Prof. Dr. A. Can TUNCAY
Bahçeşehir Üniversitesi Hukuk Fakültesi
HUKUKSAL ETİK
(LEGAL ETHICS)
DERS NOTLARI
Genişletilmiş 2. Bası
İstanbul 2015
Yay›n No : 3336 Hukuk Dizisi : 1614
1. Baskı - Nisan 2013 – İSTANBUL 2. Baskı - Kasım 2015 – İSTANBUL
ISBN 978 - 605 - 333 - 487 - 3
Cop yright© Bu ki ta b›n bu ba s› s› n›n Tür ki ye’de ki ya y›n hak la r› BE TA Ba s›m Ya y›m Da €› t›m A.fi.’ye ait tir. Her hak k› sak l› d›r. Hiç bir bö lü mü ve pa rag ra f› k›s men ve ya ta ma men ya da özet ha lin de, fo to ko pi, fak si mi le ve ya bafl ka her han gi bir fle kil de ço €al t› la maz, da €› t› la maz.
Nor mal öl çü yü aflan ik ti bas lar ya p› la maz. Nor mal ve ka nu nî ik ti bas lar da kay nak gös te ril me si zo run lu dur.
Dizgi : Beta Bas›m A.fi.
Baskı - Cilt : Yazın Basın Yayın Matbaacılık Trz. Tic. Ltd. Şti.
(Sertifika No: 12028)
İkitelli Çevre Sanayi Sitesi 8. Blok No: 38-40-42-44 Başakşehir/İSTANBUL
0212 565 01 22 - 0212 565 02 55 Kapak Tasar›m : Gökhan Ayrancı
Beta BASIM YAYIM DA⁄ITIM A.fi. (Sertifika No: 16136) Narl›bahçe Sokak Damga Binas› No: 11
Ca€alo€lu - ‹STANBUL
Tel : (0-212) 511 54 32 - 519 01 77 Fax: (0-212) 511 36 50
www.betayayincilik.com
III
“Ahlâk örtüsü olmayanı Başörtüsü dindar yapmaz...”
Hz. Mevlana
Sevgili Beyza’ma...
IV IV
ÖNSÖZ
İlk basısı 2013’te yapılan bu kitapçığın sayısı tükenince yeni bası- sını yapmak gerekli oldu. Zaten aradan geçen zamanda özellikle usul hukukunu ilgilendiren yasalarda bazı değişiklikler de olmuştu. Onla- ra yer verdik. Ayrıca ilk basıda yer alan bazı hatalar ve eksikliklerin de bu basıda giderilmesine çalışıldı. Kitapta bazı yeni konulara, yeni görüşlere ve yeni yayınlara da yer verildi. Bunların içinde en önemli- si “yargısal etik” konusudur ki, Adalet Bakanlığının gündeminde yer alan yargı reformu paketi içindeki en önemli başlıktır.
Öncelikle bir öğrenci kitabı olarak hazırlanan bu çalışmanın öğ- rencilerimize sonra da konuya ilgi duyanlara yararlı olmasını dilerim.
Kitabın basısını gerçekleştiren Beta Basım A.Ş.’nin yönetici ve çalışanlarına ve özellikle kitabın dizgi işini özveriyle yapan beyefendi insan Gökhan Ayrancı’ya gönülden teşekkürlerimi sunarım.
A. Can Tuncay 29 Ekim 2015 BAU Hukuk Fakültesi
VI VI
VII
BİRİNCİ BASIYA ÖNSÖZ
Hukuk uygulamasında sıkça sorulan bir soru vardır. Amaca ulaş- mak uğruna her yolu mubah sayan becerikli avukat mı, yoksa hukuku bilen, dürüst avukat mı tercih edilir? Bu sorunun cevabı kişiden kişi- ye, kişisel çıkarlara göre değişir. Fakat hukukun üstünlüğüne, adalete, dürüstlük kuralı gibi temel hukuk ilkelerine inanıyorsak kuşkusuz buna ‘’hukuku bilen, dürüst avukat tercih edilir’’ cevabını vermemiz gerekir. İşte ‘’hukuksal etik’’ bu tür sorulara doğru cevabı arayan bir düşünce tarzıdır. Ahlâkla çok yakından ilgilidir fakat ondan daha geniş bir kavramdır. Aslında genel anlamda ‘’etik’’ ahlâkı inceleyen bir felsefe displinidir. Çok yönlü bir kavram olsa da belirli bir faaliyet alanında veya meslekte işlem ve eylemlerin gerçekleştirilmesinde göz önünde tutulması gereken ahlâki değerler bütününe de etik denir. Biz burada hukuk alanındaki etiği ele alacağız.
2009 yılında Avustralya’da üniversitemi temsilen katıldığım IALS (Uluslararası Hukuk Fakülteleri Birliği) nin yıllık konferansında tanık oldum ki Avustralya, Yeni Zelanda, Kanada, ABD gibi ingilizce konuşulan ülkeler başta olmak üzere Japonya, Güney Kore Hindistan gibi Asya ülkelerinde ve bazı Avrupa ülkelerinde Hukuksal Etik çok önemsenmekte ve ayrı bir ders olarak hukuk fakültelerinde okutul- maktadır. Ben de bundan etkilenerek (aslında bir iş ve sosyal güvenlik hukukçusu olmakla birlikte) konuyla yakından ilgilenmeye ve bilgi edinmeye başladım. Sonuçta mensubu olduğum hukuk fakültesine bunu müfredat programına ekleterek bu alanda ders vermeye yetkili kılındım.
Bu kitapçık dört yıldan beri verdiğim derslerin bir derlemesi ni- teliğinde olup herşeyden önce öğrencilerin ders notu ihtiyacını karşı-
VII
VIII
lamaktadır. Hiçbir iddia taşımamakta olan bu çalışmada ahlâk, adalet, eşitlik, hukukun üstünlüğü, insan hakları gibi temel hukuk ilkeleri ele alınmakta, etik konusunda kafa yormuş olan eski ve yeni çağ filozof- larının görüşlerine yer verilmekte, bazı yabancı ülklerdeki hukuk etiği eğitimleri hakkında ve ülkemizde avukatlık meslek kuralları hakkında temel bilgiler verilmektedir. İtiraf etmek gerekir ki Avukatlık Hukuk da bu alanın ayrılmaz bir parçasıdır.
Kitabın yayınlanmasını sağlayan Beta Yayıncılık Yöneticilerine ve çalışanlarına bu vesile ile teşekkür etmek benim için bir borçtur.
Ayrıca kitabın hazırlanmasında emeği geçen asistanım Şebnem Kılıç’a da teşekkür eder, kitabın öğrencilere ve ilgi duyanlara hayırlı olmasını dilerim.
Burada yazılanlar hakkında her türlü eleştiri şükranla karşılana- caktır.
A. Can Tuncay 20 Mart 2013
IX
İÇİNDEKİLER
GİRİŞ... ... 1
I. Etik Kavramı ... 1
II. Mesleki Etik ... 4
III. Toplum Yaşamını Düzenleyen Kurallar ... 10
1) Din kuralları ... 11
2) Ahlâk kuralları ... 13
3) Hukuk kuralları ... 17
4) Adab-ı muaşeret (görgü) kuralları ... 19
IV. Hukuksal Etik (Legal Ethics) ... 20
1) Kavram . ... 20
2) Özellikleri ... 21
3) Uygulama alanları ... 23
V. Etik, Ahlâk, Adalet, Vicdan ve Hukuk Arasındaki İlişkiler... ... 26
1) Hukuk açısından ... 26
2) Adalet açısından ... 30
a) Adalet kavramının unsurları ... 30
aa) Akıl unsuru ... 30 IX
X
bb) Ruhsal unsur (vicdan) ... 31
b) Hakkaniyet ... 41
3) Ahlâk açısından ... 42
4) Etik açısından ... 49
5) Hukuk, ahlâk ve adaletin farklı boyutları ... 50
6) Etik, ahlâk ve adalet boyutuna aykırı hukuki işlemler.. ... 52
a) Hakkın kötüye kullanılması ... 53
b) Kanuna karşı hile ... 54
c) Muvazaa ... 55
d) Gabin (aşırı yararlanma) ... 58
7) Etik, ahlâk, adalet ve hukuk kavramlarının korelasyonu ... 59
VI. Etik, Ahlâk, Adalet Kavramlarını İnceleyen Filozoflar .... 62
1) Antik Çağda ... 62
a) Sokrates ... 62
b) Platon ... 71
c) Aristoteles ... 75
2) Yakın Çağda ve Günümüzde ... 79
a) Etik yanlıları ... 79
aa) I. Kant... 79
bb) J. Rawls ... 82
b) Etik karşıtları ... 86
aa) N. Machiavelli ... 86
bb) B. Spinoza ... 95
XI
cc) Friedrich W. Nietzsche ... 108
VII. Hukuk Eğitiminde Etik ... 114
1) Hukuk fakültelerinde geleceğin hukukçularını etik yönünden eğitme ... 114
2) Barolarda, büro ve işyerlerinde stajyerlere yönelik eğitim ... 117
3) Hukuksal etik konuları ... 118
4) Ele alınacak bazı senaryolar-olaylar ... 119
5) Bazı ülkelerde hukuksal etik eğitimi ... 119
a) ABD’de hukuksal etik eğitimi ... 119
b) Birleşik Krallık’ta hukuksal etik eğitimi ... 123
c) Japonya’da hukuksal etik eğitimi ... 125
d) Avustralya’da hukuksal etik eğitimi ... 130
e) Kanada’da hukuksal etik eğitimi ... 133
f) Hollanda’da hukuksal etik eğitimi ... 135
VIII. Avukatlık Meslek Kuralları ... 137
1) Avukatlığın kısa karihi ... 137
2) Uluslararası kurallar ... 141
3) Türkiye’de avukatlığın ve Baronun kısa tarihi ... 141
4) Avukatlık mesleğinin özellikleri ... 144
a) Onurla yapılan bir meslektir ... 144
b) Kamu hizmetidir ... 148
c) Serbest meslektir ... 149
d) Bağımsız nitelikte bir iştir ... 151
XII
e) Tekelci bir meslektir ... 152
5) Ülkemizde meslek kuralları ... 152
IX. Yargılama Etiği ... 164
X. İlgili Mevzuattaki Hükümler ... 171
1) Hukuk Muhakemeleri Kanunu (No. 6100) ... 172
2) İcra İflas Kanunu (No. 2004) ... 181
3) Avukatlık Kanunu (No. 1136) ... 187
4) Ceza Muhakemesi Kanunu (No. 5271) ... 197
EKLER ... 205
Türkiye Barolar Birliği Meslek Kuralları ... 205
Avukatların Rolüne Dair Temel Prensipler (Havana Kuralları) ... 215
BM Bangalore Yargı Etiği İlkeleri ... 223
Savcılar İçin Etik ve Davranış Biçimlerine İlişkin Avrupa Esasları (Budapeşte İlkeleri) ... 237
Kaynakça ... 243
