I
İŞLETME HUKUKU BİLGİSİ
Prof. Dr. Savaş TAŞKENT
2. Bası
İstanbul 2012
II
Yayın No : 2670 Hukuk Dizisi : 1300
2. Bası - Mart 2012 - İSTANBUL
ISBN 978 - 605 - 377 - 694 - 9
Cop yright© Bu ki ta bın bu ba sı sı nın Tür ki ye’de ki ya yın hak la rı BE TA Ba sım Ya yım Dağı tım A.Ş.’ye ait tir. Her hak kı sak lı dır. Hiç bir bö lü mü ve pa rag ra fı kıs men ve ya ta ma men ya da özet ha lin de, fo to ko pi, fak si mi le ve ya başka her han gi bir şe kil de çoğal tı la maz, dağı tı la maz. Nor mal öl çü yü aşan ik ti bas lar ya pı la maz. Nor mal ve ka nu nî ik ti bas lar da kay nak gös te ril me si zo run lu dur.
Dizgi : B e t a B a s ı m A Ş .
Baskı - Cilt : Yazın Basın Yayın Matbaacılık Trz.Tic.Ltd.Şti. (Sertifika No: 12028) Çiftehavuzlar Cd. Maltepe Mh. Prestij İş Merkezi
No: 27/806 K:9 Zeytinburnu/İSTANBUL 0212 565 01 22 - 0212 565 02 55 Ka pak Ta sa rım : Gülgonca Çarpık
Beta Basım Yayım Dağıtım A.Ş.
Narlıbahçe Sok. Damga Binası No: 11 Cağaloğlu - İSTANBUL
Tel : (0-212) 511 54 32 - 519 01 77 Fax: (0-212) 513 87 05 - 511 36 50 www.betayayincilik.com
III
ÖNSÖZ
“İşletme Hukuku Bilgisi” kitabı, son zamanlarda lisans ve lisansüstü ders program- larında giderek daha fazla yer verilen “İşletme Hukuku” dersine ilişkin olarak öğren- cilerin ders notu ihtiyacını karşılamak amacıyla hazırlanmıştır. Bunun yanında, kitabın işletmelerde üst düzeyde görev alan veya görev alacak olan, ama hukuk alanında eğitim ve öğrenim görmemiş bulunan yöneticiler için de yararlı olması amaçlanmıştır. Bu neden- le, kitabın içeriği belirlenirken, sözü edilen yöneticilerin özellikle karar verme sürecinde bilgi edinme ihtiyacını duyacakları konular da göz önünde tutulmuştur.
Kitapta, işletmeyi ilgilendiren hukuki ilişkiler belirli bir çerçeve içinde işlenmiş; yö- neldiği kitleye pek fazla katkı sağlamayacağı inancıyla, hukuk felsefesi, hukuk sosyolojisi, hukuk tarihi ve diğer teorik konular ele alınmamış; fazla ayrıntıya da inilmemiştir. Bun- ların yerine, işletmeciler için gerekli olduğu düşünülen bilgilerin verilmesinde ve ayrıca özel borç ilişkileri bağlamında, satış, kira ve finansal kira sözleşmelerinin anlatılmasında yarar görülmüştür. “İşletme Hukuku Bilgisi” kitabı, belirtilen bu yönüyle, İşletme Hukuku adını taşımakla birlikte, içeriği ticari işletme ve ticaret hukukunun diğer konularından oluşan kitaplardan da farklılık göstermektedir.
Bu ikinci basının hazırlanmasında 01 Temmuz 2012 tarihinde yürürlüğe girecek olan 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu ile yine aynı tarihte yürürlüğe girecek olan 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu da göz önünde tutulmuştur. Öte yandan, öğrencilerin istek- lerini karşılamak üzere de, kitapta her bölümün arkasına, derste gösterilen ve anlatılan konuları özet bir biçimde veren slaytlar işlenmiştir.
Kitabın hazırlanmasında yardımlarını gördüğüm değerli çalışma arkadaşlarım Ar.Gör. F. Barış Mutlay ile Ar.Gör. Başak Güneş’e teşekkürü bir borç biliyorum.
Ayrıca, kitabın basımını üstlenen ve bunu en kısa sürede ve en iyi bir biçimde gerçek- leştiren Beta A.Ş.’nin değerli yöneticisi sayın Seyhan Satar’a, mizanpaj ve kapak tasarı- mını yapan sayın Gülgonca Çarpık’a ve basımda emeği geçen tüm Beta çalışanlarına en içten teşekkürlerimi sunuyorum.
Maçka, Mart 2012 Savaş TAŞKENT
IV
V
İÇİNDEKİLER
Birinci Bölüm GİRİŞ
§ 1. HUKUK KAVRAMI ...1
§ 2. HUKUKUN ZORLAYICI NİTELİĞİ ...2
I. Ceza ...2
II. Tazminat (Giderim) ...3
III. Zorla Yaptırma (İcra) ...4
IV. Geçersizlik (Hükümsüzlük, Butlan) ...5
§ 3. HUKUKUN BENZER KAVRAMLARLA KARŞILAŞTIRILMASI ...7
I. Hak ve Hukuk ...7
II. Ahlak ve Hukuk ...7
III. Din ve Hukuk ...8
IV. Adalet ve Hukuk ...10
§ 4. HUKUKUN ÖNEMİ VE İŞLEVİ ...11
I. Hukuk Toplumda Barış Sağlar ...11
II. Hukuk Toplumda Güven Sağlar ...12
III. Hukuk Toplumda Eşitlik Sağlar ...12
İkinci Bölüm HUKUKUN BÖLÜMLERİ § 5. ÖZEL HUKUK ...23
I. Medeni Hukuk ...24
1. Türk Medeni Kanunu’nun Yapısı ...24
a) Başlangıç ...24
b) Kişiler hukuku ...24
c) Aile hukuku ...25
d) Miras hukuku ...25
e) Eşya hukuku ...25
2. Türk Borçlar Kanunu’nun Yapısı ...25
VI
a) Genel hükümler ...25
b) Özel Borç İlişkileri ...26
3. Türk Medeni Kanunu ile Türk Borçlar Kanunu’nun Tarihsel Gelişimi ve Özelliği ...26
II. Ticaret Hukuku ...27
1. Ticari İşletme ...28
a) Tacir (Tüccar) ...29
b) Esnaf ...30
c) Haksız rekabet ...30
2. Ticaret Şirketleri (Ortaklıkları) ...31
a) Kollektif şirket...32
b) Komandit şirket ...34
c) Anonim şirket ...35
d) Limited şirket ...39
e) Kooperatif ortaklık ...41
3. Kıymetli Evrak ...41
a) Nama (ad’a) yazılı senetler ...42
b) Hamile (taşıyana) yazılı senetler ...42
c) Emre yazılı senetler ...42
d) Kambiyo senetleri ...43
4. Deniz Ticareti ...44
5. Sigorta ...44
III. Devletler Özel Hukuku ...45
§ 6. KAMU HUKUKU ...46
I. Anayasa Hukuku...46
1. Genel İlkeler ...47
2. Cumhuriyetin Nitelikleri ...47
a) Demokratik devlet ...48
b) Laik devlet ...50
c) Sosyal devlet ...51
d) Hukuk devleti ...52
II. İdare Hukuku ...55
1. Belirli Kavramlar ...55
a) Kamu hizmeti ...55
b) Kamu yararı ...56
2. İdarenin İlkeleri ...56
VII
a) Merkezden yönetim ...57
b) Yerinden yönetim ...57
3. İdarenin Yargısal Denetimi ...59
a) Danıştay...59
b) Sayıştay ...60
III. Ceza Hukuku ...60
1. Ana İlkeler ...61
a) Suçta ve cezada kanunilik ...61
b) Ceza hukukunda kıyas yasağı ...62
c) Kişisellik ilkesi ...62
d) Yasanın zaman bakımından uygulanması ...62
e) Lehe olan yasanın geçmişe etkili olarak uygulanması ...62
2. İşletme ve Ticarete İlişkin Suçlar ...62
a) İş ve çalışma özgürlüğünün ihlali...63
b) Çalışma koşullarını değiştirmeye ve işi bırakmaya zorlama ...63
c) Sendikal hakların kullanılmasının engellenmesi ...63
d) İşe almada ayrım yapma ...63
e) Hileli iflas ...64
f) Çevrenin kirletilmesi ...64
g) Belgede sahtecilik ...64
h) Ekonomi, sanayi ve ticarete ilişkin suçlar ...64
3. Kabahatler Kanunu...65
IV. Yargılama Hukuku ...65
1. Medeni Yargılama Hukuku ...65
2. Ceza Yargılama Hukuku ...66
§ 7. KARMA NİTELİKTEKİ HUKUK DALLARI ...66
I. İş Hukuku ...66
1. Bireysel İş Hukuku ...67
2. Toplu (Kolektif) İş Hukuku ...67
3. Sosyal Güvenlik Hukuku ...68
II. Fikir Hukuku ...68
III. Çevre Hukuku ...69
IV. Bankacılık Hukuku ...69
V. İşletme Hukuku ...70
VIII
Üçüncü Bölüm HUKUKUN KAYNAKLARI
§ 8. HUKUNUN ANA KAYNAKLARI ...95
I. Anayasa ...95
1. Anayasanın Bağlayıcılığı ve Üstünlüğü İlkesi ...95
2. Anayasaya Aykırılık ...96
a) Dava yolu ...96
b) İtiraz yolu ...97
3. Anayasanın Değiştirilmesi ...98
II. Yasa (Kanun) ...98
III. Kanun Hükmünde Kararname ...100
IV. Tüzük ...102
V. Yönetmelik ...103
§ 9. HUKUKUN TAMAMLAYICI KAYNAĞI: ÖRF VE ÂDET HUKUKU (TÖRE, GELENEK HUKUKU) ...103
§ 10. HUKUKUN YARDIMCI KAYNAKLARI ...104
I. Bilimsel Görüşler (İlmi İçtihatlar) ...104
II. Yargı Kararları (Kazai İçtihatlar) ...105
Dördüncü Bölüm YASALARIN UYGULANMASI § 11. YASANIN BELİRLİ BAKIMLARDAN UYGULANMASI ...113
I. Yasanın, Kuralın Niteliği Bakımından Uygulanması ...113
1. Emredici Kurallar ...113
2. Tamamlayıcı Kurallar ...114
3. Yorumlayıcı Kurallar ...114
II. Yasanın Yer Bakımından Uygulanması ...115
III. Yasanın Zaman Bakımından Uygulanması ...115
IV. Yasanın Anlam Bakımından Uygulanması...116
1. Yasanın Sözü ve Özü ...116
2. Yasanın Yorumu ...117
§ 12. YASANIN UYGULANMASINDA YARGICIN YETKİLERİ ...118
I. Yargıcın Hukuk Kuralı Koyma Yetkisi ...118
II. Yargıcın Takdir Yetkisi ...118
IX
Beşinci Bölüm KİŞİLER
§ 13. KİŞİ KAVRAMI ve KİŞİLERİN TÜRLERİ ...123
I. Kişi Kavramı ...123
II. Kişilerin Türleri ...123
1. Gerçek Kişiler ...123
2. Tüzel Kişiler ...124
a) Genel olarak ...124
b) Nitelikleri ...125
c) Türleri ...125
§ 14. KİŞİLİĞİN KAZANILMASI ...126
I. Gerçek Kişilerde ...126
II. Tüzel Kişilerde ...127
§ 15. GERÇEK KİŞİLERİN EHLİYETLERİ ...128
I. Haklardan Yararlanma Ehliyeti (Hak Ehliyeti) ...129
II. Hakları Kullanma Ehliyeti (Fiil Ehliyeti) ...129
1. Genel Olarak ...129
2. Hakları Kullanma Ehliyetinin Koşulları ...130
a) Ayırt etme gücü (sezginlik, temyiz kudreti) ...130
b) Erginlik ...133
c) Kısıtlı olmamak ...134
§ 16. TÜZEL KİŞİLERİN EHLİYETLERİ ...135
I. Haklardan Yararlanma Ehliyeti (Hak Ehliyeti) ...135
II. Hakları Kullanma Ehliyeti (Fiil Ehliyeti) ...135
1. Genel Olarak ...135
2. Derneklerin Organları ...136
3. Vakfın Kurulması ve Organları ...137
a) Vakfın kurulması ...137
b) Vakfın organları ...138
§ 17. KİŞİLİĞİN SONA ERMESİ ...138
I. Gerçek Kişilerde ...138
1. Kişiliğin Doğal Olarak Sona Ermesi: Ölüm ...138
2. Kişiliğin Yargıç Kararı İle Sona Ermesi: Gaiplik ...139
II. Tüzel Kişilerde ...139
X
Altıncı Bölüm HAKLAR
§ 18. HAKLARIN TÜRLERİ ...151
I. Kamu Hakları ...151
1. Kişisel Kamu Hakları ...151
2. Sosyal ve Ekonomik Kamu Hakları ...152
3. Siyasal Kamu Hakları ...152
II. Özel Haklar ...152
§ 19. ÖZEL HAKLARIN TÜRLERİ ...153
I. Mutlak ve Nispi (Göreli) Haklar ...153
1. Mutlak Haklar ...153
a) Mallar üzerindeki mutlak haklar ...153
b) Kişiler üzerindeki mutlak haklar ...156
2. Nispi (Göreli) Haklar ...157
3. Mutlak Haklar ile Nispi Hakların Karşılaştırılması ...158
II. Malvarlığı Hakları ve Kişivarlığı Hakları ...158
III. Kişiye Bağlı Olan Haklar ve Kişiye Bağlı Olmayan Haklar ...159
IV. Yalın Haklar ve Yenilik Doğuran Haklar ...159
§ 20. HAKKIN KAZANILMASI VE KAYBEDİLMESİ ...160
I. Hakkın Kazanılması ...161
1. Hakkın Kazanılması Yolları ...161
2. Hakkın Kazanılmasında İyiniyet Kuralı ...161
II. Hakkın Kaybedilmesi ...162
§ 21. HAKKIN KULLANILMASI VE KORUNMASI ...163
I. Hakkın Kullanılması ...163
1. Dürüstlük Kuralı ...163
2. Hakkın Kötüye Kullanılması ...164
II. Hakkın Korunması ...164
1. Talep ...164
2. Dava ...165
a) Eda davaları ...165
b) Tespit davaları ...165
c) Yenilik doğuran davalar ...166
3. Davaya Karşı Savunma Yolları ...166
XI
a) İnkâr ...166
b) İtiraz ...167
c) Def’i ...167
4. Dava ve Savunmanın İspatı ...168
Yedinci Bölüm HUKUKİ FİİLLER § 22. HUKUKA UYGUN FİİLLER ...177
I. Hukuki İşlemler ...177
1. İrade Açıklaması (İrade Beyanı) ...178
2. Hukuki Sonuç ...178
II. Hukuki İşlemlerde Uyumsuzluk ...178
1. İsteğe Bağlı Uyumsuzluk ...179
a) Zihni Kayıt ...179
b) Şaka (lâtife) beyanı ...179
c) Muvazaa (danışıklık) ...179
2. İsteğe Bağlı Olmayan Uyumsuzluk (İrade Bozukluğu) ...179
a) Yanılma (hata) ...179
b) Aldatma (hile) ...180
c) Korkutma...180
3. İrade Bozukluğunun Giderilmesi ...181
III. Hukuki İşlemin Türleri ...181
1. Bir Taraflı Hukuki İşlemler ...181
2. Çok Taraflı Hukuki İşlemler ...181
a) Kararlar ...182
b) Sözleşmeler ...182
§ 23. HUKUKA AYKIRI FİİLLER ...184
I. Haksız Fiiller ...184
II. Borca Aykırı Davranışlar ...185
Sekizinci Bölüm ÖZEL BORÇ İLİŞKİLERİ § 24. SATIŞ SÖZLEŞMESİ ...195
I. Tanımı ...195
II. Satış Sözleşmesinin Unsurları ...196
1. Tarafların anlaşması ...196
XII
2. Satılan Şey ...196
3. Satış Bedeli ...196
III. Yarar ve Hasarın Geçişi ...197
IV. Satış Sözleşmesinin Türleri ...197
1. Taşınır ve Taşınmaz Satışı ...197
2. Örnek Üzerine Satış ...198
3. Beğenme Koşuluyla Satış...198
4. Taksitle Satış ...198
V. Tarafların Borçları ...200
1. Satıcının Borç ve Sorumluluğu ...200
a) Zilyetliği devretme borcu ...200
b) Satıcının zapttan sorumlu olması ...200
c) Satıcının ayıptan sorumlu olması ...201
2. Alıcının Borçları...203
a) Satış bedelini ödeme borcu ...203
b) Satılanı teslim alma borcu ...203
§ 25. KİRA SÖZLEŞMESİ ...203
I. Tanımı ...203
II. İlgili Mevzuat ...204
III. Kira Sözleşmesinin Unsurları ...205
1. Tarafların Anlaşması ...205
2. Kira Konusu ...205
3. Kira Bedeli ...205
IV. Tarafların Borçları ...206
1. Kiraya Verenin Borç ve Sorumluluğu ...206
a) Kiralananı teslim borcu ...207
b) Kiralanandaki ayıplardan sorumluluk ...207
c) Zapttan sorumluluk ...207
2. Kiracının Borçları ...207
a) Kira bedelini ödemek ...208
b) Kiralananı özenle kullanmak ve komşulara saygı göstermek ...209
c) Temizlik ve bakım giderlerini ödemek ...210
d) Ayıpları bildirmek ...210
XIII
V. Kira Sözleşmesinin Sona Ermesi ...210
1. Sözleşmenin Bildirim Yoluyla Sona Ermesi ...210
2. Sözleşmenin Dava Yoluyla Sona Ermesi ...211
a) Kiraya verenden kaynaklanan sebepler ...211
b) Kiracıdan kaynaklanan sebepler ...212
§ 26. FİNANSAL KİRALAMA (LEASİNG) SÖZLEŞMESİ I. Genel Olarak ...213
II. Finansal Kiralama Sözleşmesinin Unsurları ...213
1. Kiracının Kullanacağı Mal ...214
2. Taraflar Arasındaki Anlaşma ...215
3. Kiralama Bedeli ...216
4. Feshedilmezlik Süresi ...216
III. Kiralayan Şirketin Hukuki Yapısı ile Sermayesi ...217
IV. Tarafların Borçları ...217
1. Kiracının Borçları...217
a) Kira bedelini ödeme borcu ...217
b) Malı özenle kullanma borcu ...218
c) Malın bakımını yapma ve onu koruma borcu ...218
d) Malın hasarını ve yok olmasını üstlenme borcu ...218
e) Malın zilyetliğini devretmeme borcu ...218
f) Sigorta primlerini ödeme borcu ...218
g) Malı geri verme borcu ...219
2. Kiralayanın Borçları ...219
a) Malın kiracıya teslim edilmesi borcu ...219
b) Malın kullanma olanağının sağlanması ...219
c) Malı sigorta ettirme borcu ...219
d) Malı devretmeme borcu ...219
V. Sözleşmenin Sona Ermesi ...220
1. Sözleşme Süresinin Dolması ...220
2. Kiracıya ve Kiralayana İlişkin Nedenlerle Sona Erme ...220
3. Fesih Yolu İle Sona Erme ...220
VI. Teşviklerden Yararlanma ...221
XIV
XV
KISALTMALAR
AY. : Türkiye Cumhuriyeti Anayasası bak. : bakınız
BK. : Borçlar Kanunu (818 s.) FKK. : Finansal Kiralama Kanunu
HMK. : Hukuk Muhakemeleri Kanunu
İİK. : İcra ve İflas Kanunu
İşK. : İş Kanunu
karş. : karşılaştırınız
m. : madde
MK. : Türk Medeni Kanunu (4721 s.)
s. : sayı
TBK. : Türk Borçlar Kanunu (6098 s.) (yeni)
TBMM. : Türkiye Büyük Millet Meclisi
TCK. : Türk Ceza Kanunu
TK: : Türk Ticaret Kanunu (6762 s.)
TSGLK. : Toplu İş Sözleşmesi, Grev ve Lokavt Kanunu
TTK. : Türk Ticaret Kanunu (6102 s.) (yeni)
vb. : ve benzeri
vd. : ve devamı
