Arapça Dilbilgisine Giriş 119. Kelime sonlarındaki değişimlere irab denir.

(1)

İRAB

باﺮﻋﻹا

Kelime sonlarındaki değişimlere irab denir.

Cümle içindeki kelimeler, sonlarındaki harekenin değişimi açısından mureb ve mebni olmak üzere ikiye ayrılırlar.

Mureb, bir amil nedeniyle sonu değişen kelime demektir. Amil etki eden, mamul ise amilden etkilenen lafızdır.

Mebni ise bir amil nedeniyle sonu değişmeyen kelimedir.

Murebe Örnek:

ﺎﺟ

ُﺐﻟﺎﻄﻟا َء

: Öğrenci geldi. ( Merfu )

َﺐﻟﺎﻄﻟا ُﺖﻳأر

: Öğrenciyi gördüm. (Mensub)

ِﺐﻟﺎﻄﻟا ﻰﻠﻋ ُﺖْﻤّﻠَﺳ

^: Öğrenciye selam verdim. ( Mecrur)

Yukarıdaki örneklerde görüldüğü üzere

ﺐﻟﺎﻄﻟا

kelimesinin sonu cümle içindeki konumuna göre değimekte, ref haline zamme, nasb halinde fetha ve cer halinde kesra olmaktadır. Dolayısıla

ﺐﻟﺎﻄﻟا

mureb bir kelimedir. Bu şekilde hareke veya harf ile yapılan iraba lafzi irab denir.

Mebniye örnek:

اﺬه َءﺎﺟ

: Bu geldi. ( Mahallen merfu)

ﺬه ُﺖﻳأر

ا

: Bunu gördüm. ( Mahallen mensub )

اﺬه ﻰﻠﻋ ُﺖْﻤّﻠَﺳ

: Buna selam verdim. ( Mahallen mecrur)

İsmi işaretlerin mebni olması nedeniyle

اﺬه

kelimesinin sonu hiçbir

durumda değişmemiştir. Bu drumda mallallen ref, nasb ve cer diyoruz. Yani mebni kelimelerin irabı mahallidir.

Bir de takdiri irab vardır ki sonu elifi maksure

( ى ــ ا)

ile veya ya

( ي)

biten veya mütekellim ya’sına muzaf olan kelimelerin sonundaki irab alemetleri açık olarak görülmediği için, cümle içindeki konumuna göre bu kelimlerin sonuna uygun olan hareke zihnen takdir edilir. Bu durumda olan kelimlerin irabı takdiridir.

Takdiri iraba örnek:

ﻰَﺳﻮﻣ َءﺎﺟ

: Musa geldi. ( Ref hali. Zamme takdir edilir)

(2)

ﻰَﺳﻮﻣ ُﺖﻳأر

: Musa’yı gördüm . ( Nasb hali. Fetha takdir edilir)

ُﺖْﻤّﻠَﺳ

ﻰَﺳﻮﻣ ﻰﻠﻋ

: Musa’ya selam verdim. (Cer hali. Kesra takdir edilir).

ﻰَﺳﻮﻣ

kelimseini sonu elifi maksure ile bittiğinden, bu kelimenin harekesi takdiren zamme, feta veya kesradır diye ifade edilir.

İsimlerde Mureb ve Mebnilik

ءﺎﻤ ﺳﻷا ﻲﻓ ﻲﻨﺒﻤﻟا و بﺮﻌﻤﻟ ا

Aşağıdaki kısımlar hariç ismler mebnidir.

Mebni İsimler:

1- Zamirler :

a- Ref zamirleirne örnek: ^...

اﻮﻟﺎﻗ ، ُﺖْﺒﺘآ ، ﺎﻧأ ، ْﻢُﺘْﻧأ ، َﺖْﻧأ ، ْﻢُه ، ﻮُه

b- Nasb zamirlerine örnek :

ﻲﻨﺑﺮَﺿ ، َﻚُﻟﺄﺳأ ، ُﻪُﺘْﻳأَر

c- Cer zamirlerine örnek : ^...

ﺎﻨﻟ ، َﻚُﻤﺳإ ، ﺎﻬ ُﺑﺎﺘآ ، ُﻪُﺑﺎﺘِآ

2- İşaret İsimleri : ….

ﻚﻟاذ ، ﻩﺬه ، اﺬه (ناﺬه

ve

نﺎﺗﺎه

murebdir

)

3- İsmi Mevsuller :

ﻦﻳﺬّﻟا ، ﻲﺘّﻟأ ، يﺬﻠﻟا

^....

( ناﺬﻠﻟا

^ve

نﺎﺘﻠﻟأ

^murebdir

)

4- Soru İsimleri:

؟ ﻒﻴآ ، َﻦﻳأ ، ْﻞه

^...

5- Bazı Zarflar :

ُﺚﻴﺣ ، اذإ ، نﻵا

...

6- Fiil İsimleri:

ِﻩﺁ ، ٍفُأ ، ﻦﻴﻣﺁ

^...

7- Mürekkeb sayılar (11- 19) :

َﺮَﺸَﻋ َﻊﻳاﺮﻟا ، َﺮَﺸَﻋ َﺔَﻌْﺴِﺗ ، َﺮَﺸﻋ َﺪَﺣأ

...

Ancak saylar konusunda da geçtiği üzere 12 sayısı murebdir.

Örneğin :

ُﺎﺒﻟﺎﻃ َﺮﺸﻋ ﺎﻨﺛإ َءﺎﺟ

: On iki öğrenci geldi

ُﺎﺒﻟﺎﻃ َﺮﺸﻋ ْﻲَﻨﺛإ ُﺖﻳأر

: On iki öğrenci gördüm

ُﺎﺒﻟﺎﻃ َﺮﺸﻋ ْﻲَﻨﺛإ ﻰﻠﻋ ُﺖْﻤّﻠَﺳ

: On iki öğrenciye selam verdim.

İsimlerdeki Asli İrab Alemetleri:

- ﺔّﻤﻀﻟا

: Zamme, ref alemetidir.

- ﺔﺤﺘﻔﻟا

: Fetha, nasb alemetidir.

ـ ةﺮْﺴﻜﻟا

: Kesra, cer alemetidir.

İsimlerde bir de feri irab alemetleri vardır. Harf ile yapılan irab böyledir.

Daha önceki konularımızda da geçtiği gibi ikil ismlerin ref alemeti elif

(ا )

^,

nasb ve cer alemeti ye

(ي )

^{dir. (}

نﺎﺳﱢرﺪﻣ

^ve

ﻦﻴﺳﱢرﺪﻣ

^{) gibi.}

(3)

Cemi müennes salimin ise ref alemeti (

ٌتﺎﺳﱢرﺪُﻣ

) örneğinde olduğu gibi zammeli ta, nasb ve cer alemeti ise (

ٍتﺎﺳﱢرﺪُﻣ

) kesralı ta dır.

Cemi müzekker salimin ref alemeti vav

(و )

, nasb ve cer alemeti ise ya

(ي)

^{dır. (}

نﻮﺳﱢرﺪﻣ

^ve

َِﻦِﻴﺳﱢرﺪﻣ

) örneklerinde olduğu gibi.

Esmau’l hamse’nin de irabı da ref halinde vav, nasb halinde elif ve cer halinde ya olmak üzere harf iledir. (

ﻚﻴﺑأ ، كﺎﺑأ ، كﻮﺑأ

^{) gibi .}

- Mankus ( son harfi ya olan) ismler nekre olduklarında ref ve cer hallerinde ya düşer. Düşen illet harfi yerine hareke takdir edilir.

ٍضﺎﻗ َﻢﻜﺣ

: ( Bir ) hakim karar verdi.

ٍعﺎﺳ ﻰﻠﻋ ُﺖْﻤّﻠَﺳ

: Çalışana selam verdim.

Fiillerde Mureb ve Mebnilik

لﺎﻌﻓﻷا ﻲﻓ ﻲﻨﺒﻤﻟا و ب ّﺮﻌ ُﻤﻟا

Mazi ve Emir fiilleri mebnidir. Müfred müzekker mazi fetha, emir ise sükun üzere mebnidir.

Muzari Fiil ise nunu nisve birleşen şu

ـ َﻦْﻠﻌْﻔَﺗ ــ َﻦْﻠﻌْﻔَﻳ -

iki sigası dışında murebdir.

Fiili muzarinin murebliğine örnek:

ِﺖْﻴﺒﻟا ﻰﻟإ ُﺐَهذأ

: Eve gidiyorum. ( merfu)

ِﺖْﻴﺒﻟا ﻰﻟإ َﺐَهذأ ْنأ ُﺪﻳرأ

: Eve gitmek istiyorum (mensub)

ِﺖْﻴﺒﻟا ﻰﻟإ ْﺐّهذأ ْﻢﻟ

: Eve gitmedim. ( meczum) Fiillerde Aslı ve Fer’ı İrab Alemetleri:

- ﺔّﻤﻀﻟا

: Zamme, ref alemetidir.

- ﺔﺤﺘﻔﻟا

: Fetha, nasb alemetidir.

ـ نﻮﻜّﺴﻟا

: Sükun, cezm alemetidir.

Fiillerde fer’ı irab alemetleri:

a- Efalu hamse ( muzarinin beş sigasında) ref alemeti nunun sabit kalması, nasb ve cezm alemeti ise nunun düşmesidir. Örnek:

ﻟا اﻮﺒﺘْﻜَﺗ ْنأ َنوﺪﻳﺮﺗأ

َﺔﻟﺎﺳﺮ

؟

: Mektup yazmak mı istiyorsunuz ?

(4)

ﻲﺒُﺘْﻜَﺗ ْﻢﻟأ ﻟا

َﺔﻟﺎﺳﺮ

؟ُﺐﻨْﻳز ﺎﻳ

: Zeyneb, mektup yazmayacak mısn ? b- Nakıs fiillede cezm alemeti olarak sonundaki illet harfi düşer.

َﺲْﻨَﻳ ْﻢﻟ ، ُعُﺪَﻳ ْﻢﻟ ،ِﺶْﻤَﻳ ْﻢﻟ

Merfu, Mensub ve Mecrur İsimlerin Özeti:

تاروﺮﺠﻤﻟا و تﺎﺑﻮﺼﻨﻤﻟا و ُتﺎﻋﻮﻓﺮﻤﻟا

a- Merfu İsimler :

1- Fail :

ٌﺪﻳز َمﺎﻗ

:Zeyd kalktı.

2- Naibi Fail :

ُﺪﻳز َبِﺮُﺿ

:Zeyd dövüldü.

3- Mübteda :

ٌﻢﺋﺎﻗ ٌﺪﻳز

:Zeyd ayaktadır.

4- Haber :

راﺪﻟا ﻲﻓ ٌﺪﻳز

: Zeyd evdedir.

5- Kane ve Benzerlerinin İsmi :

ًﺎﻤﺋﺎﻗ ٌﺪﻳز نﺎآ

: Zeyd ayakta idi.

6- İnne ve Benzerlerinin Haberi :ٌ

ﻢﺋﺎﻗ ًاﺪﻳز ّنإ

: Muhakkak ki Zeyd ayaktadır.

7- Merfuya Tabi Olanlar:

Merfuya Tabi Olanlar Dört Tanedir:

1- Nat ( Sıfat) :

ُﻞﻗﺎﻌﻟا ﺪﻳز مﺎﻗ

: Akıllı Zeyd kalktı.

2- Atıf :

ٌﺮﻜﺑو ٌﺪﻳز مﺎﻗ

: Zeyd ve Bekir kalktı.

3- Tekid :

ﻪُﺴﻔﻧ ٌﺪﻳز مﺎﻗ

: Zeyd’in bizzat kendisi kalktı.

4- Bedel :

ﻪُﻤﻠﻋ ُﺪﻳز ﻲﻨﻌﻔﻧ

: Zeyd’in bana ilmi fayda verdi.

b - Mensub İsimler:

1- Mefulu Bih :

َسﺮﻔﻟا ُﺖﺒآر

: Ata bindim.

2- Mefulu Fih veya Zarf :

َمﻮﻴﻟا ﺪﻳز ءﺎﺟ

: Zeyd bugün geldi.

3- Mefulun Leh :

ﷲ ًﺔﻋﺎﻃ ﻩَﺮﺼﺑ ٌﺪﻳز ﱠﺾﻏ

: Zeyd, Allah’a itaat için gözünü sakındı.

4- Mefulun Maah :

ًاﺪﻟﺎﺧو ُﺖﺒهذ

: Halid ile beraber gittim.

5- Hal :

ًﺎﺒآار ٌﺪﻳز ءﺎﺟ

: Zeyd, binerek geldi.

(5)

6- Temyiz :

ﺎﺑﺎﺘآ ﻦﻳﺮﺸﻋ ُﺖﻳﺮﺘﺷا

: Yirmi kitap satın aldım.

7- Müstesna :

ًاﺪﻳز ﻻإ ُمﻮﻘﻟا مﺎﻗ

: Zeyd hariç, herkes kalktı.

8- (

ﻻ

) La’nın İsmi :

راﺪﻟا ﻲﻓ َﻞﺟر ﻻ

: Evde adam yok.

9- Münada :

ﷲا َﺪﺒﻋ ﺎﻳ

: Ey Abdallah. (Münada izafet terkbi şeklinde olursa)

10- (

نﺎآ

) Kane’nin Haberi :

ًﺎﻤﻳﺮآ ٌﺪﻳز نﺎآ

: Zeyd, cömert idi.

11- (

نإ

) İnne’nin İsmi :

ٌﻢﻳﺮآ ًاﺪﻳز نإ

: Muhakkak ki Zeyd, cömerttir.

12- (

ﺲﻴﻟ

) Leyse’ye benzeyen harflerin haberi :

ًﺎﻔﻴﻈﻧ ُﺖﻴﺒﻟا ﺲﻴﻟ

: Ev, temiz değildir.

13- Mensuba Tabi Olanlar :

ًاﺮﻜﺑو ًاﺪﻳز ﺖﻳأر

: Zeyd ve Bekir’i gördüm.

c – Mecruru İsimler :

1- Harfi Cerle Mecruru Olanlar :

ِﻢﻠﻘﻟﺎﺑ ُﺖﺒﺘآ

^: Kalemle yazdım.

2- İzafetle Mecrur Olanlar :

ﱞﻲِآذ ٍﺪﻳز ُﺪﻟو

: Zeyd’in oğlu zekidir.

3- Mecrura Tabi Olanlar :

ﻦﻴﻤﻟﺎﻌﻟا بر ﷲ ﺪﻤﺤﻟاو :

Hamd, alemlerin Rabbi olan Allah’a mahsustur.