaia’nın diğer akrabaları ile davalık
oldu ve bu dava 1900’ün başlarına kadar sürdü.
İlk Büyük Başarısı
◦ Bundan aylar sonra, yeni komedisi O Scrisoare Pierduta (Bir
Kayıp Mektup) ilk defa halka sunuldu. Bu politik mekanizma,
taşradaki bozulma, önemsiz hırslar ve anlamsız demagoji
arasındaki çelişkilerin resmedilmesi, halk arasında bir ani
çıkış gerçekleştirdi. Rumen edebiyatında kendi türündeki en
iyi bilinenlerden biri olarak, muhtemelen Caragiale’nin
kariyerinde yüksek bir nokta oldu. Maiorescu bu başarıdan
mutlu olmuştu ve bunun sahnelenişiyle Milli Liberal
söylemine “gülmeye başlayan” Rumen toplumunda
olgunluğun işareti ve olduğuna inanmıştı.
◦Ion Luca Caragiale, Bükreş Belediye’sinde çalışan Maria Constantinescu adındaki bekar ve genç bir kadınla romantik bir aşk yaşamaktaydı.
Maria’nın 1885’de Mateiu adında bir oğlu olmuş, Caragiale de onu oğlu olarak tanımıştı.
◦Aynı yıl boyunca, varoşların değerleri ve beklenmeyen gönül işlerinin daha hafif bir hicvi olan “D-ale Carnavalului” (Sayın Karnaval Bey), halk tarafından yuhalanmış ve sorgulanmıştı. Eleştirmenler, samimi zina tasvirinin cezalandırılmamasına rağmen oyunu ahlaksız saymışlardı.
Maiorescu tartışmada arkadaşının yanında yer alarak, Milli Liberal Kültürel Değerleri sert bir şekilde eleştiren “Comediile domnului Caragiale” (Sayın Caragiale’nin Komedileri) başlıklı ve 1889’da Caragiale’nin toplu oyunlarının önyazısı olacak bir yazı yayınladı. Arthur Schopenhauer’in fikirlerinden etkilenen bu eleştiride, Caragiale’nin insan ruhunu yükselmede başarısız olmadığını, çünkü kesinlikle didaktisizm ve egoizm’in üzerine çıktığını savunmuştu. Oyunun vatansever oladığı suçlamalarını, Maiorescu şöyle yanıtlamıştı;
