"',,..--_--"-"--~-"-- SAYI 176 YIL XV HAZiRAN 1977

(1)

---

... "',,..--_

--

"-"--~-"--

SAYI 176 YIL XV HAZiRAN 1977

(2)

•'

. .

^\ .

KARAHANLI Tü.İtKÇESİ VZERlNE YENi NEŞR1YAT

· · Dr. Osman F. Sertk~ya

JAN OS-ECKM.ANN,. Middle ·. Turkic Glosse5 of· the Ryla:nds Interlinear Koran T-raiıslation, Akadeh:ı.iai Klado, Budapest ·1976, 3'59 s~ · ....

. . . . .. : .... . .. . . . . .

.. . · .Türk.dilinin tarihi" gelişmesini tespit yönünden Kur'an'ın Türkçe t~r.: · cümleleri fevkalade ehemmiyeti ha.iz .bir kaynak durumundadır.

· .. · Kur'~ıi ·"terc~elerinin Türk ^dili

tar:i)ii

aÇısından kıymeti, ·Türkçe kelini.elenn manalarının: Kur•a:zı•da~ aslı ile karşılaştırılarak tespitidi.İ-.

Semantik ·-~çidin çok faydalı ollm ·bu ·.tercüm~l~ sentaks _aÇısından

da

·ayiiı :cieğere sahip oldtlgunu· iöylenie~ ·zord~. Buhun sebe}?i ~e bu ter-

cümeleriri uı:ri,umiyetle ·satır artı. de(iiginiiz. şekilde' kelime' karşılikları esas a.ıı.ı:ıar.~k- yapı)masıdır. Kur'an'daki 'bir ·cümlen.in' Türkçe·· tercüni.esi yeri- . ı:ıe, Arapça Jtelimelerin karŞılıklarımn altına: Türkçe karşılıklarııiın yazıl

ması; .sa~ece Türkçe .kelimeİıiri ı:itanasıni'·sıhhatli bir şekilde t€spite yara- · malr.ta,· b.u tarzda ~.yapılan t~rcüıne i~e Tür.k ·dilinin.sentaksına. uyİnamak~

tadır. :·

· .. ·Kur;anfın .Arapça dan ⁱbaŞka bir: dile·. (Farsçaya) yapılan ilk· tercü~

mesi sa.ma".ni'ler' devrinde (875-999) olmuştur.. . . .. . . '

Muha~ea

^b.

- ca:iiz..:. ~t~'l,'aberi .taraf~d~n- .ılıapça: ~y~zılan 40

^ciltlik^{- -}

. Knr'an _.tefs.iri, .devrin· din ilimlerinin. Kur'~n'daki bir ayet~ dayanara~

Kur.~an;ın tercÜme edilehileceğine ·dair fetva vermeleri. üzerine, ilk defa·

<?.l~t?.-!t

^•

.)~Çi: t E}i!P.i~ : ,:'. t<

...

~ ~

^{.. :}^{·; .. :-}

~.

^':^... : ... ' •.. ·.. . . .. ... '··

--~

^.

Kur'an'ın ·bu ilk:. tercümesi Fars diliniİi ·kelime. sırasllıı ·ve .sen taksını

· ... ~ikkate-ıil:Iarak-d~ğil·de--A~iı;PÇ~,-kellm~l~~W--: ~lt~~-F~rç~l~~-.yazıJma:sı ~-·

· t~rZında: yap~ş, böylece ~.de spnragan y~p~~cak baŞka tercümelere ör:

nek olmuştur.

· ... Bu yüzden· Türkç~ Kur'aıi. tercümeleri~·umumiyetle satırarası denilen . pir .t~rzda yani .ınetn~ .. her :hangi bir .. izaıiat · eklennu=~ksizin kelime-kelime. yapılan t~rcümeler·:Qlmli.Ştur . . Mariıı\.fih metnin t~rcüme ·edilen kısmı ~e .4.91

(3)

SAYI 176 TÜLK KÜLTÜRÜ YIL XV

münasebetli, oldukça uzu hikayeler ve yorum gibi ara sözler ile genişleti

len tefsiri tercümeler de vardır.

. .

XII-XVI. asırlar arasında Kur'an'ın Doğu Türkçesi ile olan altı ter- cümesi bilinmektedir. Bu altı tercümeden dördü satırarası, ikisi ise tefsiri tercümedir.

Satırarası Kur'an tercümeleri 'arasında 'muhtemelen en eskisi Uy- gurca Kur'an Tercüıİıesi diye yanlış bir şekilde isimlendirilen ve İlhanlı devresinde (İl-hani Ebu Said (1317-1336)'iıi hükümrinlığı sırasında), Şi

raz'.da H. 734/M. 1333-1334'de, Muhammed b. Hacf Devletşah tarafından

istinsah edilen yazmadır. Eksik -bölümü -bulunmayan, XII. ve

xm.

^asırlar

Karahanlı Türkçesi ile, yazılniış olan ve her sahifede 9' satJF ihtiva eden·

902 sahifelik bu nüsha, halen İstanbul, Ttiİ-k ve İslam Eserleri Müzesi, no 73'de kayıtlı olup, Uzerinde Ekrem Ural (Aratan) tarafından doktora

çalışması yapılmaktadır.

İkin~j tercüme halen İngiltere (Manchester), John Rylands Kütüp-

ha~esi, Arapça Yazmalar, no 25-38'de kayıtlı olan satırarası tercümedir.

Tamamı '3.0 cilt olan bu tercümenin kUtüphanede 14 ciİdi mevcuttur. (B.k.

J. Eckmann, "Doğu: Türkç~mde b~ Kur'an ÇeViriSi . (Rylands .nüshası), TDAY-Belleten

196?,

~ara 1968, s. 5~-69), · · Bu 14 cildin _haricinde adı geçen' tercümeye ait iki parça da Dublin'in Chester Beatty Kütüphanesi, no 1606 ile no 1630 nurnarada kayıtlı va:r;ak- 1?,-rdır. ·(A. J. ~berry bu kütüphanedeki 244 tezhibi Kur'an ve Kur'an nüsh~ılarıin tavsif ederken 1606 numaradaki yazmaya. 54 sıra numarasını 1630 n~maradaki yazmaya da 55 sıra numarasını vermiştir (Bk. Arthur J. Arberry, The Koran llluminated. A ~ndlist of the Korans in the Ohes- ter Beatty Library, Dublin 1967). Rylands nüshasının eksik olan losım

ıarına ait bu iki varaklık tercüme için bk. (J. Eckmann, "Two fragments of a Koran Manuscript with Interliıiear Persian and Turkic Translations" ,.

OAJ, XITI/4, 1969, s. 287-290). Yine Rylands nüshası 'için bk. (Zeki Ve- lidi Togan, "Manchester. Hs. der Qoranübersetzulıg als Quelle ersten Ran- ges für mitteltürkische Studien", wzıuı, 62, Wien 1969, s. 280-283).

·Ryland nüshasında Arapça metin iri sülüs ile Farsça ve Türkçe ter- .. cümeler ise küçük nesilı ile yazılmıştır. Her sahifede 1 Arapça 1 Farsça ve

1· Türkçe olmak üzere üç satır olduğu için metinin taİnamı 30 cilt tut-

muştur .

.Bu nüshanın dili de arkaiktir. İslam Eserleri müzesindeki tercüme- 'nin diline çok benzemektedir. Bu nüshanm dili için, on ikinci asır ile on üçüncü asrın ·başlarındaki KarahanJı. edebi denilebilir. Içerisinde çok az

1<!92 ⁽³⁴⁾

(4)

SAYI 176 O. F. SERTKAYA . YIL XV

d~:olsa·.daha ~onra~ devreye ait olan ;Horasan Türkçesi hus~siyetleri ihtiva etmesi Rylands nüshasının on üçüncü asrın so~ları ile on· dördüncü

a,srın ilk yarısı ssıralarında istinsah edildiğin~ düşündürmektedir. ·

.· . . . .

Üçünc.ü satı,rarası Kur'a:n ter.cüı:ı;ıesi, .halen·. Özbekistan İlimler· Aka- demisi Kitaplığı, no 2008'de kayıtlı olan 270 varaldık ·natamam. nüsha-

.dır~ Bu .n~sh~nın dili Çl.e Karahanlı T:ürkçesidir .. Ya2;ı;nayı kataloğunda tav-

sif _.~den _. A.. A. _Semenov, bu . t~rcümenin

:xnr.

asra -ait oldUğunu söyler. · Dördüncü satırarası Kur'an tercümesi, İstanbul, ·. Süleym~niye Küt., Hekimoğlu Ali Paşa Camii Bölümü, no 2 (eski no951)'de kayıtlı olan ve H. ·Rebiü'l-ahir. 764/M. Ocak-Şubat' 1363~de. istinsah edilen nüshadır. Bu tercüme, eksik bölümü olmayan ve her .sahlfede 9 satır ihtiva eden 588 varaklık bir. tercümedir. Müstensihinin adı ve istinsah yeri b.elirtilmeyeıi bu nüshanın· dili, Horezm Türkçesi olmakla bera:ber yer yer OğuZ Türkçesi

hususiyetleri de taşımaktadır. ·· ·

Doğu .Türkçesi ile olan tefsl:ri Kur'an tercümeleri ise şunlardır:

L~~grad;d~ki

^Asya.

-Halkları

Etistitüsü ·

(İnstitut

^Narodov^.^{Am) ki'-}

taplığında Cod. 332'de kayıtlı olan nüsha, literatürde "Anonim Tefsir"

veya "Orta Asya Tefsiri''. diye tanınmıştır. Yer yer eksik· olim bu. 'nüs- ha 147 varaktir. Bu tefsl:rin hangi tarihte, nerede. ve kimin tarafından istinsah ·edildiği bilinmerriekte(!.ir. Bu . nüshadaki. satırarası · tercümeniD:

dili Karahanlı ı'ürkçesl; fefsir .ve 'hikayeler~.

dili:

ise Horezm Türkçesi;

Kıpçak Türkçesi, Oğuz' T.ürkçesi hatta .çağatay· Türkçesi husu'Siyetleri göstermektedir. Nüshada Çağatayca özellikleı:in buluıiması, yazmanın

xv.

asirdan daha . eski• bir ·tarihte. istiıısah edilmediğ~i gösterniektedi.r.

D'oğu Türkçesi ile olan' Kur'an tercüme ve 'tefsirleri içerisinde en fazla '·bU . yazma 'üzerinde .. çalıŞılmıştır. Bu nüshanın A. K. Borovkov tarafından tam bir. sözlüğü yapilınış idi (A. K. Borovkov, Leks~ Sredıieaziatskögo Tef.sira Xll~Xln

w .

^(XII-Xlll^..asır .Orta Asya Tefsirlıiin. Şözlüğü), Mos- kova 1963, 366 s.).

Tefsiri Kur' ap. tercümelerinin ikincisi. Şeyhani'ler devri.ride: XVI. ~s

~-nn 'ilk yaiısinda yş..pılan~ tefsirdir. Bu-tefsirin-halen

iki

-yazma-· nüsliası-

. bilinmektedir: İstanbul, ·Topkapı Şarayı Müzesi .Kütüphan~si, ITI .. Ahmed BölUmü, no 16'da kayıtlı, her biri· 308 varak plan iki' ciltlik tercüme'x'ıin. istinsah 'tarihi· H. 950JM. 154&-1544'dUr; Bu

tefsirin ikinci

nüshası Kon- ya, Mevlana Müzesi, rio 6624J921'de kayıtlı olan 13(}4

sahifeiik

:yiı~a··Öltip iStinsah tarihi 20 Rebiü'l.;evvel 95UM. '11· Haziran ·t544'dür. ·Bu tefsir üzerinde Hanıza Zülfikar tarafından doktora çalışmasi. yapılmıştır. (Hain.;

(35)

(5)

~AYI 176 T'üLK K'üLT'üR'ü ^YIL ^XV

za Zülfikar, "Çağatayca bir Kur'an tefsiri", .Türkoloji Dergisi,·. Cilt V:(

Sayı 1, Ankara 1974, s. 153-195).

Macar asıllı türkoloğ Janos ;Elekmann, yukarıda kısaca tavsif ettiği

miz satırarası Kur'an tercümelerinden Rylands nüshası adı ile bilineni _üzerinde çalışmakta idi. Rylands nüshasının · Eckmann tarafından hazır

lanan sözlüğü, Eckmann:'ın 1971 yılındaki ani ölümünden . beş yıl sonra Macar 1limler Akademisi tarafından, Prof. Dr. L. Ligeti'nin sunuş yazı

sı. ile .(s. 7 -10), yayınlandı .

. Eckmann, eserinin giriş bölümünde (s. 11-19') Kur'an'ın Doğu Türk-

çesi ile yapıl.an satırarası ve tefsiri. 6 tercüniesi hakkında bilgi· vermek:..

t.edir. (Eckniann'ın bu gixiş bölümü, daha önce, "Eastern Turkic Trans- la,.tions of the Koran" paşlığı ile, Studia Turcica, .Budapest 1971, s. 149- 159' de yayınlanmış jdi .. Bu makalenin Türkçeye lj}krem Ura~ ·tarafından yapılan· tercümesi için bk. ''Kur'an'ın Doğu · Türkçesine. Tercuineleri",

· · TDED, XXI, İstanbul 1975, s. 15-2'4). ·

Sözlük, tamamı 30', bilinen mevcudu ise 14 cilt olan ··Rylands nüs-

hasının _. Türkçe kelime kadrosunu ihtiva etmektedir. _.

..

. Eckmari.İı, sözlüğünil şu sisteme göre haz·ırlamıştır.

Madde başı olarak al~nan kelime (madde başı olan kelime Arapça veya Farsça ise belirtilmiştir) 'nin İngilizce tercümesi yapılmış· sqijra madde başı olarak alınan kelimenin önce Kur'an'daki Arapça karşılığı ~on

ra Farsça tercümedeki. Farsça karşılığı parantez içerisinde belirtilıİıişÜr.

~ha sonra madde başı olarak alınan kelimenin geçtiği cümlenin transkriıH şiyonu verilmekte ve bu transkripsiyonlu kısmın Kur'an'ın aslındaki yeri yani hangi sfırenin. hangi ayeti olduğu parantez iÇerisinde belirtilmekte

.sonra da transkripsiyonu verilen cümlenin İngilizce tercümesi yapılmakta,

İngilizce tercüme yi müteakip bu tercümenin yapıldığı satırın. Rylaııds nüshasının hangi cildinin hangi varağinın hangi satırında olduğu belirti!~

. mektedir. .

Bu ana kısımlardan sonra madde başı olarak a:lınan kelimenin saha-·

nın diğer eserlerinde geçen şekli belirtilmekte, böyle Rylands nüshasında

ki bir madde başının Köktürkçe, Uygur Türkçesi, Karahanlı Türkçesi,

Kıpçak Türkçesi, Horezm Türkçesi, Çağatı;ı,y .Türkçesi, Kırgız Türkçesi ...

vs. gibi sah~lardaki şekiller ile mukayesesİnin anıhda yapılması imkanı

-<:ioğmuş olmaktadır.

Eckmann madde başlarını kelimenin manasma dayanarak tespit et-.

miştir. Mesela azıt-fiili Ar. dalla, Fa. gumrah kardan kelimelerinİli karşı-

494 ⁽³⁶⁾

(6)

SAY! 176 O.F.SERTKAYA YIL XV

lığı olarak, madde başı alınmıştır. Bu fiilin çekimli şekilleri, mesela azıt

gan, amtıglı gibi çekimli ş-ekilleri, azıt- maddesi içerisinde gösterilmiştir .

. -.Bu şekiller Arapça ve Farsça ayrı _kelimelerin karşılığı olduğu için ayrı

ayrı-:z:n~dde başı olarak alınmıştır. a~ıtgan (Ar. ~ubtil, Fa. behoda kar),

azıtıglı-(Ar. fatin, Fa. heralı kunaiıda) ~ibi.

Bu ş~kilde tespit _.edilen madd~ başı sayısı 2943'.dür. Bu 2943 madde başının· 2!525'i Türkçe (ek alarak türkçeleşmiş kab~ edilen madde başları.· dahil), 13~'ü Farsça, 284'ü ise Arapça~ır. Başka .türlü ifade. etmek. -istersek Rylands nüshasındaki · Türkçe tercümenin %85,9'unun Türkçe,

%14,0'ünün de yabancı menşeli kelimeler ( %4,5 ·-Arapça, %9,5. F~rsÇa)

cılquğu görülür.

"Anonim Tefsir" adı ile tanınan yş.zma1un sözlüğündeki maddeb~şı sayısı ise 2415'dir. Blİ·2:415 maddebaşının 2113.'ü Türkçe (ek alarak Türk.:

çeleşmiş kabül edileri madde başlaq.dahil), 135.'i Farsça, 167'si ise Arap:

ça'dır. Başka türlü ifade etmek istersek Anonim T.efsir'deki kelime kad;.

rosunun. %87.50'sinin Türkçe; %12.50'sirı,in ise yabancı menşeli kelime::

ler (-%6:90'ı ~apça, %5.60'ı Farsça) olduğunu.sÖyleyebiliİ-iz.-

üzerinde doktora çalıŞması yapniış oldu~uz, -Çağatay salıasma ·_ait

olıin ve H. 835 (Sıçan) yılının Receb ayının·29'undafM. 29 Kasım 1431'in-' de, Yezd şehrind-e; Mansur Balışı tarafından istinsah edilen Sira~ü'l-Kulub adlı Uygur harfli niensiır metinde tesbit edilen 1602 madde başının 9()8 tanesi . Türkçe; .~45. tanesi Arapça, 226 tanesi Farsça, 22 tanesi Moğulca, 1 tanesi de Ruriıcadır: Yani XV. asra ait Uygur-harfli bu yazmanııi takri- ben -%5:8'i Türkçe, %42'si ise yabancı asıllı. (%27'si Arapça, %14'ü Farsça, %1'i ise) Moğulca kelimelerle ifade edilmiştir. (Bk. Osman F. Sertkaya,_ İsiami · Devrinin Uygur Harfli Eserlerinden Sicicü'l-kulub ·-.

Transluipsiyoıi .ve İndeks -, Doktora tezi, İstanbul 1975). · . . XV. asrın önde gelel)· Çağatay şairlerinden olan· Gedai'nin divanın

. daki (Bk. J. Eckni.ann, The Divan of ıGadai, Indiana University Publica-:

tions, .TJ.~agç __ ş,nçl Al,t~i~. Şerı.~s •. Y_o.I. .. ı.ı~-

..

~lgo~g1;qp ı.~.n. 4.Q5_ C.~ ___ _

.s). madde başı sayısı 2581'dir. Bu2581 ·madde başın-ın 670'i TürkÇe, .78l'i.

. .. . F.~r._sç~,. :l.l:ŞQ'JI .. -~~ .. .Anı.p_ç~· 4_ı_r..~ _ : Y~~-.JJ..e..dffi.:L. D.!y~n.P;lğ~~J _!r_e.~~I.e.ı;!g

:

%43.78;i ArapÇa, %30.26'sı Farsça, yani %7·4.04'ü yabancı asıllı kelime-.

ler, %25.96'si ise. Türkçe kelimelerdir. · . . · · · ·

Gedai'qe %.74 olan yabanci unsurlar .devrin diğer şairleri olan ·Lut-..

fi'de %35-51, Sekkaki'de '%58, Atai'de i%63-69 oranında, Gedai'de %25.96 olan Türkçe kelimeler Lutfi'de %42; Atai'did.Se %31-37 oranindadır. (Bk.

· A. Caferoğlu·, _. Türk Dili Tarihi, U, İstanbul 1974, s. 209)_.;

(37} 495

(7)

SAY! 176 T'OLK K'O.LT'OR'O YIL XV

Bu oranları şu tabloda toplu olarak görebiliriz~ .

K A. Rı A. H A N L I D E V Rı E S İ (Kur'an ter?Umelerl) · ...

Arapça. Farsça. Türkçe

maddebaşı ma.ddeba~ı· ,yabancı maddebaşı

sayısı ve sayısı ve unsur s~yısı ve

~e yüzdesi ytızdesı yüzdesi· -'yüzdesi

· Rylands nüshası 284 134 2525

2943 ·madCle ba§ı (.%4,5) (!%9,5) ·%14 (1%85.9)

- -- -

Anonim Tefsir 167 135 ^211S

2415 madde ba§ı (:%6.90) (%5.60) :%12.50 (·%87.50) Ç A G A_T AY D E V Rı E S İ (Dini - edebi eserler)

XV. asır 1\-fe.osur ·%42

Siracü'l-kulQb 445 226 (1%l'i Mo- 908

1602 madde ba§l (%27) <•%14) ^gul~a)· ^{' •} . (:%58) XV. asır Maozwn

Gedat Dtvll.n.ı 1130 781 670

. 2581 madde başı (-%43.78) ('%30.26) %74.04 (:%25.96)

Türkçenin tarihi gelişmesindeki. yabancı \~:iıs~lann· oranlarının ·art- . m3:sını veya eksilm~sini bu· şekilç1eıti karşılaŞtırma ile tespit mümkündür.

Değişik tarihlerde yapılan Kur,.~n tercümeleri ise bu durumun tesbiti için_

en sıJ:ıh~tli kaynak. durumll;lldadır. · .

Kur'~n tercümeled üzerinde _çalışacak kimselerden beklediğimiz,

Arapça kelimelerin ~anaıarını_n sıhhatli bir şekilde tesbiti yanında en ~s

ki· tarihli tercüme<3:en .en yeni tarJhli· tercümeye _kadar. Kur'an'daki Ara.p- ça karşılıkların Türkçe tercümelerde hangi dile ait kelimeler le ifade: edil-

diğini tesbit etmeleridir.. .

Bu tespitin yapılması ile, Türk dilinin tarih · içerisindeki gelişmesi

daha berraklaŞacağı ·gibi Türkçede~i yabancı unsurlarllı. artması v~ya ekSilmesi ·de sıhhatli ·bir· tarzda tesbit edilmis olacaktır.

Prof. Dr. Janos Eckmann'ın. bu ça~şm~sı, bu .oranın· tespiti için ·öl- çü olarak alınacak ciddi bir çalışmadır. · .

Kitabın n8.şiri Prof. Dr: L .. Ligeti'nin şahsında müteveffa Eckmann'ın

bu değerli eserini vefatında~ beş yıi sonra neşreden Macar llimler Aka- demisini kutlarken bu eserin ikinci _.ciıcİi olarak Rylands _. nUshasının transkripsiyonlu metni ile Eckmann'ın Nehcü'l-feradis .gibi· henüz neşre- dilmemiş diğer eserlerini de bir an önce yayınlayarak ilim alemine ka-

zandırmalarını beklediğimizi belirtelim.

496 ⁽³⁸⁾