CANLILARIN (ÖZELLİKLE HAYVANLARIN) YAŞAMINA CANLILARIN (ÖZELLİKLE HAYVANLARIN) YAŞAMINA
VE YAYILIŞINA ETKİ EDEN FAKTÖRLER VE YAYILIŞINA ETKİ EDEN FAKTÖRLER
Hayvanların zamana ve coğrafi alana göre yayılışlarında genel doğa Hayvanların zamana ve coğrafi alana göre yayılışlarında genel doğa şartları ve karmaşık modelleri önemli rol oynamaktadır. Hayvanların şartları ve karmaşık modelleri önemli rol oynamaktadır. Hayvanların dağılımları için nedensel açıklamalarda bulunmak gerekmektedir.
dağılımları için nedensel açıklamalarda bulunmak gerekmektedir.
Tarihi ve güncel olgular bu yayılımların ortaya konulmasında açıkça Tarihi ve güncel olgular bu yayılımların ortaya konulmasında açıkça etkilidir.
etkilidir.
Dünyanın topografik yapısına bakıldığında, farklı bölgelerde sıcaklık Dünyanın topografik yapısına bakıldığında, farklı bölgelerde sıcaklık rejimleri ve yağış miktarlarının bu yapıdan büyük oranda
rejimleri ve yağış miktarlarının bu yapıdan büyük oranda
etkilendiğini görmekteyiz. Bu durum zaman zaman dünya ölçeğinde etkilendiğini görmekteyiz. Bu durum zaman zaman dünya ölçeğinde büyük etkilere de yol açmaktadır. İklim buzullaşmanın süresi ve
büyük etkilere de yol açmaktadır. İklim buzullaşmanın süresi ve yayılımlarında oynadığı rol nedeniyle hayvanların yayılımında ve yayılımlarında oynadığı rol nedeniyle hayvanların yayılımında ve dünya ölçeğindeki etkilerde birinci derecede sorumludur. Bu
dünya ölçeğindeki etkilerde birinci derecede sorumludur. Bu
nedenle iklim tektonik olaylar ile birlikte, hayvanların yayılışında nedenle iklim tektonik olaylar ile birlikte, hayvanların yayılışında geçmişte, bugün ve gelecekte etkili olan en büyük faktördür.
geçmişte, bugün ve gelecekte etkili olan en büyük faktördür.
Canlıların yaşamına ve yayılışına etki eden faktörler cansız Canlıların yaşamına ve yayılışına etki eden faktörler cansız
(abiyotik= inorganik) ve canlı (biyotik=organik) etmenler olarak (abiyotik= inorganik) ve canlı (biyotik=organik) etmenler olarak ikiye ayrılmaktadır.
ikiye ayrılmaktadır.
A) CANSIZ ETMENLER:
A) CANSIZ ETMENLER:
1- Termal Enerji ve Sıcaklık Bölgeleri
Termal enerji iki kaynaktan gelmektedir. Dünyanın iç çekirdeğinden ve güneşin ışıyan enerjisinden. İlki levha tektoniği, volkanizma ve depremler gibi büyük süreçleri kapsamaktadır. İkincisinde güneş ışınımı su ve toprağı ısıtmaktadır ve hava enerji gibi emilmektedir. En yoğun
sıcaklık güneşin direk ışınım yaptığı zaman görülür. Örneğin güneş ışınımı tropiklerde, yüksek enlemlerden daha çok
yayılır.
Güneş ışınları yerin yüzeyine dikey geldiği zaman daha az ışınım enerjisi yansıtılır. Buna ilaveten yüksek enlemlerde ışınımları dağıtan atmosferin kalın tabakaları bulunmaktadır.
Bu faktörler sonucunda, sıcaklıktaki enlemsel farklılaşmaların sebepleri açıklanabilmektedir.
• Hayvanlar vücut sıcaklıklarının çevre sıcaklıklarıyla ilişkilerine göre soğukkanlı (omurgasızlar, balıklar, kurbağalar,
sürüngenler) ve sıcakkanlı (kuşlar, memeliler) olmak üzere iki gruba ayrılır. Hayvanların yayılışında mevsimsel olarak
değişim gösteren sıcaklık farklılıkları büyük rol oynamaktadır.
Vant Hoff Kuralı’na göre sıcaklık artışının her 10 0C’lik diliminde hayvanların kimyasal tepkime hızı bir kat
artmaktadır. Bu durumdan en çok vücutlarında sıcaklık düzenleme sistemleri bulunmayan soğukkanlı hayvanlar etkilenmekte ve yaşam alanlarını sıcaklık sınırlarına göre belirlemektedirler. Sıcakkanlı hayvanlar ise dış sıcaklıklara uyumları ve beslenme düzeyleri oranında bağımlıdırlar. Yine de aşırı soğuklara karşı kış uykusuna yatarak vücut ısılarını korumaktadırlar. Ekvatordan kutuplara kadar her alanda memelilerin yaşadıkları görülmektedir.
• Organizmaların yaşamsal sıcaklık aralıkları -1,5 ile + 80 0C arasındadır ve genel olarak hayvanlarda en yüksek yaşamsal sıcaklık + 55 0C iken, bakteri ve mavi-yeşil algler + 80 0C’ye kadar dayanabilmektedirler.
Soğukkanlı hayvanlara örnekler (omurgasızlar, balıklar, kurbağalar ve sürüngenler)
Sıcakkanlı hayvanlara örnekler (kuşlar ve memeliler)
Hayvanların yayılışındaki sınırlamalar genellikle düşük Hayvanların yayılışındaki sınırlamalar genellikle düşük
ısılara göre belirlenmektedir, bu yüzden ekvatordan kutup ısılara göre belirlenmektedir, bu yüzden ekvatordan kutup
bölgelerine gidildikçe tür sayısı düşmektedir. Sulardaki bölgelerine gidildikçe tür sayısı düşmektedir. Sulardaki
sıcaklık genel olarak + 4 0C’nin altına inmediği için birçok sıcaklık genel olarak + 4 0C’nin altına inmediği için birçok plankton türünün çok yaygın olarak yaşadığı görülmektedir plankton türünün çok yaygın olarak yaşadığı görülmektedir
2- Rüzgar ve Su Akımları
Enlemler ile sıcaklık farklılaşması büyük hava sirkülasyonlarına ve global rüzgar tiplerinin ortaya çıkmasına yol açmaktadır. Tropikal bölgelerde hacmi büyüyen sıcak hava, yükselmeye ve daha az yoğunlaşmaya başlar. Sıcak havanın rutubet taşıma kapasitesi bu yüzden artmaktadır. Bu yükselen sıcak hava tropikler üzerinde alçak atmosferik basınç meydana getirir. Tropiklerin kuzey ve güneyinden yoğunlaşmış ve soğuk hava, tropikal bölgeye yağış bırakır.
Rüzgarların yağış ve nemlilik üzerine etkisinin yanı sıra doğrudan
hayvanların yayılışlarında da görev almaktadır. Birçok tekhücreli, polen, örümcek ve böcek gibi küçük türlerin yayılışlarında rüzgar rol oynar.
Özellikle de adalardaki yaşantı üzerinde rüzgarlar etkilidir. Zaman zaman çeşitli böcek türlerinin rüzgar sayesinde 1000 km. kadar taşınabildiği, tayfun, kasırga, hortum gibi çok şiddetli hava akımlarının ise balık ve kurbağa gibi daha büyük gövdeli canlıları taşıyabildiği de gözlenmiştir.
Su akımları da tuzlu ve tatlı sularda canlıların yayılımlarına etki etmektedir.
Su akımlarının larvaları bile okyanusun binlerce kilometrelik mesafeleri boyunca taşınabilmektedir. Birçok kıyı canlısı için büyük önem taşıyan gel- git olayları da canlıların yayılımlarını doğrudan etkilemektedir.
3- Yağış miktarı ve Su
Küresel sıcaklık, rüzgar ve akıntı tipleri küresel çökelme tiplerini etkilemektedir. Sıcak, nem yüklü hava tropik serinlikler üzerinde yoğunluğunu kaybederek yağışlar bırakır. Yoğunlaşma ve bulut formasyonları rutubetli havanın soğumasıyla yağmur veya kar oluşumlarına neden olur. Yükseklik değişimleri de lokal sıcaklık farklılıklarına ve yağışlara yol açar.
Canlıların yaşamını sürdürebilmeleri için hayati bir öneme sahip olan nem ve su kaynakları yayılımlarını da belirlemektedir. Birincil olarak yaşamını devam ettirebilmesi için suya ihtiyaç duyan
hayvanların, vücutlarına aldıkları suyu kolaylıkla kaybetmemeleri için rutubetli ortamlara ve suyu vücuttan buharlaştırmayan
uyumsal mekanizmalara da gereksinim duyarlar. Özellikle aşırı kurak ya da çöl ortamlarında vücut yüzeylerinin küçültülmesi, yuvarlaklaştırılması, derinin boynuzlaştırılması, işlevlerin
yavaşlatılması su kayıplarını en aza indirmektedir. Yine bazı
hayvanların kuraklığa karşı geçici bir süre rutubetli toprağın içine kendini saklayarak kuraklık sezonlarını geçirdikleri de bilinmektedir.
Birçok kuş ve memeli türü ise susuzlukla karşılaştıklarında binlerce kilometre sürebilecek göçleri bile göze almaktadırlar.
4- Oksijen Düzeyi
Dünyanın ilk oluştuğu evrelerde gerçek anlamda bir atmosfer tabakasından söz edilememekteydi. Mor ötesi ışınlar nedeniyle atomlarına parçalanan su Dünya’da serbest oksijenin açığa
çıkmasına izin verse de, gerçek anlamda bir solunumdan
ancak fotosentez yapabilen bitkilerin açığa çıkmasından sonra bahsedebiliriz. Bugün dünya üzerinde var olan fotosentez
üreten bitkiler canlılığın devam etmesi için yeterlidir.
Denizlerde ise sucul canlılara yetecek kadar oksijen çözünmüş halde bulunmaktadır. Derinliğe inildikçe buralarda yaşayan
canlılar da, çözünmüş oksijen miktarı da seyrekleşmektedir.
