HAYVANLARIN YAKALANMASI VE ÖTENAZİ AMACIYLA KULLANILAN MADDELER

HAYVANLARIN YAKALANMASI VE ÖTENAZİ AMACIYLA KULLANILAN MADDELER

T.C.

ONDOKUZ MAYIS ÜNİVERSİTESİ VETERİNER FAKÜLTESİ

FARMAKOLOJİ VE TOKSİKOLOJİ ANABİLİM DALI

Genel Bilgiler



Ötenazi: Hayvanların özel eğitim görmüş kişiler tarafından insancıl yöntemlerle öldürülmesi anlamına gelir.



Hayvanlar öldürülmeden önce hareketsiz kılınıp

yakalanmalıdır.

İdeal bir hareketsiz kılıcı maddenin özellikleri



Dozu <3 ml hacimde atılabilecek şekilde formüle edilebilir olmalı



Dayanıklı olmalı



Uygulama yerinden hızlı emilmeli, sistemik dolaşıma hızlı girmeli



Etkisi hızlı ortaya çıkmalı



Sağaltım güvenliği geniş olmalı (zehirli dozun en

az 3 katı)

İdeal bir hareketsiz kılıcı maddenin özellikleri



Antidotu olmalı



Vücuttan çabuk atılmalı



Kalıcı etki veya hasara neden olamamalı



Etkisinin oluşması ve hayvanın etkiden kurtulması düzgün-ılımlı olmalı



Kullanıcılar için tehlikeli olmamalı



Kötüye kullanılma potansiyeli bulunmamalı

Hayvanların Yakalanmasında Kullanılan Maddeler



Nöro-musküler blokan ilaçlar



Genel anestezikler



Opioidler



Nöroleptik-trankilizan maddeler



Yatıştırıcı-uyku ilaçları



Merkezi etkili kas gevşeticiler



Nöro-musküler blokan ilaçlar:

 Süksinilkolin,

 Dekametonium,

 d-tubokürarin,

 Gallamin

 Nöromusküler kavşaklarda nikotinik reseptörlerde Ak için yarışmalı veya yarışmasız olarak bağlanıp uyarı geçişini engellerler.

 Solunum kaslarının felciyle ölüme yol açarlar.

Hayvanların Yakalanmasında Kullanılan Maddeler



Nöro-musküler blokan ilaçlar:

 Süksinilkolin:

 NM kavşaklarda nikotinik reseptörlere yarışmasız- depolarizasyonlu bağlanarak spastik felce yol açar.

 Etkisi 15 sn içinde başlar,

 Köpeklerde 15-20 dk,

 Kedilerde 3-5 dk sürer.

Hayvanların Yakalanmasında Kullanılan Maddeler



Nöro-musküler blokan ilaçlar:

 d-Tübokürarin:

 NM kavşaklarda nikotinik reseptörlere yarışmalı- depolarizasyonsuz bağlanarak yumuşak felce yol açar.

 Gallamin:

 NM kavşaklarda d-tübokürarin gibi nikotinik reseptörlere yarışmalı-depolarizasyonsuz bağlanarak yumuşak felce yol açar.

 Köpek ve kedide etkisi 1-2 dk içinde başlayarak 15-20 dk sürer.

 Pankuronium:

 NM kavşaklarda d-tübokürarin gibi nikotinik reseptörlere

Hayvanların Yakalanmasında Kullanılan Maddeler



Opioidler:

 Yüksek dozlarda verildiklerinde medulladaki solunum merkezini baskı altına alarak ölüme sebep olurlar.

 Köpek ve maymun dışındaki hayvanlarda şiddetli uyarıya yol açacağı dikkate alınmalıdır.

 Uluslararası kanunlara göre temin edilmeleri zordur.

 Bağımlı kişiler tarafından istismar edilerek kullanımları söz konusudur.

Hayvanların Yakalanmasında Kullanılan Maddeler



Opioidler:

 Morfin,

 Oksimorfon,

 Hidromorfon,

 Fentanil,

 Metadon,

 Etorfin,

 Tiambuten

Hayvanların Yakalanmasında Kullanılan Maddeler



Opioidler:



Etorfin

 Morfine göre 1000-80000 kat daha fazla etkili ağrı kesici bir ilaçtır.

 37C üzeri sıcaklıkta kullanılmamalıdır.

 2-10 g/kg dozda kullanılır. 0.5 g/kg dozda dahi hayvanları hareketsiz kılabilir.

 Etkisi 2-4 dk’da başlayıp,15-30 dk içinde pik yapar. 1 saat kadar etkili olur.

Hayvanların Yakalanmasında Kullanılan Maddeler



Opioidler:



Etorfin-asepromazin

 Genelde başıboş hayvanların yakalanmasında kullanılan bir nörolept-ağrı kesici karışımıdır.

 10 mg asepromazin + 2.45 mg / mL etorfin karışımı 0.01 mL /kg dozda uygulanır.

 Kİ uygulama sonrası etki 5-6 dk, Dİ 20-60 sn içinde ortaya çıkar.

Hayvanların Yakalanmasında Kullanılan Maddeler



Opioidler:



Fentanil

 Morfinden 100 kat daha etkilidir.

 Eki 3-5 dk içinde ortaya çıkar, 15 dk doruğa ulaşır. 1 saat süre ile devam eder.

 2 g/kg parenteral dozda uygulanır.

Hayvanların Yakalanmasında Kullanılan Maddeler



Opioidler:



Fentanil-droperidol

 Bu karışım da nörolept-ağrı kesicilere bir örnektir.

 1 ml’de 0.4 mg fentanil sitrat + 20 mg droperidol içerir.

 Köpeklere Kİ 0.1-0.2 ml/kg dozda uygulanır.

 Etki 3-5 dk’da ortaya çıkar, 20-40 dk sürer.

Hayvanların Yakalanmasında Kullanılan Maddeler



2-adrenerjik reseptör uyarıcıları:

 Ksilazin

 Detomidin

 Medetomidin



Ağrı kesici, çizgili kasları gevşetici ve yatıştırıcı etkileri vardır.



Kas gevşetici etkisi hayvanları hareketsiz kılacak derecede güçlüdür.

Hayvanların Yakalanmasında Kullanılan Maddeler



2-adrenerjik reseptör uyarıcıları:

 Ksilazin

 Kas gevşetici

 Hareketsiz kılıcı ve

 Hafif ağrı kesici etkilidir.

 Kedi ve köpeklerde Kİ 0.5-2 mg/kg, Dİ 0.5-1 mg/kg uygulanır.

 Kİ uygulama sonrası 15 dk, Dİ uygulama sonrası 3-5 dk sonra etki görülür.

 Kİ 0.5-1 mg/kg doz 20-60 dk etki meydana getirir.

Hayvanların Yakalanmasında Kullanılan Maddeler



2-adrenerjik reseptör uyarıcıları:

 Detomidin

 Ksilazinden 4 kat daha etkilidir.

 Dİ 5-20 g/kg doz uygulandığında 2-10 dk içinde etki ortaya çıkar, 20-150 dk sürer.

 Medetomidin

 Ksilazinden 4o kat daha etkilidir.

 Parenteral yolla köpeklere 0.05-0.15 g/kg dozda uygulanır.

Hayvanların Yakalanmasında Kullanılan Maddeler



Genel anestezikler:

 Dissosiyatif anestezikler:

 Ketamin,

 Tiletamin

 Kataleptoid tipte (vücudun verilen pozisyonda kalması - çevreden kopma) anesteziye yol açarlar.

 Hayvan uyanık gibi gözükür ama sıcaklık, ışık, ses gibi uyaranlara cevap vermez.

Hayvanların Yakalanmasında Kullanılan Maddeler



Genel anestezikler:

 Dissosiyatif anestezikler:

 Ketamin

 Ağızdan veya parenteral yolla kullanılabilir.

 Kİ 10-20 mg/kg uygulanır.

 Etki 3-5 dk içinde ortaya çıkar, 30-45 dk sürer.

 Ksilazin, medetomidin, diazepam gibi maddelerle birlikte kullanılabilir.

Hayvanların Yakalanmasında Kullanılan Maddeler



Genel anestezikler:

 Dissosiyatif anestezikler:

 Ketamin-ksilazin

 Karışımda ksilazin, ketaminin çırpınma yapıcı etkisini azaltır.

 Kİ yolla 0.5-1 mg ksilazini takiben 10 -15 dk sonra;

 Kİ veya Dİ yolla 22 mg/kg dozda ketamin verilir.

 Ortaya çıkan etki 10-15 dk sürer.

Hayvanların Yakalanmasında Kullanılan Maddeler



Genel anestezikler:

 Dissosiyatif anestezikler:

 Tiletamin-Zolazepam

 Karışımdaki zolazepam benzodiyazepin türevi trankilizan bir ilaçtır.

 1 + 1 oranında karıştırılırlar.

 Tiletaminin anestezik etkisi ve etki süresi ketaminden 3-4 kat daha fazladır.

 Çırpınma gibi istenmeyen etkileri yoktur.

Hayvanların Yakalanmasında Kullanılan Maddeler



Nöroleptik ve trankilizanlar:

 Fenotiyazin

 Asepromazin,

 Propiopromazin,

 Butirofenon

 Azaperon gibi nöroleptikler ve

 Benzodiazepin türevi

 Diazepam,

 Lorazepam trankilizanlar

Hayvanların Yakalanmasında Kullanılan Maddeler



Nöroleptik ve trankilizanlar:

 Asepromazin,

 Hayvanların tutulmasını kolaylaştırmak için kullanılır.

 Opioid ve kateleptoid anesteziklerle birleştirilerek uygulanır.

 Kİ kedilere 0.5-1 mg/kg, köpeklere parenteral 0.1-1 mg/kg verildiğinde kedilerde 2-4 saat, köpeklerde 2-6 saat etki meydana getirir.

Hayvanların Yakalanmasında Kullanılan Maddeler



Nöroleptik ve trankilizanlar:

 Diazepam

 Benzodiyazepin türevi trankilizan bir ilaçtır.

 Çizgili kas gevşetici ve çırpıma önleyici etkileri mevcuttur.

 Köpeklere Kİ ve Dİ 0.5-1 mg/kg , kedilere toplam 1-5 mg uygulanır.

 İlacın etkisi 60-90 dk devam eder.

Hayvanların Yakalanmasında Kullanılan Maddeler



Merkezi etkili kas gevşeticiler

 Mefenezin

 Metokarbamol

 Stiramat

 Klorfenezin

 Guaifenezin

 Baklofen

 Dantrolen

 Diazepam

Hayvanların Yakalanmasında Kullanılan Maddeler

Ötenaziyi Gerekli Kılan Nedenler



Sağaltılamayacak ölçüde hasta ve ağrılı durumdaki hayvanlar



Davranış problemleri olan, tehlikeli derecede saldırgan hayvanlar



Veteriner Hekim ötenazi için zorlanamaz.



Başka bir sahip bulunarak bakılabilecek olan

hayvanları öldürmek Veteriner Hekim tarafından reddedilebilir.

 Ötenazi için mutlaka hayvan sahibinden yazılı

Ötenazide Kullanılan Maddelerin Özellikleri

 Hayvanlarda uyarı, korku, panik, ağrı yapmamalı

 Etkisi saniyeler içerisinde ortaya çıkmalı

 Öldürücü etkisi kanıtlanmış ve uygulaması kolay olmalı

 İnsanlar için suistimal edilebilir olmamalı

 Ekonomik olmalı

 Çevre kirlenmesine yol açmamalı

 Otopsi sonuçlarını ve dokulardaki kalıntı ve metabolik bozukluk analizlerini etkilememeli

Ötenazide Kullanılan Maddelerin Etki Şekilleri

 Doğrudan veya dolaylı olarak beyin dokusunda oksijen azalmasına yol açılması

 Başta medulladaki vazomotor ve solunum merkezleri olmak üzere hayati nöronların baskı altına alınması

 Beyin dokusunun veya hayati nöronların doğrudan tahrip edilmesi

Ötenazide Kullanılan Maddeler



Gazlar:

 Azot gazı (N2),

 Karbonmonoksit (CO),

 Karbondioksit (CO2),

 Hidrojen siyanür (HCN).

Ötenazide Kullanılan Maddeler



Genel anestezikler:

 Katı genel anestezikler:

 Barbitüratlar,

 Kloralhidrat

 Ketamin

 Uçucu sıvı anestezikler:

 Eter,

 Kloroform,

 Halotan,

 Metoksifluran

Ötenazide Kullanılan Maddeler



Nöromusküler blokan ilaçlar:

 Striknin,

 Dekometonium,

 GALLAMİN,

 d-Tübokürarin,

 T-61 çözeltisi (yerel anestezik + kas gevşetici + genel anestezik)

Ötenazide Kullanılan Maddeler



Fiziki araçlar

 Kurşun veya mermi

 Darbeli silah

 Darbe

 Giyotin



Diğer yöntemler

 Vakum

 Elektroşok

 Mikrodalga ısıtma

 Hava embolisi

Ötenazide Kullanılan Maddeler



Fiziki araçlar

 Tecrübeli personel tarafından yapıldığında daha az korku, endişeye yol açarlar, hızlı ölüme yol açarlar.

 Bu nedenle çoğu kez diğer yöntemlere göre tercih edilirler.

 Ama dikkatle uygulanamazsa hayvan yaralanır, şiddetli ağrı çeker.

Ötenazide Kullanılan Maddeler



Fiziki araçlar

 Kurşun veya mermi: Avcılar ve çiftçiler tarafından vahşi hayvanlar ve tehlikeli köpek, boğa gibi

hayvanlar için kullanılır. Belediyeler de bu yöntemi kullanır ama çok insancıl değildir.

 Darbeli silah (Zapt edici ok silahı): Özellikle sığırlar için kullanılır, daha güvenlidir.

 Darbe: Küçük laboratuvar hayvanlarında başa çekiç vb. sert bir cisimle vurulması

 Giyotin: Küçük laboratuvar hayvanları ve kanatlılarda

Ötenazide Kullanılan Maddeler



Diğer yöntemler

 Vakum: Köpek, kedi ve diğer küçük hayvanlar için, havası boşaltılmış özel odalar lazımdır.

 Elektroşok: Özellikle kanatlılarda kesim öncesi çok yaygın kullanılır.

 Mikrodalga ısıtma: Sinir sistemi üzerinde yapılan çalışmalarda beyindeki metabolitlerin sabitlenmesi için özel cihazlar kullanılır

 Hava embolisi: Kan dolaşımına hava enjeksiyonu beyin ve kalp kasında doku oksijeni azaltmasına

Ötenazide Kullanılan Maddeler



Gazlar

 Özel oda veya hücre lazımdır.

 Azot: Köpek, tavşan ve minklerde kullanılır.

 Karbonmonoksit: Büyük ve küçük baş hayvanların uyutulmasında kullanılır.

 Karbondioksit: Fare, sıçan, kobay, tavşan, kedi- köpek yavruları, civcivler için kullanılır.

 Hidrojen siyanür: Geçmişte idam mahkumların infazında kullanılmış, ötenazi için uygun değildir.

Ötenazide Kullanılan Maddeler



Genel anestezikler

 Katı genel anestezikler

 Barbitüratlar

 Barbital

 Pentobarbital

 Fenobarbital

 Tiyopental

 Genel anestezi dozunun 1.5-2 katı miktarında verilirler.

 Solunum ve vazomotor merkezleri felç ederek ölüme

Ötenazide Kullanılan Maddeler



Genel anestezikler

 Katı genel anestezikler

 Kloralhidrat

 Etkisinin geç başlaması,

 Tutma güçlüğü,

 Kas spazmlarına yol açması,

 Hayvanların bağırması nedeni ile ötenazide önerilmez.

 Bir nöroleptik yada trankilizan ilaçla birlikte kullanılmalıdır.

Ötenazide Kullanılan Maddeler



Genel anestezikler

 Katı genel anestezikler

 Kloralhidrat içeren karışımlar

 Kloralhidrat (% 12) + Magnezyum sülfat (% 6) veya

 Kloralhidrat (% 3) + Magnezyum sülfat (% 1.5) + Pentobarbital (% 0.66)

 Karışımdaki magnezyum sülfat kas spazmlarını önler ve kalp faaliyetlerini durdurur.

 Pentobarbital MSS baskısını artırır.

 Yüksek dozda verilen karışım solunum ve kalp

Ötenazide Kullanılan Maddeler



Genel anestezikler

 Uçucu genel anestezikler

 Yüksek dozda uygulandıklarında şuur kaybı hızlı geliştiği için insancıl ölüm meydana getirirler.

 Uygulanılan aletlerin sızdırmaması gerekir. Bu durumda uygulayıcı risk altına girer.

 Eterin yanıcı ve parlayıcı, halotanın narkoza yol açıcı olduğu göz önüne alınmalıdır.

 Yeni doğanlar oksijen azlığına daha dayanıklı

olduklarından uçucu genel anestezikler tek başlarına uygulanmamalıdır.

Ötenazide Kullanılan Maddeler



Genel anestezikler

 Uçucu genel anestezikler

 Eter % 10

 Kloroform % 3

 Halotan % 4

 Metoksifluran % 1 solunum havası yoğunluğunda ötenaziye sebep olur.

Ötenazide Kullanılan Maddeler



Nöro-musküler blokan ilaçlar

 Yüksek dozda verildiklerinde hareketsiz kalan

hayvanlar solunum kaslarının felci sonucu hipoksiden ölüm gerçekleşir.

 Striknin

 Geçmişte belediyeler tarafından sıklıkla kullanılmıştır.

 Glisin reseptörü bitişiğinde yer alan klor kanalını bloke ederek çırpınmaya neden olur.

 Sonum kaslarında tetani meydana gelir.

 Solunum yetmezliğinden ölüm meydana gelir.

Ötenazide Kullanılan Maddeler



T-61

 1 ml’de

 5 mg tetrakain

 50 mg çizgili kas gevşetici (4,4’-metilen bis- siklohekziltir –metilamonyum iyodür

 20 mg genel anestezik (N-2 metoksifenil)-2etilbutil- 1hidroksibutiramid

 Dİ verilir

 Ölümü takiben akciğer incelemesi yapılacaksa uygun değildir.

Ötenazide Kullanılan Maddeler



Hayvan türüne göre önerilen ötenazi çeşidi

Hayvan Önerilen Madde Hayvan Önerilen Madde

At Barbitüratlar, Kloralhidrat

Kloralhidrat +MgSo₄ + Pentobarbital

Kedi, köpek, kanatlı,

kemiriciler, kürk hayvanları, sürüngenler, tavşanlar,

hayvanat bahçesi hayvanları

Uçucu

anestezikler Barbitüratlar, CO, CO₂

Amfibialar Uçucu anestezikler, CO_2,

Barbitüratlar, Benzokain, CO

Deniz memelileri Barbitüratlar, Opioidler

Geviş getirenler

Barbitüratlar Domuz Barbitüratlar,

CO₂