AYLIK EMTİA BÜLTENİ İKTİSADİ ARAŞTIRMALAR BÖLÜMÜ

(1)

 Emtia piyasalarında Haziran’dan beri süren yukarı yönlü fiyat hareketlerinin genel olarak Eylül ayında da devam ettiği izlendi. Endeksler bazında bakıldığında, Temmuz ve Ağustos aylarında hızlı yükselişler kaydeden enerji endeksinin, Ey- lül’de %0,76 artışla görece yatay bir seyir izlese de yukarı yönlü eğilimini koruduğu görülüyor. Yılın en düşük seviyesine indiği Haziran’dan Eylül’e enerji endeksindeki kümülatif artış ise %15,2’ye ulaşmış durumda. Yaz boyunca kuraklıktan etki- lenen tarımsal emtia fiyatlarının takip edildiği endekste ise Temmuz’da kaydedilen hızlı artışın ardından yüksek seviyeler- deki yatay seyir Eylül’de de devam etti. Metal fiyatları endeksi ise Ağustos’ta son bir yılın en düşük seviyesine gerilemesi- nin ardından Eylül’de aylık %5,82 oranında arttı.

 Avrupa Merkez Bankası tarafından açıklanan tahvil alım programı ve FED’in üçüncü parasal genişlemeyi hayata geçirme- ye karar vermesi, dünya borsaları ile birlikte emtia piyasalarında da hareketlilik yarattı. Merkez bankalarının açıkladığı genişleme programları ve artan risk iştahı, geçen ay emtia fiyatlarındaki yukarı yönlü hareketin önemli bir bileşeni oldu.

Jeopolitik riskler enerji fiyatlarında etkisini hissettirirken, metal fiyatlarındaki artış eğiliminin makroekonomik verilerin zayıflığı ile sınırlandığı gözleniyor. Değerli metaller, parasal genişleme programlarının etkisiyle hızla değer kazanırken, endüstriyel metallerdeki artışın daha sınırlı olduğu görüldü. Endüstriyel metallerin fiyatlarında Eylül’de görülen artışlar, güncel talepten ziyade, Çin’in açıkladığı yatırım programı paralelinde oluşan beklentilere dayanıyor.

 Emtia piyasalarında önümüzdeki dönemde makroekonomik gelişmelerin ve talep dinamiklerinin daha belirleyici olacağı- nı tahmin ediyoruz.

EMTİA FİYAT ENDEKSLERİ (2005=100)

AYLIK EMTİA BÜLTENİ

İKTİSADİ ARAŞTIRMALAR BÖLÜMÜ ÖZGÜR DEMİRTAŞ

50 100 150 200 250

Eyl.05 Nis.06 Kas.06 Haz.07 Oca.08 Ağu.08 Mar.09 Eki.09 May.10 Ara.10 Tem.11 Şub.12 Eyl.12

Enerji

50 100 150 200 250

Enerji Dışı

50 100 150 200 250

Tarım *

50 150 250 350 450

Metal

Metal * Değerli Metal

(2)

EMTİA PİYASALARINDA SON GELİŞMELER

 Ham petrol fiyatlarında önümüzdeki döneme ilişkin belirsizlik Eylül ayında da devam etti. Merkez bankalarının yeni parasal genişleme programları açıklamalarının yanı sıra jeopolitik risklerin artarak devam etmesi, petrol fiyatlarını bu seviyelerde tutan başlıca değişkenler olarak öne çıkıyor. Uluslararası Enerji Ajansı’nın tahminlerine göre petrol talebinin 2012 yılı için 89,7 milyon varil/gün, 2013 yılı için ise 90,5 milyon varil/gün olacağı öngörülüyor. Yılın geri kalanında günlük üretim fazlasının yaklaşık 1 milyon varil olacağı hesaplanıyor. Bu nedenle, Ortadoğu kaynaklı jeopolitik risklerden kaynaklanan bir arz sıkıntısı doğması olasılığı haricinde petrol fiyatlarında kısa vadede hızlı bir yükseliş beklenmiyor. Öte yandan önümüz- deki dönemde makroekonomik görünümle ilgili beklentiler, petrol fiyatları üzerinde aşağı yönlü baskı oluşturabilecek nitelikte. Son on yıllık dönemde petrol talebindeki artışın en önemli bileşeni olan Çin kaynaklı talebin, bu ülkedeki ekono- minin yavaşlama sinyalleri vermesine bağlı olarak ivme kaybedebileceği tahmin ediliyor. ABD’de akaryakıt fiyatlarını bas- kılamak için stratejik petrol rezervlerinin kullanıma alınması halinde de petrol fiyatlarında gerileme yaşanabileceği öngörü- lüyor.

 Parasal genişleme programlarının yarattığı etki ve Çin’in ekonomiyi canlandırmak için uygulayacağını açıkladığı yatırım programına ilişkin beklentilerle Eylül ayında endüstriyel metal fiyatlarının hızlı bir şekilde arttığı izlendi. Ancak, Ağustos ayı itibarıyla zaten oldukça düşük seviyelerde olan fiyatlar, halen önceki yıllara göre oldukça düşük düzeyde bulunuyor. İlave olarak, fiyatlardaki yükselişin gerçek bir talep artışından değil, beklentilerden kaynaklandığını vurgulamak gerekiyor. Zira, küresel talepte ezici bir paya sahip olan Çin’in üretim ve dış ticaret verileri, metal fiyatlarındaki yükselişi destekleyecek bir görünüm arz etmiyor. Başlıca endüstriyel metallerin hemen hepsinde Avrupa ve Çin’deki zayıflığa bağlı olarak kapasite fazlası oluşmuş durumda olup fiyatlarda muhtemel spekülatif yükselişlerin de kısa vadeli olacağı düşünülüyor.

 2011’in sonundan beri ana eğilimi gerileme yönünde olan değerli metallerde, FED ve Avrupa Merkez Bankası’nın geniş çaplı yeni parasal genişleme programlarıyla birlikte yeniden bir yükseliş eğiliminin oluştuğu izleniyor. Eylül ayında, bir ön- ceki aya göre altın fiyatları %7, gümüş fiyatları ise %17 yükselmiş durumda. Haziran’dan itibaren kümülatif artış ise sırasıyla

%9 ve %20 oranlarında gerçekleşti. Küresel likidite koşullarının bu şekilde devam etmesinin, değerli metal fiyatlarındaki artışın sürmesini sağlayabileceği düşünülüyor.

 Altın ve gümüş dışındaki önemli değerli metaller olan platin ve paladyum fiyatlarında ise, parasal genişleme dışında Güney Afrika’daki problemler de öne çıkıyor. Yaklaşık 30 bin işçinin greve gittiği ülkede Ağustos ayında polisin açtığı ateşle 34 işçi ölmüştü. İki hafta önce grevdeki yaklaşık 12 bin madencinin işten atıldığı Güney Afrika’da zam talep eden işçilerle maden şirketleri arasındaki sorunun çözüme kavuşmaması halinde önümüzdeki aylarda arz sıkıntısının baş gösterebileceği tahmin ediliyor.

 Tarımsal ürün ve gıda fiyatları, Temmuz’da kaydettikleri hızlı artışın ardından Eylül’de, gelinen yüksek seviyelerde yatay bir seyir izledi. Hem yağ hem de hububat fiyatları, Eylül ayı itibarıyla 2011 yılında görülen en yüksek seviyeleri aşmış durumda bulunuyor.

 ABD’deki kuraklığın mısır rekoltesine olan etkisinin beklendiği kadar kötü olmayabileceği dile getirilmekle birlikte ürün kalitesi ile ilgili endişeler devam ediyor. Kuraklığın etkisinin Kasım ayında hasadın bitmesinin ardından netleşmesi bekleniyor. Mısır fiyatlarının yüksekliğine rağmen akaryakıt fiyatlarının da yüksek olması, ABD’de biyoyakıt talebinin güçlü kalma- sını sağlıyor, bu nedenle mısır talebi de yüksek düzeyini koruyor.

 Buğdayda ise arz yönlü endişeler nedeniyle fiyatların yükselme riski bulunuyor. Rus yetkililerin son açıklamaları, bu ülke- nin yıl sonuna doğru buğday ihracatına 2010’da olduğu gibi sınırlama getirebileceği şeklinde yorumlanırken, Avustral- ya’daki kuraklığın da buğday üretiminin azalmasına ve arz-talep dengesizliği doğmasına neden olabileceği tahmin ediliyor.

 Soya fasulyesi fiyatları ise Eylül’de geriledi. Bu durum ABD’de rekoltenin beklenenden iyi olması, Güney Amerika’daki so- runsuz ekim dönemi ve Çin’in stratejik rezervlerinin bir kısmını kullanarak soya alımını azaltacağı yönündeki haberlerden kaynaklandı.

 Eylül ayında dar bir bantta hareket eden şeker fiyatlarındaki bu eğilimin önümüzdeki dönemde de sürmesi bekleniyor.

2011/2012 dönemindeki üretim fazlasının benzerinin gelecek hasat döneminde de oluşacağı beklentisi, fiyatlardaki yukarı yönlü hareketi engellerken, muson yağmurlarındaki azalış nedeniyle Hindistan ve Tayland’da şeker üretiminin düşeceği beklentisi de arz yönlü endişelerle fiyatların düşmesini önlüyor.

 Ekonomik durgunluğun talebi düşürmesine bağlı olarak, gelecek hasat döneminde üretimin düşeceği beklentilerine rağ- men pamuk stoklarının rekor yüksek seviyelere ulaşması bekleniyor. Bu nedenle Eylül’de gerileyen pamuk fiyatlarında yakın vadede önemli bir yükseliş öngörülmüyor. Stoklarda beklenen artışın büyük ölçüde fiyatlanması ve fiyatların nere- deyse marjinal üretim maliyetlerine gerilemiş olmasına bağlı olarak, pamuk fiyatlarının daha fazla gerilemesi de muhtemel bulunmuyor.

(3)

 Enerji fiyatlarında önümüzdeki dönemde yukarı ve aşağı yönlü riskler bulunmaktadır. İran başlığında gerilimin tırmanması ve Hürmüz Boğazı’nın İran tarafından geçişe kapatılması benzeri jeopolitik risklerin gerçekleşmesi, petrol fiyatlarında bir sıçrama yaratabilecektir. Küresel ekonomide yaygınlaşan durgunluk emareleri ve özellikle Çin’in petrol talebindeki gerileme ise, enerji fiyatları üzerinde aşağı yönlü baskı oluşturabilecektir. ABD’nin ülke içinde akaryakıt fiyatlarını düşürmek üzere stratejik petrol rezervlerini kullanıma açması ihtimali de petrol fiyatlarını geriletebilecek bir diğer gelişme olacaktır.

 Çin’in ekonomisini hızlandırmak için açıkladığı yatırım programının içeriğine ve gidişatına bağlı olarak endüstriyel metallerde hareketlenme yaşanabilecek olsa bile, küresel talepteki yavaşlama ve üretimdeki kapasite fazlası nedeniyle metal fiyat- larında yukarı yönlü bir eğilim oluşması beklenmemektedir. Likidite bolluğu dolayısıyla değerli metallerde ise genel olarak spekülatif yükselişlerin sürmesi beklenmektedir.

 Tarımsal fiyatlarda uzun dönemli beklentiler aşağı yönlü olsa da son çeyrekte ve 2013’ün ilk çeyreğinde güney yarımküre- deki iklim koşullarının kısa vadede belirleyici olacağı, olumsuz hava koşullarının fiyatları yükseltebileceği düşünülüyor.

 Parasal genişleme ile başlayan yukarı yönlü fiyat hareketlerinin devamlılığı, önümüzdeki aylarda küresel ekonomideki seyirle ilişkili olacaktır. Durgunluğun derinleşmesi ve talepteki muhtemel düşüşler, emtia fiyatlarında muhtemel gerileme- ler yaratabilecektir. Öte yandan yine parasal genişleme ile bağlantılı olarak riskli varlıklarda spekülasyonun artması, emtia piyasalarında da belirsizliği ve volatiliteyi yükseltebilecek bir faktördür.

EMTİA FİYATLARI: Gerçekleşme ve Tahminler EMTİA PİYASALARINDA BEKLENTİLER

2000- 2004

2005-

2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2020

Enerji

Ham Petrol $/varil 29 70 79 104 106 106 107 107 108

Kömür $/ton 33 72 99 121 95 100 95 90 95

Doğalgaz $/milyon btu 5 7 4 5 3 4 4 5 6

Tarım

Kakao cent/kg 141 211 313 298 240 235 230 230 225

Kahve cent/kg 157 281 432 598 425 420 415 400 390

Çay cent/kg 164 214 288 292 275 270 270 269 268

Soya Yağı $/ton 463 826 1,005 1,299 1,250 1,200 1,100 1,050 1,025

Mısır $/ton 99 155 186 292 300 270 255 250 240

Pirinç $/ton 200 425 489 543 550 520 510 500 490

Buğday $/ton 168 294 224 316 310 290 280 270 272

Kırmızı Et cent/kg 213 271 335 404 410 410 360 315 325

Beyaz Et cent/kg 145 173 189 193 207 201 201 201 204

Şeker cent/kg 17 29 47 57 48 45 40 38 37

Tütün $/ton 2,822 3,381 4,333 4,485 4,330 4,200 4,100 4,000 3,800

Tomruk $/metre küp 278 397 429 485 450 455 461 475 500

Pamuk cent/kg 123 137 228 333 200 210 215 220 225

Kauçuk cent/kg 104 229 365 482 335 330 325 320 310

Metal

Aluminyum $/ton 1,498 2,269 2,173 2,401 2,000 2,350 2,500 2,600 2,775

Bakır $/ton 1,919 5,925 7,535 8,828 7,900 8,500 8,000 7,000 6,300

Altın $/troy ons 327 718 1,225 1,569 1,650 1,600 1,400 1,200 1,075

Demir Cevheri $/kuru ton … 107 146 168 128 135 120 110 103

Kurşun cent/kg 56 173 215 240 200 235 255 245 230

Nikel $/ton 8,961 22,399 21,809 22,910 17,100 18,250 18,000 18,500 21,000

Gümüş c/troy ons 512 1,240 2,015 3,522 3,000 2,900 2,800 2,400 1,875

Kalay cent/kg 548 1,256 2,041 2,605 2,000 2,500 2,700 2,600 2,600

Çinko cent/kg 93 229 216 219 190 230 250 240 225

Tahmin*

Gerçekleşme*

(4)

* Brent, WTI ve Dubai petrolleri spot fiyatları ortalaması Kaynak: Dünya Bankası

-50 -40 -30 -20 -10 0 10 20 30

Demir Cevheri Şeker Mısır Kağıt Hamuru Kırmızı Et Tütün Kömür Pirinç Pamuk Doğalgaz Çay Beyaz Et Ham Petrol*

Buğday Ayçiçek Yağı Kahve Soya Yağı Tomruk Kakao Kauçuk Altın Bakır Nikel Çinko Kalay Platin Aluminyum Kurşun Gümüş Zeytinyağı

Emtia Fiyatlarında Değişim Oranları (Eylül 2012)

Yıllık % Değişim Aylık % Değişim

(5)

400 600 800 1,000 1,200 1,400 1,600 1,800

Altın ($/troy ons)

1,000 1,500 2,000 2,500 3,000 3,500

Aluminyum ($/ton)

600 800 1,000 1,200 1,400 1,600 1,800 2,000 2,200 2,400

Ayçiçek Yağı ($/ton)

2,000 3,000 4,000 5,000 6,000 7,000 8,000 9,000 10,000

Bakır ($/ton)

140 150 160 170 180 190 200 210 220

Beyaz Et (cent/kg)

100 150 200 250 300 350 400 450 500

Buğday ($/ton)

100 150 200 250 300 350

Çay (cent/kg)

100 150 200 250 300 350 400 450

Çinko (cent/kg)

50 70 90 110 130 150 170 190 210

Eyl.06 Mar.07 Eyl.07 Mar.08 Eyl.08 Mar.09 Eyl.09 Mar.10 Eyl.10 Mar.11 Eyl.11 Mar.12 Eyl.12

Demir Cevheri ($/ kuru ton, %63,5 demir)

1 3 5 7 9 11 13 15

Doğalgaz ($/milyon btu)

500 1,000 1,500 2,000 2,500 3,000 3,500 4,000 4,500

Gümüş (cent/troy ons)

20 40 60 80 100 120 140

Ham Petrol ($/varil)

500 600 700 800 900 1,000

Kağıt Hamuru ($/ton)

100 200 300 400 500 600 700

Kahve (cent/kg)

100 150 200 250 300 350 400

Kakao (cent/kg)

(6)

Kaynak: Dünya Bankası Emtia Fiyatları - II

500 1,000 1,500 2,000 2,500 3,000 3,500

Kalay (cent/kg)

100 200 300 400 500 600

Kauçuk (cent/kg)

200 250 300 350 400 450

Kırmızı Et (cent/kg)

20 40 60 80 100 120 140 160 180 200

Kömür ($/ton)

50 100 150 200 250 300 350 400

Kurşun (cent/kg)

50 100 150 200 250 300 350 400

Mısır ($/ton)

0 10,000 20,000 30,000 40,000 50,000 60,000

Nikel ($/ton)

0 100 200 300 400 500 600

Pamuk (cent/kg)

200 300 400 500 600 700 800 900 1,000

Pirinç ($/ton)

600 800 1000 1200 1400 1600 1800 2000 2200

Platin ($/troy ons)

500 700 900 1,100 1,300 1,500 1,700

Soya Yağı ($/ton)

10 20 30 40 50 60 70

Şeker (cent/kg)

300 350 400 450 500 550 600

Tomruk ($/metre küp)

2,500 3,000 3,500 4,000 4,500 5,000

Tütün ($/ton)

2,500 3,000 3,500 4,000 4,500 5,000 5,500 6,000

Zeytinyağı ($/ton)

(7)

UYARI NOTU:

Bu rapor Bankamız uzmanları tarafından güvenilir olduğuna inanılan kamuya açık kaynaklardan elde edilen bilgiler kullanılmak suretiyle, sade- ce bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır ve hiçbir şekilde finansal enstrümanların alım veya satımı konusunda tavsiye veya finansal danışmanlık hizmeti sağlanması olarak yorumlanmamalıdır. Bu raporda yer verilen görüş ve değerlendirmeler, hiçbir şekilde Türkiye İş Bankası A.Ş.’nin kurumsal yaklaşımını yansıtmamakta olup, raporu kaleme alan uzmanların kişisel görüş ve değerlendirmeleridir. Türkiye İş Bankası A.Ş. bu raporda yer alan bilgi, görüş ve değerlendirmelerin doğru, değişmez ve eksiksiz olması konusunda herhangi bir şekilde garanti vermemektedir.

Türkiye İş Bankası A.Ş. bu raporda yer alan bilgilerde herhangi bir bildirimde bulunmaksızın değişiklik yapma hakkına sahiptir. Bu rapor ve için- deki bilgilerin kullanılması nedeniyle doğrudan veya dolaylı olarak oluşacak zararlardan Türkiye İş Bankası A.Ş. hiçbir şekilde sorumluluk kabul etmemektedir.

İşbu rapor üzerinde Bankamızın telif hakkı olup, Bankamızın yazılı izni alınmaksızın herhangi bir kişi tarafından, herhangi bir amaçla, kısmen