Türkiye'de ilkokul programlarının hazırlanmasında bazı sosyal faktörlerin yeri

T.e.

tN ONU UNtVERsiTEst SOSYAL BiLillLER ENSTtTtiSU

rURKiYE 'DE

Baz~ Sasyal Faktor1erin Yeri

-Rel!lzi Yavs!i Kl.ncal

rJKsEK LtSANS TEZ!

Tez Daru.§:man1 D~v.Dr.Mustafa

ERGUN

lUalatya Agustos, 1967

1 ^~

^GEn:ii::L

^{\l~ Q O}

^{K u}

^~!I~

^,i)

^E

^PH;.rJ

^{R S:TES}

^ESI

^I

<.

I ' ~

ilkogrctim kurumlar1j bir toplumun egitim sistema i~inde ilk basa- mag1 te;,~kil eder,ler. Dieer biittin egitim basamaklar1 da ilkogrctime daya- n1rlar. Eoylece

DU

tem~l egi t im; toplumun sadece cgitim s~st8mini degi+, aY01 zamanda t oplullll1n otd;i sistemlerini de olumlu· ya da oluiJlsUZ olarak et- kiler. Bundan dolap, geri kalln1§ tilkelerd.e btittin vate.ndu~lar1n ilkogre- timden ge~irilm~leri sosyal ve ekonomik k~lk1nmaDln onecrli bir ~art1 ola- ralc goriilmektedir. Vlkemizde de, Cumhuriyetin kurulu:.-:und-an gunUmiize kadar

bE:~en sure i~erisinde ilko[:retime veri len O'"'<-min te!Dehnde bu etmen buIun- maktC!.dlr.

Bir okulda e~itimin niteligini, _uygulanun e(li.tir:l programlar1 be-

I .'

lirl e~ eldcd ir. ~

sebeple, diiler

eg~t~':"o£.:t etim ·~ururular-1nd fl'

oldugu gibi ilkotrr,tim ·alaDlnda da progra~ar1n ha21rlanmas1 ve uygulanmas1, tizerio- de dur;llmas1 gex:eken en onemli konulardan birisioir. llkotTetim sistemi-

mizin bugiinkii d-...:rumu i le istfOuilen amaC1 ger~ekle!ftire!!ledigi soylenebi- lir. llkajretimin a~1rl. ol~ude ansildopf.:dik oilgilsrle d'olu. alan muhtevasl.,

,

i lk r; rt-;ti!llin to:rluma:. katkl.du iJuluIU!lE.slID C;nler::lI;ktcI il'. ls,J. d'.lrum, bir og- ret ir:1 kuruIll' .. wdan ziyad~ eF;it:lLl kurumu omas]. ger eKfm ilkoE;retimin yetersiz- liklerini ortaya koymakt£ldl.r.

t ikokullar1::Uz, egitim ara~larl. ve labor~tullar bakl.IDJ.ndan da ~ok

,yt:-tt-rsiz bir durumdadl_r. Eh:i t im araC1n:tn kIJllan1l.medl..gl. bir eti tim siste- C!inde, ogrenciler, o' r(:ndiklerini ~ahu(;a:-{ unutmaktuci1rlar. Bi::·ylece bir90k yetersJ.zlikleri vc prohlemleri alan i lko re"tilri:nizi YJ.llardan beri 90cuk- l,-,rl. ·problem <;c~m'; y(;teneti ulmayan ^VI:! tiii~iincclerini sc:rbcstc;:e ifade ede- ::teyen }~i.~iler oluroJc yeti; tirl.!di:tedir. T:u yUzden, i1i~o;~retir:lir:,iz toplumu-

Illuza etonom1k, 30syal ve siyasal a~l.dan ycterl i olc,:Udc katkl.u<.1 bulunama-

;!.akt;:,o.::.r •

. Diger ok;.:l ·pr~)~r2.lalaTl!lda oldu~u gibi i11\.01'.1)1 pro:Thldannda da, .. ,'-' -·r~l,,;'·me~e.deg'·;<;;:

505:,'a1 Y2p1da, i lrni ve tckn010jik alanda meydana ^_p.:<.-' • .;. ... ::.~ -,-.,..' .. _ -..",

melerc:· paral cl olarak birtak1m degi.=;ikliklcr j'ap11ffil..i}t1r. Cumhuriyetin iC'.lr..t1u:;-ulldan gUnfuniize k(;.dar gc~en sure igerisindc, 1924,1936, 1948 V~

19G8 Yl.llarl..ruia ollilak o.z(:1.'e, ilkogretiiil alanlnda dart t efllel program de-

G i

~ikli~~i yapl.lml.:."&:t1.' .. Btl ~alJ.::;:m;:;r.:~~:~::>. ^bu· pl.'ogramlann ilaz1rlanmas1nda demografik, ekonomik, sij'G.sal ^'Ie kiiltiirel :i:aktorlcrin ctkisir!i ve bu dart

fi:!ktord'~ meydanu gelen geli§melere programlar11l yt:t~rince uyum saglaYlp saglay,_,mc:.d1g1 ortaya konul"laya 9a11§1..1mo;;tl.r •

..

II

Tez kODUsunun geoi§ olmas~ aebebiyle gerek Basyal yaplnlU yukarl- da beli.rt i len dort .:rl[lktorat;l.sl.ndan ~ahlil edilmesinde ve gerekse demog- rafik, ekonomik, siyseel ve kiiltUrel alanlarda meydana gelen degi§melerin ilkokul programlarlna alan etkilerioin ortaya konulmasl.nda fazla ayrl.ntl- ya gidilemem1§tir. Konu, ana hatlarl.yla ve bclirgin ozellikleriyle Bt;l.k- lanmaya ~all.~l.lml.§tlr.

Tez koousunun t eshit edilmesinde ve daha sonraki a§amalarda her zaman yardl.~D.l.. esirgemeyen tez hocam Sayl.o D09.Dr.llustaf'a Ergiin'e te§ek- kiir ederim. Ayrl.ca, tez ho(;am ile her zaman gorii§me imkanlml,D olmamasl sebebiyle tezin haZ1rlanmaslnda slirekli olarak yalnn ilgi ve yardl.ml.Ol.

gordugum hocam ve hallim ba§kan1m SaY1D D09.1r. Hilliiet Y.Celkan'a da te§ek- kiiru hir bo~ bilirim.

Remzi Yava§ Kl.DCal

TURKIYE'DE

ilkokul Programlarlulu lisZ1rlanmasutda BaZl. Sosyal Fakttirlerin Yeri:

GiRi~.

loP Temel Kavramle.r"

1.1 .. Olrul

Program.

^Nedir?

1.2. Olru1 PrograJIll.U8. Etki Eden li'aktorler.

1.2.1. Psiko1ojiK Faktor1er.

1.2.2. Ekonomik Paktor1er.

1.2.3. Fe1sef~Faktorler.

1.2 .. 4. Top1umsa1 ,Paktarler.

1.3. i1.kolrul Prograauna Etki Eden Faktarler.

2. Ttirkiye Cumburiyeti'nde Soayal Yapldaki Bazl ^Geli~~ ve ^Degi~me1er"

2.1. Demogra£ilc Yonden.

2.1.1 .. Ttirkiye'de 11Ufue ve Uitelig1. 2.1.2. Ttirkiye'de §ehirle~me.

2.1.3. TUl'kiye~de Wyler ve Ozellikleri.

2.1.4. NU.f'ue ve ~gi.tim.

2.2. Teknolojik ve Ekonomik Yoooen.

2.2.1. 1923-1932 ~lllarlnda TUrkiya Ekonomisi. 2.2. 2. 1933-1945 Y111arlnda Tlirkiye Ekonomiai.

2.3.3. 1946-1960 Yl.~arlnda Ttirkiye Ekonomisi"

2.2.4. 1960'dau Sonraki Donemde TUrkiye Ekonomisi. 2.3. Siyasal Yanden.

2.3.1. Qok Partili ^Don~e Kr.dar Ttirkiye'de Siyasi Yapl.

2.3.2. Qok Partili DOnemde Siyasi Yapl.

2.3.3. Styesi Geli§melir ve Egitim.

2.4. Kiilturel Yanden.

2.4.1. Kllittir ve Ozellik1eri.

2.4.2. KiiltUrel D,egi§meler ve TUrkiye.

2.4.3. KUltUr ve ~gitim.

,

."i ';J- .3

ie li

i 2.

1 4 HI

is 2£

u 24

2.5i

~'"

" L

:, 1

3-') :1,5,

_,'f Lie 4 1

4 3

4 ⁵

4f

4 ^s

51

3. Tiirkiye'de ilkpku1 Programlarlnl.n HaZl.rlanmaS1DB. Etki Eden Baz~ Sos-

yal }'aktor1er.

54

3.1. 1924 I?Jtokul ProgramJ..

3 .. 1.1. Demograf'1k Faktorler.

3.1.2. Ekonomik Faktorler. 3.1.3. Siyasal Faktorler.

3.1.4. KUltlirel Faktorler. 3.1.5. 1926 Ilkoku1 Prog=.

3.2. 1936 Ilkokul PogramJ...

3.2.1.. Demografik Faktorler.

3. 2.2. Ekonomik Faktorler. 3.2.3. Siyaaal Faktorler.

3.2.4. KllltUrel Faktorler.

IV

3.2.5. 1939 Ki:iy ilkokul1arl. ProgI'WID..

3.3. 1948 Ilkokul Program1.

3.3.1. Demograf'ik Faktorler.

3.3.2. EkonomLk Faktorler.

3. 3. 3. Siyasal Faktorler.

3. 3.4.

Ktilttirel.

Faktorler.

3.4. 1968 Ilkokill Progranu.

3.4 .. 1. Dem.ografik Faktorler.

3.4.2. Ekonom:Lk Faktorler.

3.4.3. Siyasal Faktarler.

3.4.4. KUltlirel Fak~orler.

4. TUrk Toplumunun SOBYal Yap~s~ ve fugUnkU ilkokul Programlar~1I 4.1. Bugiinkii. Sosyel. Yapllll.l.z ve

ilkogret1m.

4.2. EugUnkU ll..kokul Program.1. SONUQ.-

_ Sc., cJ

9>

{O

6J

{'7,

b4 (J;

6S

~l

'1-l.

~ ;f'5

<11-

'ta,

'I['

9,i

S')

il5

%

81

~4

~1

.93

c , G:IR:t~

YUksek lisans tezi olarak hazll'lamJ..§ oldugumuz bu QalJ..§rna, Cum- hurij.-et donemi ill::okul programlarJ.DID hazJ.rlarunasmda etkili alan Cumhu- riyet donemi Basyal yapJ..s;n~ demografik, ekonomik, siyasal ve kllltUrel ozellik2cri i1e, pu ozelliklerin ilkol-;:ul programlarmB etkileri el e alJ..n maktad1T .. QalJ..l}maml.zda, CurrJluriyetin kurulul}undan gUnumiize kadar geQen sli r c i rsindc hazl.rlanan 1924, 1936, 1948 ve l~ 1 ilkokul programlarJ.. eaas 01 rak aLl.nrraktaru.r.

I~onu, zaman ag:l.sl1ldan uzun bir sUreyi igi.">le 81d161: ic;:m, gerek sosyal yapl..llln de'mografiJc, ekonomik, siyasal ve kUltiirel faktcrler a91.-

s~~dan tahli l edilmesinde ve gerekse bu faktnrlerin ilkokul programlarl.- ne ol~n etkil erinin ortaya .konulmas2nda ayrmtl.lara inilememi§tir. Ana hatlarJ..yla belirtecegiJni.z eu sasyal falctor" a~l.sUldan sosyal yap1In1Z tah- III eciilcliktensonra, bunlarJ.ll ilkokul progranu.na alan etkileri genel 0- larak ori;aya konu"1.maya ga11§1.1acaktl.Xo

'l'ezimll;in haz1rl<:.n..r;".asJ.l1aa metod olarak dakumantasyon ga11§maSl.

yap11masl. ka.re.r1.a"§t1Xllm1§ ve konunun yeterli bir §ekilde ortaya konu- labilmesi i..gin mliml.-:iin oidugu kadar fazla kaynaktan yararlaIll.lmuyu ~all.­

~11In1§t-'.r. Ttirk~e kaynaklarlll yan1 S1Xa, yeri geldik~e kcnuya ili.§;kin 0-

laral< yazJ..l..In§ yabancJ..' ka;yr.aklardan d.a ye.rarlanJ..lJru.§ tJ.X,

Tezimizin amacl. i5e, iL~ok~l progrumlarJ.llua yapl.lan degi§iklikle- rin, yukarl.da a~1klanan dart faktarde meydan~ gelen geli.§;me ve degi§mel lerle hangi ol~lide uyumlu oldu~~u ortaya koy~tad1X.

nilkoh-u1; ; ;::ecburi ogretim ~agl.lldaki k1Z ve erkclc gocuklar1l1 e2itim ve agl'etimini saglamak tizere Devl"et tarafl.lldan a~l.lan, yonetilcn ve denetle- nen veya Devlet taraf1l1dan ozel kanuna gore a-

g11,~s1na izin verilen ve denetlenen milli egi- tim ve (jgretim kurumudur" (1)

tilkemizde ilkogretim, yukarl.da da ifade edildigi gibi bUyUk 01-

~tide res~ ilkokullarda olmak tizer.e ozel ilkokullarda da yapJ..lmaktadlro

ilkagrctim, topluDlsul hayat1.Ill1Z i~in onemli carevler gormektedir.

ilkogretim, oncelil~le gocuklar~ duzgtin kanu§ma, yazma ve say~ senbollerj ni h-ullanma yeteneklerini gel~tirmekte, gocuklarl sosyal1e§tirmekte,

1) "llkokul Yonetmel igi^{l l}, Tebli€;ler Dergisi. 2~ KaS1m 1976, s. 1909

· ^,

ba§kalar~ ile i~b1rligi yapabilen, sorumluluk duygusu geliilmi~ bireyler hs.llne gelme!erine yard 1m etmekted1r. Ayrl.ca, ~ocuklarl.n dJ.li diinyaya ilif?i:"

kin bUgi. ve gorti§leri. kazanmalarull. saglamakta ve son olarak ta ilkogre- tim, daha list ogretim kurumlarlna of.renci yeti§tirmektedir. Biltiin bu ~ok

yonlU fonka1yonu'sebebiyle 1lkogret1m, diger tilkelerde oldugu gibi illke- Illizde de orgiin egit im lrurumlarl- ic;inde en yaygl.n olam.dl.r.

Ilkokulul'). yukarl.da belirtilen gorevlerini yerine getirebilmesi

i~in her ~eyden once programlarl.n1n glinlin §artlarl.na uygun bir §ekilde dU- zenlenip uygulanmasl. gerekir. tilkemizde direr okul programlarl. gibi ilko- h.'U1 pr ogramlarl. q8 hti l l i Egitimin Ama<;larl.na uygun olarak haZl.rlanl.r.

Ama.;lar ise,;.fert ve toplum ihtiya<;larl.naba~ll. olup bunlarl.n karlil.ll.kll.

olarak birbirler1ni etkiler:lesinden dogmaktadl.r. fu sebeple, feroin ve top- lumun ihtiYR~larl. degi~tik~e egitimin ama~larl do degi~ni~t dolaYl.sl.yla egitim slstemi de devamll..olarak bu istck v~ ~htiya~lar~ kar~l.layabilmek

i~in, y~rine ve ZBmall1na gore oneml1 degi§ikl1klere ugr~9tl.r. (1) Degi-

§cn §ar~lara gore 1!:il l i Eg1timin Amac;larl.mn yeoi.den diizeolenmesi ve bu- na bag11. olarak da- diger okul programlarulda oldugu g1bi- ilkokul prog- ramlan.cda do deeiif.J1klik1erin yapl.l.masl. zorunlu olmu'itur. Sosyal yapl.da meydana gelen degi§oeler ilkokul programlarJ.n8 yanSl.tl.lmadl.gl zaman, ilk-

okull~an meZJn olan ogrenciler gerek sosyal, gerekse

ilmi

ve teknik bil-

. '

gi ar;l.Sl.ooan yetersiz bir §ekilde yeti§mek du:rurtnlyla kar§l. kar§l.ya kall.r- 1=.

Osm.anll. imparatorlugu I []lln yeriDe kurulan TUrldye OJ.mhuriyeti, bil- hassa siyasal ve kiiltlirel yapl. ar;lBl.ndan onemli yeniliklere s~~ne olmu§- tur. H&rijeyden once, ldari yapl. hemen hemen her~eyiyle degi§m.1§ ve kiiltli- rEl a~:l.dan Batl.ya yonelinmi!}tir. Cumhuriyeti·n ilful1ndar::' gUniiroiize kadar ger;en sUre 1~inde de s9syal., iktiaad1 ve il.m.i alandaki geli§meler devam ctmi§ tir. Bu deg1§iklikler1e birlikte, i1k(1h.-ul programlart nda da bir talum y",-ni dtizen1.eme1er yap~lma ihtiyan duyullIEl§tur.

Cumhuriyetin kur.ulmaBJ.ntb,sonra ilkokul program1arl.t"i~a ilk deg1f}ik~

1ik 19?4 YJ.lJ.nda yapllm1f}tl.r. 1924 1lkoku1 programJ., siyasa1 yap~da meydana gelen y~niliklerin ilk0kul proer~na yanSl.tl.lmasl amacl.y1a hazl.rlanm~~tlr.

Du

program, acc1e ve ~~zlrll.ks1z o1~rak yapl.ldlg~ i~in ~926 Yl.~da yeni bir program. degi§ikl1gine gidilmek zorunda kalJ.WD..l.fitJ.r. 1926 ::hkokul ProgramJ.·Y-

1) Ozalp, Re§at ve A. AtaUnal. TUrk Idil li Egitint Sisteminde DUzenleme Te§- kilatl. • .tstanbul: Mil li Egitim Basllnevi, 1577. a 62.

3

1a ilkokulun birinc:i devresi 1'9111. ^t toplu ogretim ' sistem1 getirilmif;itiro Ayrl.ca, ilk: olarak 1926 llkokul Progra[!!11 Dda ilkokulun amacJ.nJ .. n yer aldl.gl.-

nl. ve bunun 'gene; nesli muhitine faal bir halde iotibalc ettirmek suretiyle lyi vatandavlar yeti~tirmek' ~eklinde ifade edildigini gorUyoruzo (1)

Tlirkiyet~e ilkosre~im programlar1yla i18111 ikinci onemli degi~ik-

11k 1936 Yl.l.l.nda yapl.l.nulitll'. 1936 ilkokul Prograru'nda ilkokulun hedef- ler! ve her derain ama<;larl. ayrl.otl.11 olarak belirtilmi9tir. Bu program- da yer alan ilko.~·Jlun hedefleriyle egitim ve ogretlm ilkeleri C.H.p. loin

eciitim politikas~na uygun olarak haz1rlan~~t1r.

Ilkokul

,

programlarl.nda uQUncu bnemli degi~iklik 1948 Y111nda ya-

p1.lm1~tlr. 1948 Ilkokul Program1'nda ilk defa olarak ~lli Egitimin Ama9-

larl.Da yer veril.m.1l;tir. Bu Programda da 1926 Program. ^I ndan beri ilkoku11a- r10 birinci devresinde uygu1anmakta olan Itop1u ogretim^l sistemine devam edilmi§, daha sonra 1958 illcokul ProgramJ. ^I yla birlikte 0 zamana kadar ea- dece ilkoku1lar1o birinci devresinde uy~~ianmakta alan 'toplu ogreti~1

s1stemi ikinc1 devreye de yayg1nla§tJ.r1~~t1r. 1968 ilkokul Program1, Ulkemizin farkl1 bolgelerine, her bolgenin belir1i ihtiyaq ve ozellikle- rine gore, mahal11 kurullarca gerekli degi§iy~ere imkRn veren esoek hir prograrnd1r. Bu eebeple, daha Bnceleri kay ilkoku11arl. 1;10 ayr1 bir prog- ram hazlX1aru.rken, 1968 il.kokul Pr~ ^I yla birlikte ayr1 bir progr8!!l haz1rlaomasJ.Oa gerek gBrtilmemi§tir. 1968 Pro~ramJ.lnda Mill! Egitimin

Ama; -

lar1 daha ayr10tJ.11 olarak belirt1l:a:d.§ ve bunlara bagh. olarak Ilkobreti- min Amac;larl..Da yer verilm1qtir.

Ulkemiz~n her y~oda tek bir ogretim programJ. uygu1anmakla bir- likte} 194B'den·beri, bolge ozelliklerine gore Bgretim program!ar1nda:)ba- Z1 degi§1klikler yapma c;abasl. gorUlmii§ttir. ic'akat bu giril1imler, oA:ret1m programaoJ.o ag1r11g1 yUzUndeo sonu~ vermemi§, verilen konular1D ogrenci- ler tarafl..Ddan Sl..navlarda tekrar1, ba§ar1n1n B19Usil olmaya devam etmi§- tir. Bu durum da; c;ocuklar1 SH18V korl.-usuyla ezbercilige yoneltmif}t1r.

Ozell1kle ikinci devrede ders sayl..Bl.n10 fazla11g1, muhtevall1n ag1r11g1 ve soyutlugu ogrencilerin sagll.kl1 bir §ek11de ogrenmelerine engel olmu§, ogrencilerin yetenek ve kapasiteleri hemen hemen biltiln programlarda ih- mal edilmil1, sadece bazl.. dersler birle§tirilmi§ ya da ders adlar1n1 degi§- tirmekle yetin~1.~t:i.Qocuk1ara ilgi duyduklarl.. §eyler deail, belirlenen muhtevalar ogretilmi§tir. hat1 tilkeleriDdc; temel amacl., okuma-yazma, aritmatik ve baz1 genel b11giler ogretmek olan 1lkokullarda, lilkeroiz ~o-

1) Ozalp, Re';1at. ve A.AtaUnal. A.g.e., s. 62

· ^,

cuklarlna ya~, yetenek ve ilgileri gozonUn~ allnmadan, uzun Yl11ar Yunan tanr11arln1n, mitoloji kahramanlSXln1n adlar1 ogretilmi~tir.

(1)

Bu durum da, ilko~Jllar1 4aha ziyadc ans1klopedik bilgiler veren bir

ogretl m

kuru- mu holine getirmi~tir.

Diter alanlarda oldugu gibi·ilkokul programlar1nde de s1yesal, ^BOS- yel ve iktisadi yapl.daki degi4meler lIe ilm.i alandaki gcli§meler eODUcunda birtalnm yenilikler yapl.lmasJ. gerekmi§tir. ,E'akat , geti r i len bu degi~ik11k­

lerin liJkede meydena. gelen gelieme ve degl~melerle hangi orenda uyumlu 01- QUg,J kOmlsu tartJ.~:,-labilir. I§te, ilkokul programlarl.ru.n tilkemiz §artlarl.n- daki geli~me ve"degl§IDclere uyum saglaY1p saglayamadl.Y~arl.n1 ana hatlarJ.Y- Ie de olsa ortays koyabiunek amacl.yla bu ~aLL~ma haz1rla~9tJ.r.

1) Kaya, Yahya Kemal. losnn Yetist1rme DUzenimiz. Arucara: Hac.Uuiv.Sos. ve idr.B11.Doc.Ser.i§1. Ba9~, 1984. s. 145-146.

5

1. Temel,Kavramlar . ^"

,

1.1. Okul Program~ Nedir?

Okullarj top1umun milli degerlerini benimsemil'} ^J bunlarl. gelecek nesillere aktaracak mesleki ve 19 alanlarl.nda ihtiyaq duyulan bilgi ve be- ceri kazanm1~ elemanlar~ ve her yonil tIe cemiyetin istedigi deger ol~Uleri­

ne uyg'.ln 1y1 bir vatands§ yeti§tinnek amacJ. ile (lrganize edilmi§ kurumlar- dlr.

!.nc:"ak, uygun bir Qe1-:ilde diizenlenroi:; o:'retim programlarJ. sayesin- dc; in:';i....nlJ.gln ;Jzun slire-li 9<...:bular1 ^{r;(: ....} i(;~~illd(; .,l,if. voilen bilgi ve tel;- riibeleri sistemli bir yekilde yeni nesillere kazandJ,rCilak ve boylece onla- rJ. dar, ki§isel ~evr~lerinden kurtarJ.p medeai alemin geDi§ ortamJ.yla ta- DJ.9tlrmak milmkUn hale gelir.

Eo durumda, di~er alanlarda oldugu gibi e~itim ve ogretlm alaDl.D- da da programa duyulan'ihtiyaq kendiliginden ortaya qtia:Jaktad~r. 0kul progrBm1 kavr~n1n tahliline gipmeden once, progra~n ne anlama geldi~i­

nin i:fade ed1lmes1 gerckiyor. Program; "yap~lacak bir i fiin bolUmlerini, her bolUmiln nas~l yap~lacag~n~ ve yap~~§ Zaman1~ gosteren maddeler bU- tUnUdUr .. "'l)

Kocuya

e~itim - ogretim sistemi a~~s1Ddan yakla§t~g~z zaman egi-

tim pr'OgramJ., ogreti.I!l programJ.., miifredat progr8l!l1, ders progranu ve oklll progrBm1 gib1 kayramlarla karlji~lal}~Yoruz. E~itim program.1, bireyio uzun do- nemli cgitim ama~lar~na ulal}mas~na ys-~~ etmek emac1yla belirli bir dtizen i~inde ~el}itli dersleri ve destekleyici faaliyetleri keps~na a11ro (2)

lI(jgret1m programl., belli bir ogretim basamag~nda,

belli bir ogretim stiresi i~inde s~D1f ve derBler- de ele al~nacak konular1, bu konular~n ama~lar1n1,

her derain battada kag east okutulacagl.lU, ~okulla­

r1D am891ar1na bag11 olarak bireyin iht1yaglar~n1n

gid.erilmesi ve kabiliyetlerinin geli§tirilmesi, bil- gi, becel'i , deger ve taktir duygular1mn kazandl1'11- ma.s~ i9io yapl.lacak c;ell.§ma18XJ. gosteren k1.1avuzdur." (3)

Eure1aki ~anamlardan, egitim program1.D1C ogre tim program1ndan daha geni§ bir kapsam8: sabip oldugu goIiiltiYQr. (jgretim proe;:raJlll., adete. eg1 tim .' prograrnan1n bir basamag~nl. t e§kil ediyor.

1) Se~en, M. ~efik vc Arkad§lar~. Egitim ve (jgretim Ilkelerio istanbul: Milli E~ti.m Dasllnev1, 1986. B 60·

2) Dogan, fu..fzt:. Analiz ve Prop.:::'"am Haz1rl.ama. Ankara: Auk. VDiver. Egit.

Bil. Fak. Yayo 120, 19820 e 24.

3) Sezgen, y~ §ef1k ve Arkada~lar1. .. A. g. e., a 60.

t1Ufredat pro[~ram.l. ooce1eri oku1 ve ogre tim progranu yerine kul1a- m.ll.yordu. fuglin, bu terim yerine ya loku1 programl.' ya da ·'i3gitimprogralnJ t erimi kullanl.lmattadl.r. ^I doers progranu ^I i5e, belirli bir der51e ilgili ^{0 -} lerCk muhtevaol.n kapsaml.nl. ve duzenlenmesini belirleyen, ogretmen tarafl.D- dan I'u::.zl.rlQnan qir pl§ndl.r. (1) furadan ders pro~.ram.J.n:l .. n sudcce bir derse ..

ait ve dar keps~~l~ bir plan oldugu ortoya 9l.kl.yor.

Oku1 progranil., okul1"rda yc.-placal,: egitim ve ogretim etkin1ikleri ile ders i9i ve .ders dl.§l. 9Hll.§malarl. duzcnlt:yen bir program<il.r. Yukanda da belirtildigi ·gi:bi 'okul proi::,--ram..l.' yerine onceleri lmiifredat program1.¹ t erimi kullamll.:,'ordu.

(2)

Okul programlarl. ogretim progr~rn1ar'ndan dahe geoi§ kapsamll.dl.r.

t;Unki, ogretim pro:::ramlennda sadece ogretim faaliyetlerine ili§kin ozel-

1iy~er ve bunlarl.n planlanmasl. yer all.r. Qe§itli kurslar, egitsel kol 98-

ll.~malrl., okulun kendi personeli ve gevre halkl. i1e ge§itli vesileler1e yapacagl. toplant1.1ara ili§kin a91klamalarl. da kapsadl.gl.ndan okul progra- rnl., ogretim progranundan dioha gernl§ ~in yap~ya sahiptir ..

Ayrl.ca, farkl.:t seviyelerde okul programl6.I'l.ndan SQZ edile'oilir.

ilkokul progranu., ortaoh-ul progra:D.l. gioi farkll seviyelE.rrieki okul prog- raml2r.l. haZl.rl;.'mr~{en Ulke milli egi timinin gene1 are.a:;lan t erne1 all.nm.ak

~<irtl.y1a, oh.-u1l<ITl.n a.m.a:;larl. ile ogrenci istek ve ihti'y""891arl. da goz 0-

nlind~ bu1undurulur.

Okul pro. r:::.mL:.rl sabit bir ~e;:ilde ;·:alr:laktan ziyade, siirek1i bir geli§me gosterrr. flu ge1i§me ulkenin sosya~ yapl.sl.nda, siyasal yap.l.sl.nda ekouomik yap~sl.nda . ve·~enel olarak i1im ve teknolojide meydana gelen ge- li§melE:re parelel olarak ortaya 91.kar.

Okul prog~~arl.nda uzerinde durulmaSl ongorlilen muhteva, be1irle- nen amac;lara ulGl.~~ltak i~in bir ara9 niteligini ta:pmaktadl.r. Konuyu tilkemiz

a~l.sllldan ele aldli';J.Ol.zda, mil.li egitim am.at;lan deti~tikge buna uygun 01a_

ra.kmuhhvamnda dl:2i§mesi tabiidir .. :at bakl.lndan, Cuml"w.riyet tarihi boyunea f erdin ve toplumun ..:g.itimden beklediklcrine gore okutulan .IIlI.lhteva da degi§-

mi~t ~e§it1enmi~tirG

1) Do~an, Hlfzl.. A.g.e., s 24,

2) Sezgen, M. $efik ve Arkad.a§larl.. A.B.e., s 60 ..

,

.

7

1, , 2, Qkul ProlirasD1oa'"E-'ki Eden Faktijrler.

GiinlUk hayatta, insanle.nD kendi tecrtibcleri sorrucunda edindigi bilgi ve ~l.f}kanb.klar yeterli olsaydl. okullara ihtiyac;r kalmaZOl.. GtinU- Iillizde toplumlarin gittikcc karma~l.klc.~an yapl.larl. okul1ara, alan ihtiyacl.

daha da arttl.rml.~tl.r. tlim ve teknolojik aLandaki geli§meler sonu~unda bir tarftan mevcut bilgilere yenileri eklenir¥cn, dieer taraftan da mesicki egi· tim gerekli bale gel.m.i§tir. Okullar1D mevcut hilgi lerin tamam.l..nJ. ogrenciler£

kazandl.rmaal. miimkiin degi ldir. 6grencilere aktanlacak ;.:;ilgil er okul scviyesj ne gore, toplumun ve ogrencileriD istek ve ibtiya91arl.na gij~e belirleniro BL durumda, farkll. 'okul seviyelerine gore t'arkl.J.. programlarl.D hazJ.rlanmasl. eerE

Ii hale gelmi~tir.

Egitim ltiiltlirJn nesildcn nesile aktarl.lmasl. oldut~na gore, mUfredat progranLDl.D haz~rlanmas~ demek, akta.r~lacak bu bilgilerin:. se~im1 ve bu s~Qi·

min hangi prens1plere Pa21l. kal1narak yapl.lacag~D.l. karalas;tl.l'ffiB.sl. demekt1r. t Qe~itli b11im dallan.nda uzmanla§!!ll;ya yonelik bil1m dul. - ag~rll.ldl. egitim

sistemiyle, acrQn~ile~ her konuda anem vermeyi 1st0yen ~O~~~ agl.rll.kl~ sis·

tem arasl.nda kesim ayrl1!ll.ar yapmak dogru de~ildir. l.:Ufroo~t program teoris yenleri aresl.oda ortam - a~~rll.kll. eglt1m sistemni savunanlar i se, Bilim d:

rl.I'.da Uzmaol8§m8.D.J..D. anemini itUar etmemek;,1.e beraber, bu bilim dallannl.n

og:

cil erin ~ogun1ugumm kapasiteslne gore se~ilmesi gerektigi gorU~J.nu savu- nurLar. (2) Her ti~ yakla§1~l.n dayand~l. esasIar a~l.sl.ndan hakll. oldu~ yen- ler olmaSl.na ~tmen, bilim dallarl.ndaki u~' n1e§ma ve ogrencilerin ~o~n1u­

gurrun ice.paslteleri ara.Sl.nda denge kuru.lmas~· .;;.;erektigini savunan yakla§l.lllJ..m:

daha ~ok kabul gOrUldugu soylenebl1ir.

Bilgi, +usanlar arasl.ndaki il~ti§imin Bonunda meydana gelmekted1ro Day-en oilginin olu~ birka~ neBlin ileti§imini gerektirmektedir. Rundan dolaY1, her nesi l il~ onemli gorevi.:.yerine: get1.rmek .. 2orundadu'. !Unlar, ken- dine.en onceki ne~illerin elae ett1gi bilgil eri dogru bir ~ek11de ogrenmek bu bi lgilere yeuilerini eklemek veya bunlarl. daba dUzenl1 hale getirmek ve bu hilg1leri kendinden sonraki neaillere aktarmaktl.r. BOylece, bilg1 arttlrak daha sonraki nesill cre devredilmektedir. GiinUmUzde ise adeta bir hi lg1 patalmas1 aaz konusuduro

6lrenmenin tek yolu t olaylar ve orta!!!l..ar araSl.nda ili~kiler kurmak- tan geqer_ve bu ili~kileri kurabilmem.iz i~in de kavramlara ihtiyacJ.ml.z vardl.

1) Ie-nton, Denis. Classes Culture and Curriculum. london: 1980. s 70. 2)

AGg . e .

B. 71.

Kavramlar1,.baz1 olaylar~ ve madfieleri s1n1fland1rarak elde ederiz. ~

11am James'in a~1kladlg1 gibi s~n~1and~rmat kavramla§t1rma ve geneIle~­

tirme yctenekler~miz olmasayd~, sonsuza kadar Idevam!1 artsn ve b1rbirine giren bilgi. karma'i~s1.t icrerisine hapsolurduk. (1) fu ~ekiide olu§an b1lgi- ler, s1n1fland1rmalar neticesinde bilim dallarlDl clu§tururlar ye hi lim

dallar~.okul programleI1n1n haz1rlanmaslnda en uygun kaynaklar olarak or- taya ~akarlar.

Okul programIar1 haz1rlanlrken elbette beIirl1 bilim dallar1 ve konular esaa a11Qarak: haz1rlamr. Faldit, s~dece belirli ders' konular1n1n bilim dallarlJla gore belirlenme",iyle iyi. bir program hazl.rlanm1§ .olamaz o okul programlnr1 haz1rlanlrk~n farkll bir taklm unsurl~n gozonUnde bu~

lUndUnJ!ma.Sl gercl'Cir. 1f:lifredat prograruan gerek 'ilk olarak hanrlamrken gerekse daha soura deg1§tirilirken ona yon veren ve S1nlfland1rl1an bir te-

k.J.m. etkenler vardlro amlar miifredat programJ.n~n tt:meller1ni tel1k11 eder- ler.

Bu

temel oz~llikler once11kle programl.n aca9lar1nda, daha sonra da kOlll.llan.nda kend1ni gosterirler. 141redat programl.[u etkileyen temel ozel- likieri ps1koloj1k, ekanomik, felse!i ve toplumsal o1mak Uzere dort ba~-

11k alt1nda topla~dbiliriz.

1, 2, 1.·Psikolojik Faktorler.

Okuilar ve egit1t:i. ile ilgili ~e~1t.li kurulu~ler insanlara bir§ey- ler f~zand~f klsacaS1 insan~ egitmck 1crio vard1rlar o Okullar, o~renci­

leri belirli ama,r;lar ~\)gzultuSur4a egitmek i9in kunllrr.u~ ktlrumlardl.r. Her ill.kenin egitimle.' il&ili genel amar;larl varchr ve okul programlarl haz1r- lanlrken bu genel ama91ar esas all.llarak farkl1 seyiy8' ve' yapl.lardaki okul- l:Jnn "proeramlurJ. tcspit ediliro funa gore, her okulda okutulaco.k olan . dersler ve muhtevalar~ belirleDiro Ayr~ca, her seviyedeki okul ogrencile- rinin keodilerine ozgii bir takl.I!1 ozellikleri varo1ro Her bireyin ozel .. ve genel loabiliyeti, ilg! ve ogrenme gUcU, ekonomik ve sasyal durumlar1 fark- 11ulr .. Kalite v~ kantite a<;ls1ndan bireylcre iyi bir egitim verilD".~k iste- niyorsa, hem okul programlar1D1n haZ1rlanmaslnda, hemde programlarln uygu-

~slnda buoun gibi ferdi ozelliklerin dikkate all.nmasl gerekiro

Bireyin biyolojik, psikolojik YC Bosyal ihtiya~larl. ar;1B1ndan toplum ve kUltUrUn incelenmesi neticesinde, bir bireyin 0 toplum ve kU1- tUr igerisinde ~htiya~lar1U1 dengeli ve en iyi §ekilde temin eder~k y~a­

yab11mesi i~in tiygun davran1~lar~n neler olmaSl. gerektitine dair ip u~lar~

elde ed~lebilir. Bu 1pu;lar1na~b8k~lerek belirlenecek davrall1~ kal~plar~

ile belli seviyedeki birey1erin mevcut davraU1~ ka11plar~ll1n kar~~la§t~r~l­

!D2.S1, bireyin egitim ihtiya;lar1m ortaya g~karacakhr. (1)

Egitimin

.;e§itli sEviycleri i;1n amaglar belirlenirken, ba~vurula­

cak kaynaklardan biri, 'bireyin egitim ihtiys;lar1d1rD Bireyin egitim ihti-

yaC~t

dogumdan ol Ume

kadar birgok a§amalardan oluQUr ve ~arkl~ unsurlar~n

etki1erine maruz kal1rD Her hireyin kendinc ozgti ozcllikleri vard~rD fu 0- -zellikler hayat b'oyu slirer ve birey ya§la~~hk9a herkes i9io ortak olan be- lirli aliamalardan ge;erD

(2)

Ayr1C8, her ogrencinin sosyo-ekonomik durunu ooon egitim ihtiyacl.nJ. etkiler. Geliri az bir ailed ...

n

gel en ve en baa

za-

manda para kazanmak zorunlulugunu hiaseden bir bireyio 1htiyaglar~ iIe, ge- lir aurumu 1y1 alan hir aileden gelen ve uzun bir ogrenim gerektiren -mes-

lcy~ere haz~lanmas~ 1910 yooelt11mi~ olanbireyin 1htiya91ar~ farkl~d~ro

Yine, mesieki egitim 8gl.S1ndan b1reylerin ihtiys;lar1 di~.kate elJ .. nd~glnda,

orgUn eg1tim yolu ile mcsiege baz~rlanan bireyin ihtiyac~ ile ask@rligi

yapm1~ ve ai:e geg1ndi~ zorunda alan bir bireyin mesleki egitim 1btiyac~

birbir1Dden ~ok f~kl~d~r. (3)

Okull8;' u.zun sure gocugu yeti!jkinlerden fa:r.ld~ bir varll.k olara4-: dU fiiinmecil} ve eg1t1n:rle de lr..ocuyu, "nmi bilgiyt tek unsur olarak gOrmU!jttiro 20. YlizY11~n ba~1ang1c~ndan 1tibaren psikoloji alan1nda ortaya 9~kan ge- li§meler, 90cu~ LD ve ergenlerin ozelliklerine 111§kin yeni veriler e- dinmemizi saglamJ...§.tlXo BOylece, c;ocuklann yeti§k.inlerdcn farkh oldugu ve fcrdi ozelliklcr1n egitimde dikkate allnmas~ gerektigi gorti~ yayg~n

bir kabul gormeye ba~lad~. GtinUmlizde de ferdi ozelliklere gerek okul ~rog-

ramlar::uu.n ha~1rlanmas~nda, gerekee uygulanmas~nda mUmkUn oldu~u kadar yer verilmesl gerel.-,·tigi temel prensip olarak kabul edilmekted.irD

Eeltimin gt?revit biitiin istidat ve yeteneklerini. gel1§t-irmek husu- sunda bireye her tiirlli "imkaD1 temin etmek ve onu hem keDdisi, hemde men- sup ^oldu~ toplum ve biitlin insanhk 1;1n ^Yi,rarl~ hal.e "setirmektiro

9J

ga- ye; gocutuD ve gencin o~j1Oal yonlerini hozmadan, yarat1c~1~klar~n1 tel]- vik ederek en bU~ geli~me f~rsatlar~D1 onlara vermekle eaglanabilir. (4)

1) Ertii,rk .. Selaba.ttin. Egitimde 'frogram' Geli!;ltirme". "Ankar~: Meteksan ltd. :;tl. Bas," 1984. s. 41.

2) Do.:-"an, fufzj. A.g.e., s. 41.

3) A.g.e ... , 48.

4) ~em.inJ Refia. Egitim va Ogrctim Problemlerimiz. istanbul: Edebiyat l!'ak.

b~~. ,

1973.

B.

3.

1.2,2. Ekonomik Paktorler.

Ulke1er ekonomik geli§meyi saglamaYi ~a11§1rkent egitimlerini de geli§tirmeye ~aba sarfetmektedirler. Ekonomi geli~tik~e kalifiye i~c;ilere

uzrnan elarnanlara ve eg1tilmi§ bir halka olan ihtiyaC; artrnaktad1r. Ekonomi, egitimdeo bir t~~ isteklerde bulunurken, egitimde ekonomiden bir tak1m taleplerde bulunmaktadiro Boylece, egitimle ekonominio kar~111k11 etkile-

§imi sonucunda kalk1nma saglanabilmektedir.

Teknolojik degi§menin bir Ulkenin Bosyal ve ktiltlirel hayat1na 0- lan etkisine, ingiltere' deki endUstri devriminin 60DUQlar1 yok iyi bir oroek te§kil etmektedir, EodUstri~devrimi ile bir1ikte inglltere' de treo- ler ve bubarl1 gemiler yap11maya, petrol motoru "\fe clektrikli motor kullz.- o1lmaya baliland1. 19. AS1rl.J;;l ortalarlllda elektrikli telgrai' gell§tirildl ve buaunla birlikte gazeteler fikirlerin daha bl.zll i1eti§imini ba§lattl- lar4 materyallerin ve insanlar1D ula§~ imkanlar1 da ~zla artt10 Fabri- kalar ve ~ebirler ingiltere' Din C;ehreaini degi~tirdi. F&brike sisteminin bir souucu olarak, iii' saatlerinin belirli hale ge~esi bOil za.can hadisele- rini ortaya C;l.kardl ve bu rusua bir egitim problem! haline geldio (1)

ingi1tere' deb teknolojik geli§melerin sonucu olarak. egitim yay- gl.nla§masl, biiyiik oranda fabrilffitor ve sanayi kesimlcrinden olu/ian yeoi

zeugin orta s1nlf'l.O lehiM idi o Eodiiatrinin gelif}:!I.esi bir tarattan okur-

ynzarl.l~,

dige; taraftnl.J.a teknik ogretimi zorunlu hale getirdi. 19. A- Sl.rl.n sonlarlDaUogru ekonomik giictin iyi bir e~itim sistemini gerekl1 kl.l-

d~g~ ge~egi ortuya 91kt1. 1851' deki teknoloji sereisi' ode diger lilkele- rin i§c;i1erinin ,daba iyi bir egitim sistemine sa..~p olmalarl nedeniyle in- giltere' n1.n bu ·lmnudaki liderligini koybetmc dururm.lDda oldu6u goriildiio 1867' deId Paris sergiU I nde iae geli=itirilcn mUkemmcl tekniklcri kulla-

tlliCuk vos1fll. i~~ilcrin yetersizligi ingiltere iC;io tehlikeli bir hale

gelmi§ti .

(2 )

BOylecc, ~kooornik ve teknolojik gcli§me :ile cgi tim arasulda c;ok S1la. bir ili/iki oldugu ger:;eei ortaya c;l.layor • .I!:Iwnomik ve teknolojik ge-

li~menin aonocu ·o1arak bir taraftan egitim imkanlar1 artarken, diger taraf- tanna geli~en ekonomik ve tekoolojik yap1ya bagll olarak ortaya ~l.kan uz- manla;mla mes1ck:i egitimi zorunlu hale getirmektcdir. Sanayile!imeoin sonu-

1) OttcTlray, A.K.C. Educat10n Bod SOciety. London: Trend Co. Ltd, 1962. s. E 2) Aogoe., a. 64.

cu.olarak. ortaya t;'l.kon· tckrjik e?!itim, uir probll..:m ol ... rak, gtinUmUzdc de vnrh.i

.

l.m. sUrdti~eh.-tediro GUnUmiizde, bil' tarafa t~knik egitim, diger ta- raf"da .de genel oel'etim kl.JruHllcn faaliYo.:tlf::rirtj.· sUrdUrmcktcdir. Bilhassa ortaogretim seviycsind~ bl:tl;n ~<..balaru ra.'::!llCn tcknil{ ogrctime d0vam eden ogrencilcrin say.1S1 ·isten.il~n oram.n (]ok altl.ndad1r. fur.n.lO yanlnda, orta

o~;rE:tim seviyesindeki "teknik orullera dl:Villn eden oCr<.:nciler ile gene I 01'-

taogretime devam edenIcrin mensup old~klarl. sosyal ve ckonomik tabakalar erasllxia bar1.z farklar varchro GeliE}en teknoll?ji lIe birlikte t eknik egi- time gereken anem verilmelidir., fakat a~rencilere genel kliltUrden tama- men .mahrum. bir teknik egitim verilmeside kabul ediliroezo

Bireylerin ~al1.§ma1ar1., Urettikleri,'gelir v~ glderlerij toplu- ' mun ekonamik yapl.s1.~ olv~turur. Bu sebeble, bireyin ekonamik yap1.dan t;ev- resine katkl.da bulunaoilmesi 1.<;1.n iyi y<!ti~tirilmesi gerekiro Bireyin Y.8-

biliy~tlerine uygun bir i9 edinebilL1esi, i9 bolUmUnde miIIi ekanomiye be-

~ar111 ve yaP~C1 yonde ka~k1.da bulunabilmesi it;in, programlar haz1.rIan1.r- ken eknnomik faktarlerin gozonUnde bulu~Aurulmasl. gerekir. BOylece, ~ev-

rede gec;rerli 01. i§" ve mesleklerl e 11g-i l l bilgi, al1Qkunl1.k 've becerile- orin kazandl.r~~sl. iyj.. bir ocretim prograrnl..i1e mUm.."ldio olabi:liro (1)

In.:reknolojik 9agda bUr ve ki§isel y&~ar-~a onem ve- ran bin insan olmak i r;in, once maddi ~cvreye kar- 1}1. egemcn bi:!.' harekct gostermeli, sonra.da iC;gU.du-

l~rci en ^'I(; a;1l.r1 arzulardan s':;':Cl.!llo.:.:h. vc ycrat1.cl.

r;<..:..lJ s;m::i.lo:.n cicli:titirroelidir. r:;ocul~lar ' tek ba§1na'

ya~'u"nll., ~mvvct gast.ermeli, eng;.lh.:ri i:i!imay1. a~­

::,"(::p":"1^r;lidi!'. Qocuklartla konu~ma iht1.YC:Cl, hureket

'«twc arZU:3U y~ Y8rat1.c1.11.k onUn!:= g8qilrll€Z kuvvet

·ler 'olarak llazlX bulunkaktacb.r. Efl;itim bUn1ar;L. kul- lum'i111, u;;.h:).Gl. wnlnra en:~el oluf:u bil.' ttlv1.r tuk1n~,

ca.mahuJ, r . (2 )

Teknolo.;jik ve ck. oomik geIi~me sonucunda insanlar mac.di refahlar1-

nl. (:I.rtt1.r1rken vc dah~ i,;-""2 .i>ir f:f.i tim garme iw.ka!llna Si:'.hip olurlarken;

s:,;naY,il~~:menin ~eti.iuiei z:i.;rarl1. etkil erden de kOl'Unm.2.:nll.1 bilmclidirlera

ll..mu sa[layacak olnnda cgi ti"itir.

1,2. 3" ~'elsefi 1!'aktor ler,

1.)

S~zgent T.lo ~c: .. :".ik ve Ark{td;:!~lar.1. Aogoe., So 620

2) Er.zti.n, Kustcife. gltitim Pelsefes1 (Dera l~otlar.1)o 1l.alatya: inODti. Un1vo E[fH. Fak. 1934". s. ~7. (Qogaltma.)

dogru, ney1.n yanll.§ olduL-unu ortaye. koyabiliyorsa" bu ki§inin egitim ile ilgili bir goril§li va::- demc::ktir. Egitim ile i1gi1i gorli§I~!rini birey kendi tecrlibelerine dayanarak ve bu konudaki bi1eileri ogrenmek suretiy1e geli~­

tirebiliro Il}te, bireyin e€?itimine ilt.§kin bu g(irii~lcrine 0 bireyin egitim felscfesi denir.: Aynl. f}ckilde, tilkelir,i.n de kendilcrine ozgU eg1timle ilgi- I i farkl1 gori.i§

v e

yakla§l.mlar1

oldugu ndan

her iilkenin bir egitim felsefe- si VarP.1:r.

\lEgitimde fel sefi gorU~ e{!itimin amae;1Dl., metodunu, 'konular1nl., arae; ve gerecini vc uygulam;:J eeaslar1nJ.

belirlp.yen bir di.il}i.lnce sist(~midir.

!ler

o(:;retim

pro£:-

ram2 bir fel sefe gOrU§Unil yans1tl.r. Yanl1z, Hie;bir tilkeni.n egitim felsei'eai, sa! bir felsei'e gOrli§linc dayanmaz. Her illkenin e~itim felsefesinde ber tUrlii bir miktar bulumlr. Jiatta uygulaY1cl.larl.n da kendi l crine gore bir egitim fe13efesi vard1ro (1)

Egit im konusunda degi§ik felsefi ak1mlar,~arkll. gorU§l er ileri slir-

~~lp.rdiro Gerek bunlarl.n yanSLmaSl., gerekse farkI1 bir tak1m ozellikler sebebiyle b1r iilkede eg1time ili§kin farkh_ yakla.§1mlar soz konusu olmak- tadl.r. 7~DUYU iilkemiz ae;1S1ndan ele alacak olursak, rcs~ eEit1m felsefe~

I!li z .' Llilli Egi t i.in Am.ae;larl. I olarak okul pro_. amlarltl1n ba~l.nda yer almak":"

tac).r. Mi.lli egitim amae;lar1nda, olru.l pro~rarnlar~n.J.n haZ1rlalll!!.aSl.nde. UyUl.- mas!. gereken teme1 kurallan. olu§turmakt~ro

Geli§tiril en bir egitim gorU.§il oldugu roibi ka1mamaJld1ro _a

Qiinki

hi_{. ,} ·- lim ve teknoloji alaU1nda h1zll. geli~melen devam etmektedir. Bunun SODUCU cl<::-.:ili:, yen! ycni bilgiler. ve t eknolojik bilgiler ortaya 91.kmaktadl.ro Eg-1- timle ilgili olarak. ortaya ~l.kan yeni gerr;ekler, yeni bilgiler, yeni metod- lar esJti e~1tim gOri.i§ler1ni temelden sarsmakto.dl.r • .Bunun 191n, e~itim fe1- sefesinde geli§mel ere uygun olarak degi§1kl ikler yapl.lmasl. gerektig1 ger- e;e5:1 kcnd1ni gi:istermektedir.

'Le2.4.

Toplumsal Faktorler.

Okul, bireyIer~ belirli bir zaman ve belirli hir toplumsal ~e

ie;inde egitir. ToplumuD dlf;;1nda, diger 1nsa.nlardan tamameD aoyutlanm.J.~ du- rumda alan bir iasaDl.D egitim ve ogret ill'inden aDZ edilemezo t}gretim, Top- sal bir si.iregt1r ve daima belli b1r toplumsal e;evrede geI'gekle§ir. Okul, toplum taratl.ndan belirl1 arna91arl. gere;eklel}tirmek tizere kurulmu~ bir k;u-

r..undur. Okul programlarl. haZl.rlam.rken, toplumun mevcut e~itim degerler1

1) B1nba~ll.oglu, ·Cavit. Genel 6pretim Bilgisi. Ankara: Kadl.oglu Mat • .J

1983. s. 84 .

" ,

veya ama~lar~ eeas olarak a11D1r. Toplumlar mevcut egitim degerlerini 0- kullar vas1tas1yia bireylere kazaod1rmruc euretiyle hem toplumsal bUtilnlU- gil saglayacak, heme bayat §artlarl.m. gel1§tirm.i~ olacaktl.r.

Okul, birine! dereccde ~ocuk ve gen~leriD toplum bayatl.na katl.1ma-

Sl.~ ve mevcut toplum kUltUrlinUn dcvamll.ll.gl.~. sae1amak i~in meydana geti- rilrni§ bir kurum.oldugullaj

gore,

okulun ogretim progI'a.ml.ru.n toplum deger- lerini, ideallerini yanSl.tmasl. gerekir. (1) GUnUmUzlin toplumsal, ktiltUrel poli tik ve ekonomik :JartIar:.. to.plumlarl. oAemli olc;Ude geli§meye zorlnmakte- dl.r. Genellikle toplumun temel degerleri kendilerini koruyabilirse de, ha- yatl.D onemli yonl eri, toplucm.tn ban kurum1ar~, kUltiirel yaP1Dl.D gorUni.imU kl.sa bir siirede onemli geli§melere maruz kalmaktadl.r. fu sebeble, okul IPJW:;-

ram:LarJ. bazl.l~lam.rken her bireyin iQinde ya§ad1g1 sosyal Qevrenin zaman- la degi§ikl1~e ugrad1g1 dikkate a11nmal1d1r.

QUnki

okul, ^degi~eye rehber- likte bulunmak ve yon vermek sorumluluguO\.i~a ta§1I!l8ktadl.rD

(2 )

. Okul, biZ. tarftan toplulID.ln killttirel degerlerini ogrencilere kazan- d1r1rken, diger taraftan da sosyal V6 ekooomik geli§melere uygun bilgileri o[;rencilere vermek suretiyle, toplumun uyuml.t bir btitiin baliooe ~~lUmesi.-

oi sa~lar.

GunUmllzde devletio, egitim

ve

ogretim fealiyetlerinin planlanmas1o- da uygulanmas1nd~ merk~zde yer ald1g~CJ. gormekteyiz. Ulkelere gore farkl1- l1klar olmas1na ra~men, glintimilzde ozel okullar1o prog~ ve yonetmelik gibi bir Qok ozelliklerinde bile devletin etkin bir rol ald1~~ gOrlilebilmektedir. NitekirnE. Durkheim, egitimin temel ve esas bir fonksiyona sahip olmas1 se- bebiyle devletin, e~itim korrusunda ka.fl.ts1z J:alarr.ayacag1nl. belirtiyor. Durk.,- heim \ in devletin dO~I"Udun sorumlu oldugu okullardan bal]ka .. okullar1n olmasl.

husuS".J.nd.aki gorUl}u daha liberaldir .. Devlet, toplurnuo y"8.rar1 i<;in ozel okul- ler1n 891lmaSl.Da izin vermelidir. fakat bu okullarda neler olup bittigindcn

her ZO.Iilo:"1.11 haberdar olmab dut demektedir. (3)

20. YuzY111n ilk Ylllar1nda, go£~ egitimciler gelcneksel mUfredat protram1 anlaY1§1nJ., otret~enlerln o~renci1er i~in bclirledigi konu veya

1) Al1c1gllzel, izzettino ilk ve Orta Dereceli Okullarda Ogretim. istanbul: Yclkcn

MatG 1979.

8.

111 .

2) A~g.e.9 8. 114.

3)

Morrish, IvorD The Sociology of Education~ London: George Allen -

U n •

.,in (Publisher ) 19820 so 82,

derslerin isk€:leti olarek kabul euiyorlardl.. De!~i.~mcyen, gerekli konular vcya bilgiler vard~rf gclcnakl:wl etitiaciler hcnhangi bir mUfredat progra- C!IUUD bu deg1Qme.yen vt:.ya gerekli olan korularl ihtiva etmesi gcrektigini iddia ederler. OnliJ.rJ.n yakla~;J.!n::'li.a gore, derslcriu vc konularln ~atl.alnl.n

ne oldu['Jnu ortaya koymayan m~fredat pro,6renu. bir~l(;y ifade etruez. Hutchim,l in onU..:rligiill yaptl.el. 3Urckliligi s:::.vunan Yllkla§l..m , mlifredat progranu.mn gralOer }:JJrallarl., ,okuma, retorik ve mantu

(ilk

ve orta okul seviyelerin- de) tiihi degi~:neyen, sUrr::kli olarak ge .. ~erliligini kOruYUH konularl. ihtiva etmusi gerektigini b~:lirtir ..

(1)

20. TtizYl.l ba~;l(lrl.nda oilginin h1z1a artmasl., sosyal ve tcknolo.iik geli§meler neticesinde okullarda oGreti len kOnuV..lTl.l1 hs.yattan kopuk 01dugu ve ferdin ozelli, . .l.el·inin dikkatc all.n'1edl.gl. gerqegi ortaya

~l.ktl.o

^Egiti.m

vc ogretim alaru.ndaki gcli§melerle birlikte . yen1 ot:;rcti.m anlaYl.l1larJ. orta- ya 91ktJ.. Duna parelel olarak, ogrencilerc olru11arda verilmesi gereken bil- g:i;ll.!rin scc;imi v~ plr.:nlanr:ms~nda da d~gil}iklikler oldu. GUniimilze yakla~tl.k-

9a, oku1 programiarl.nln sadEce bilim dallarl.Da dayanan degi§mez kurallar 01- makt&n 91.karak; miimkUn oldu[-u kadar ferdin ozell l.kler1ni. dikkate a.la.n ve og- ret i lecck bil.3il.~r 8r;J.SHtiian da esnclr bir YCoIpl.ya sahip bir sUrer; haline :;elditi goriilmekted1ro·

1,3, Ilkokul Propramlarlna Etk1 Eden Faktor1 er.

Diger olrul kademeleriruie oldugu gibi , ilkot-retim kac.enesinde de dinUmUzdcki prog~am a~:"-:J.f}l.na ulal1l.ucaya kadar bir90k a§arr.alardan ger;il-.

r.ri~t:!.r .. tlko~l pro~ramlarlnda egitim alumnde, sosyal, l1mi vc t~knolojik alanll:l.rda:\d geli:,:melere part:lel ol£lra...!{ dcgi~iklik.ler YLqalml.~bro Bilhas- sa, iktisadi ve sosyal gE:1i~me ile birli1..-te toplumlarda ilk olarak: ka1i- tell oir oi;rc:tim yayg101a~t1rJ.lro£:isl., daha sanra da discr l::£:demelerdeki 0-

~JllaYl.n yayg1nla~tl.r11mosl hedef ola~. a11.~~§t1r.

19 .

YUzYl.lda t~iltc·re' de niif'Uoun tamamJ. ic;in en genel ihtiYS9- lardan biri, daha ~ok e~iti~d1.

HenU z, 1870

sonl~rlna k~uar milli bir og- rt:.tim siatemi ku~la~§tl.r' Egitim yonlinden deba iyi bir dururna gelmek i<;io Halle Oh-ullarlnl.D 83Yl.s101.n artl.rl.1masJ. sos131 prestij sag18lIU§tl., fakat bu okullarl.n mUfredat program1arl. halkln ihtiya91arl.nl. kar~l.lamaktan

~ok uza.ktl. • .Bu durum da, bir talnm problemlerin ~l.kmaSl.l"la sebebiyet ver- . Clektedir.

(2)

1) Tanner, Daniel ve Ie.urel N. '.ranner, Curriculum Development. new York:

Macmil lan Publishing Co., 1980. s. 6. 2) Otto-lIay, A.K.C • . A .. g.e., s. 62.

15

Ingiltere' ci.e 19. YlizYl..l"'l.n ba~larlnda ili:oeretim lizerinde }:ilise- nin etkin bir nUfuzu vardl. .. Kilisenin oia.tllar iizerindeki bu nufuzuna kar~J.

alan guro.lplar ve din! ec;iti."!l hit; yer alroadlg1 laik olrullarln varll.gl. de 50Z k(}tlUsuydu. 19. YiizYl.lde., onceleri ezitili1-oi-;retim f'aaliyetlerinden da- ha <;ok, yeni ortaya 91kon ve sanayi kesiroinin olu~turdugu orta alnlf fay- dalamyordu. Teknolojinin geli§mesiyle birlikte i§Qilerin bclirli bir ae- viyede de olsa egitim gormeleri gerekli hale gelroi§tir. GUnUmUzde, hemen hemcn tilm tilkeler blitUn vatanda~larl.~D en az ilko~retim seviyesinde egitim gorrnelcrini hedef olarak almaktadlro

ilkok-ul milfredat proframJ..yla ilgili olarek 1920¹ lerde yapllan a- ra;;,t2rmular, ^pro~~L'am dlizenlenmesioin gerckli oldlll,runu gostermif;itiro fu a- ra§tlrcalar, tem~lde progra~ organizasyonu~n yeni formlarln1 degerlendir- mektcn ziyade, c;ocuga geleneksel korru.lar~ntlaGl1 daha iyi kazaruhrllabili-

nece~ine yonelik;ti. 1920' lerde eg1tiIrvie ah.-tivitenin onemini vurgulayan hareket ortaya C;lktl... Kilpatrick' in program muhtevaSl~n belirlenmesinde c;ocugun i1gisinin dikkate a111lmaSl gerektigine ili!Jikin yak1as;],m.J. bUyUk i1- gi go<dli.

(1)

1900-191'4 Yl110rl aras:t.nda etki1i'=,olan, c;a~da~ egi tim refo:rtml aKJ.r.l- 1<.r.rl.nri.an I C;ocukt'an hareket' , alunuda egitiode yeni bir doDetrdn ba~langl.C1-

nl teg:dl eder.

"fu alq:mla e';1 tim, ~ocuk:ta yeni bir yonelme bul.ma..l.c- ,tadu .. daha once1eri egitimin affiD.9 Ye muhteYa1arJ.l"..l.

'ce~yet', 'yeti§kinler' , 'dl.§ c;cvre' , 'objektif de-

'L:crler'" •• vb .. gibi unSl.lr1c:.r bc:lir1r.rken, belirleyi-

ci un::;ur artlk I ~ocuk' olmal',ta'.~lro

w

sciJeple de 8£:i- ,tim, yc.ni bir c;ocuk antropolojisi iizerine dayandJ.rl1-

~Ek~RdJ.rg Bgitim dayandlrl1dJ.f;1 yeni c;ocuk imajl, ~ c;iz~ileri ta~l.r'lCJ_ktaclJ.r: 90C1)k, bir kUC;i..tk yetif/kin de- .gildir" 0, ruhi yapl.Sl. yoniinden Oldl,l~1l Bibi, ::iziki

~geli!]im ka.demesi yontinden de yetil}kiu insandan farkh.-

d~r. 9oc:u~: kendine has bir varllktn, h·.:.-yutJ.n ozel bir .bi~imini t~ms11 etm~kted1r. (2)

Qocuktat;! har·~kt~t a~nmlnl.n sa .... -unduGu t cmel iU::cler hUrriyet, haya- ta y;J::n.n1.~lJ..k:$ tabi1 o~re:ti[jl"Ve o~rencitdn aktiflici illceleridir. Qocuk

a~l.Slndun hilrriyet, onun celi~iminin cngellt::runemesi ve kendi kendine faa-.,..

liyet gostercrek .'scli§:!lt:si ile c;ocugun okulda her konuda serbest bl.ralul masl.d1r. Ogrl::tmenin kHtl bir dera ProEra.!ll; bat;ll. kalmammasl.; Okulun de

1)

Tanner, Daniel ye Laurel

N .

Tanner .. A.g.e. _t B. 375.

2) Ayta9, Kemal. Capdfdi! El£itim Ak1mlarJ.. Ankara: Ankara Vniy. Dil ve Tarih

Co~rafya Fak. Yay. 265_t 1981 .. s. 25.

I b

" ,

devlet ve kilise kar;ps1r..da hagJ.mSl.z olmasl. gerektigi vurgulanmak.t-~~.

dl.ro Okuldaki ogre tim ile hayat arasl.nds yakl.n bir ili~ki olmas).,

Og

retiruin tab!i §artlar QerQevesinde ve cocugun tabi1 gUQlerine yonelik olmasl. gerekt1gi belirtiliyor. Bu akl.ml.n temsilcilerine gore okulun gorevi de, Qocugun aktif gliQlerin1 desteklemek ve mumktin oidugu kadar harekete geCirmek olmalldl.r. (1) Qocuktan hareket ak1ml.nl.n temel:il- keleri bugUnkU ilkokul programlar1n1n haz1rlanmas1nda ve uygulanmas1nda dikkate a11nan esaslar arasl-nda yer almaktad1r.

!lkokulda hiCbir zaman, Basyal yenilenme hedefine uygun olarak program geli~tirilmemi~tiro tlkokul programlar1nda, mU~terek Qa11~aa

ve sasyal sorumlulut gibi demokratik konular~ geli~tirme ternel ama~ 0-

larak al~nm~~tlro Bu ama~la haz1rlanan ilniteler sosyal konular1 her za- man ta~lml~lard1ro Fakat. programlarln hazlrlanmaslnda d1kkate all nan ozellikler, ~ocuklar1n hayat1nda sosyal gil~ler1e uyum gostermelerine ve anlamalar1na yard~m edecegi sanllan muhtev8 se~iminden ziyade ·sos- yal faaliyet1eri ge1i~tirmeye yonelikti. 1940'11 Y111arln sonlarlna dogru, prograrnlarlnda ~ocuklarln ilgilerini dikkate elan ilkoku1 saY1- Sl ~ok azd1. (2)

GilnilmUze yakla§tl~~a, ilkokul programlar1~~n hazlrla~maslnda

esas al1nan gorU§lerde koklU degl§1klikler olmu§tur. Programlarln mUm- kUn oldugu kadar ogrencilerin ilgi ve ihtiya;larlna cevap verebilecek

§ekilde hazlrlanmaslna gall§1Imaktadlr. i~kokul programlarl olduk~a

ayrlntl1l ve yo1 gosterlcl

,

blr nltelikte haz1rla~oaktadlr. Bunun ya- nlnda. ogretmenlere i§lenecek konular1n se~imlnde ve dUzenlenmesinde

~evre imkanlarl ;ve okulun imkan1arl yanUnden olduk~a genl~ bir hUr- riyet tanlnm3ktad1ro Bu ~ be pIe , gilnUmUzUn ilkokul programlarJ. daha 90k ~ergeve program oze1ligini ta§lmaktadlr. Yeni pragramlar sade- ce ogrencilerc ogre_. tilecek rnuhteva hakklnda

.

yol gffistermeden oteye git- memektedir. Boylec8. ogrenciran i lgi ve ihtiys9larl merkezde olmak Uzere, ogretroenin gorU~lerj ve Qevrenin ozellikleri dogrultusunda bir egitim-ogreUm faaliyetl gergekle~tirilmekte(!jr.

BugUnkU .ilkokul programlar1nlrl diger bir ozell1gi de. ~e~jt­

I i bilin dallarino ait bilgilerin bir dere adl altlnda toplanarak bUtun halinde veri1mesidir. Bu yaklB~lm, bilginin sl~J.fland1rllmas1

1) Ayta~, Kemal .. Aogae. , s. 29-30-31G

2) Tanner, Daniel ve Laurel N. Tanner. A.g.e., s. 378.

17

sonlJcunda etkinligini kaybed:ip onemsiz hale gelecegi gorU§unden kaynak- lanrnaktadl.r. SJ.'Pl.fland~rJ.lml.~ ve bilin dallarl.na ayn.lCll.§ bjlgilerin ogrencilere unutmayacaklarl. bir ~ekilde aktarl.llT'.asl.nln yolu 1 se. bunIe- rln iy-i pl anlanml.!j mLifredat programlarJ. i~er1sine yerle~tiri Itresinden ger;er .. (1) Bu goril:?ten hareketle , iilkemizde uygul anmakta alan ilkokul

programlarlnda ~a, ilkokulun ilk devresindeki baZl derslerin Hayat Bil- gisi ders! adl. altlnda. ikinci devresindeki bazl. dersl erin Sosyal Bil - giIer, bazllarlnln ise f'en ve Tabiet Bilgisi adl altlnda veri!r.lekte ol- d ugu gortn mek tedir ..

Ayrl.ca" bugiin ilkokul. ogrencilere sadece eelirl i bilgileri ve: ren bir kurum olarak. kabul edilmemektedir. AyOl sebeple, i1kokulda ge- rek program~ gerekse ogretim yonunden, ·

,

birinci planda goouga bilgi ak-

tarma ^amac~ndan· vazgec;ilmi~; gocugun ve onun ic;inde bulundugu toplurnun hayat !jartlarlnl iyile~tirici bir program ve ogre ti~ di.izenlenmesine ge!1 e;egi Imesi gerek.tigi gorU;;;ii Savunul!D.8ktad~r. (2) Bu §ekil de .. programla-

r~n ogrencilerin ilgileri, yetenekleri ve seviyeleri dikkate al1nma- dan on18:O:8 a~pr~ orenda ansiklopedik bilgi1erin kazandlrllmasl. onlen- mi§ olur.

."

. - . .

1) Lawton , Denis. A~g.e. ^I s. 78.

2) Al::tc::tglizel, .tzzettin. A.g.e., s. 143.

2d Tilrk1ye

Cu~hur1y ~ tl'nde

^{S05ya1 Yap1daki BaZl Ge1i$me ve} Degillme1er ..

insan1ar bir sasyal flfevrB igerisinde dUnyaya gelir ve bu I\tev- re il\terisinde yaparlar~ Farkb ozellik1ere sahir insanlardan alu:jan bir sosyal sistero i~erisinde degi§ik kurumlar ve kurulu~lar yer al~r~

Sosyal yaplyl olu§turan alt sistemler beljrli ozellik1eri itibariy1e toplumsal f~rkl~la§ro3ya sebep ?l~rken belirli ozel1ikleri itibariyle de toplumsal biltUnle~meyi saglarlar.

"Sosyal yapl. belirli bir killttire sahip ve bir mekan- da yerle§mi§ insan toplulugunun dokusunu ortaya ko- yar. Sosyal yap1, sosyal degi§meye gore statik bir nite1ik tS§lr. Belirli bir toplumun fiziki ve kti1- ttirel yapl ozelliklerini yere ve samana bagil. ola- rak ortaya kayar." (1)

Bu sebeple, sosya1 yap1 adeta bir toplumun belirii yer ve zamana go- re l\tekilm.1~ bir ,fotografl gibidir. Sosya1 yaplyl. meydana getiren her unsur yerine getirdigi fonksiyon'itibariyle yaplY1 tamamlayl.cl. bir oi telik ta!}lmaktadlr. Unsurlardan tamamen bagl.mS1Z bir yapl dil~UnU­

lemez. Boyle bil durum. karga§a ve dUzensizligin hakim oldugu bir 01'- tam olu~turur.

Sosya1 'yapl. zamanla bi1'tskl.m degi~ikliklere ugrayarak var11-

g~nl. devam ettirir~ Yapl.Yl meydana getiren sasya1 kurumlarda ihtiya~­

lara uyguo olarak degi~ik1iklerin ceydana geldigi gorUlur. Eu ozelli- gi a~l.sl.ndan. to,plum yapl.sl. canl.l. organizmaya benzet11ebilir. Sosyal yaplyl. meydana ge:tire.n unsurlar ve bunl~rl.n fonksiyonlarl. sayesinde toplumun sasyal sistemt il§emektedir. Trlplumun sasyal yaplslnda za- manIa ortaya gl.kan birtak1m prable~erl yapl.ye yeni unsurlarl.n ve fonksiyonlarl.n ilave edilmesini gerektirir. Yapl.nln ka1'ma§l.kla~ma ve degi§me yoluna girroesi halinde bu degi§meye parale1 olarak fonsiyon- larl yerine getircbilecek ve sistemi shenkl! bil' btitUn halinde devam ettirebilecek unsurlara yapl.nl.n sahip olmasl. gerekir. (2)

Osman1l. ·tmparatarlugu'oun kuru1u~undan Yl.kl.ll.Ql.na kadar ge- gen sUre i~erisinde sasyal ve idsri yap1slnda meydana gelen ihtiy8~

ve problem1erden kaynaklanan degi~iklikler olmu§tur. Osmanll. !mpara- torlugu'oun yerine TLirkiye Cumhuriyeti kurulurken haliyle kok'lU ye- nilikler yapl.l~§tlr. Yine. Cumhurlyetin kurulu§undan guotimUze kadar

Ij

Erkal. Mustafa. 505ya1 Meselelerim1z ve Sosyal Degi§me. Ankara: . Maya§ Matbaaclilk YaYl.n ve Tic.A.~.,

1984.

^So 57

2.) A.ge •• s. 57.

ge<;en danel)rle de, degi~en ~a'rt1.ar ve ortaye 9l.kan ihtiya<;lara peralel olarak sosyel ve idari yapl.da birtaklm degi~iklikler olmu~ ve bundan sonra da olacaktl.r.

Sosyal ·yaplnl.n ~ekillenmesinde rol oynayan onemli faktorler- den bi ri si nUfustur .. Ntifus miktarl., yogunlugu, ni teligi gi bi ozellik- ler sosyal yap~da onemli degi§kenleri olu§tururlar. GUnumUzde, geli~­

mekte alan tilkeler bir taraftan nUfus art~§ oranlarlnl azaltmaya <;a-

11§~rken, diger taraftan da tUm ntifus8 gotUrUlebilecek sosyal va eko- nomilc refah imkanlarlnl artlrmaya ~all.l§maktad1rlar. Ulkemiz de garek nUfus artl~ oran~. gerekse nufus yogunlugu. nUfusun yerle~im §ekille- rine gore daglllml, egitim durumu gibi ozellikleriy1e geli§mekte olan Ul.keler aresl.nda yer almaktad~rd

2.1. Demografik yanden.

Bir toplumun geli§mesine ve degi§mesine, ge§itli sosye! prob- l.emlerin ortaya ·glkmasl.na ya da <;ozUclenmesine etki eden en onemli faktorlerden biri de

"0

toplumu olu§turan nlifus durumudur. Bir toplu- mun nUfusunda meydana galen niceliksel degi~iklikler. a toplumda n1- teliksel degi~melerin meydana gelmesine de yol acar. Sanayile§mekte alan Ulkeler l<;erisinde yer alan TUrkiye'nin temel problemlerinden bUyuk bir boltimU, h:lzl~ nufus arh:p ve niifusuc. yaplsl ile ilgil!

problemlerdir.

NUfus art~~ problemine ili§kin iki farkll yakla~lmdan soz edilebilir. B1rinc1 yakla:;p.ml savunanlar dUnya nUf"usunun artl~~ndan

endi§e etmemektedlrler~ Oniara gore, artan nUfusa kar$lllk Uretim miktarl da artma.kta ve iiretimin arh§f h~Zl nUfusun art~~ hlZ1nln Uze- rinde seyretmektedir~

Diger t.araftan ikinci yakla§lm~ savunanlar. diJnyan~n bir<;ok yerinde artan nilfusa kar§~l~k Uretimin yaterli seviyede artmadlg~nl.

ve bu sebeple de hlZl~ nufus artl§~nln birtak~m probleml~ri beraberin- de getirdigi fik~ini one sUrmektedirler~

Konuyu genel olarak ele alacak olursak, her iki yakla§~mln

da hakll oldugu yorJ.er vardlro Aynes, hlZll nilfus artl$lnln sanayi- le§m.ff} Ulkelerde· degil de, sanayile§memi§ veya sanayilef}mekte alan Ulkeler icin sozkonusu olmaSl problemin <;ozlimtinti daha da gUQle§tir- mektedir. Ulkemizin de iQinde yer 81d~gl geli§mekte alan tilkelerde

h~zll niifus art~~l i§sizl.ik. yeterl! seviyede egitim gorememe, gelir

•

20

seviyesinin du§ilkliigU. koyd~-n '§ehre duzensiz gOt; gibi problemlerin ortaya t;~kmas~n~ sebep olmaktad~r. Bunun yan~nda, nUfus basklS1 alma- dan bir lilkenin" sanayile§mesi gU~tur. Bu sebeple, hlZ11 nilfus srtl§l- U1D Ulkeyi sanayile§roeye zorlayan temel etmenlerden biri oldugu unu- tulmamall.dlr.

2."1.1. TUrkiye I de NUrue Va Ni teliSi.

Sosyal yapl incelemelerinde nUfusun yaplsl

on

plana glkmak- tadlro

Ulke

nilf~sunun miktarl, artl§ seyr~ , ya§ ve cinsiyet baklrnlu- dan daglilml, dogum-alUm aranlarl, ortalsma hayat sUrest gibi demog- rafik ozellikler "bjr toplumun Basyel yaplSl.nJ. anemli olgUde belirle- yen fa!dorlerdir. Ulkemiz nUfusunun d9 bu §ekildeki demografik oze1- likleri bakl.mlndan incelenmesi sosyal yap1maz hakk1nda bize onemli

ipu~1ar1 verecektir.

Osmanl11ar1n nUfusuna i1i§kin belge1er 1520-1530 tarih1eri- ne dek geriye gi tmektedir. Kanu.n1 Sultan SU1eyman zamam nda tutu1an kaY1tlara gore, Osman11 !mparator1ugu'nun l6oytizY11daki nUfusu 11.5 milyon civar).ndad1r. M1s1r. Irak ve Tuna nehrinin otesindeki Rumeli topraklar1 bu rakeman d1§1ndad1r. (1) Gerek bu tarih1erde, gerekse dahe sonraki doneclere ili§kin nUfus bilgilerinin 0 donemlerdeki Os- manl). tmparatorlugu'nun kesin nUfus sayJ.man1 ortaya ~oydugu §lipheli- dir.

Ulkemizde ilmi esaslara gore ilk ntifus

say~mJ.

1927 YJ.11nda yap11ma§t1r. Bu tarihten sonra ikinci nUfus say1m1 1936'te yap11m1§

ve bunu takip eden h~r be§ senede bir say2m yenilenad§tir.

NUfus art1§ oran1 genellikle dunyan1n Avrupa ,

A . B.D ., RUSYB.

ve Japonya gibi. iktisaden geli~mi~ bo1ge ve Ulkelerinde dU§Uk ve dUn- ya ortalamas1ndan aZj Asya, Afrika ve 1a*1n Amerika gibi az geli§mi§

veya geli§mekte alan Ulkelerde ise dUnya ortalamas1nJ.n Uzerindedir. Nlifus art1§ Oran1D1n yUksek elmas)., az geli§mi§ligin hem bir sonucu ve hem de sebep1erinden birisi olarak ortaya ~1kmaktad1r. Bu durum,

sanayile~menin otomatik olarak nUfus kontrolU yapt181 gergeg1ni gos- termektedir.

1) Kangar. Emre. Tiirkiye'nin Top1umsal Yap1s1. istanbul: Evrim Mat- baae111k Ltd.~t1., 1985. s. 378 •