SELQUKLU ARASTIRMALARI MERKEZt
SEL
Verqisi
I. AlAEDDiN ·KEYKUBAT OZEL SAYISI
HAZiRAN- 1988
ALAEDDiN KEYKUBAD VE TURKiYE SELc;UKLULARI - ARTUKLU MONASEBETLERi
Remzi ATAOGLU (*)
XII. YU:zy1l'm ba~J.angwmda Kuzey Suriye, Dogu ve Giiney-Do~
gu
Anadlollu'.da SEJ'r;:uklu k'Olllutanla;rindan Artuk Bey'in ogullan SOikD:nen ve ilgazi trurafmldan kurulan Artuklular ile Tiirkiye Sel<;uik- lulan arasmda!ki munas·ebe.tUerin baJglamas1 I. KilH;-Arslan devrine kadar uzanma:ktad1r.1105'\de Dani~mooldli Gfunu~takin'in vefatmdan istifade ederek Mala1Jya'y1 ele ge<;Lren Anadlol'u Selr;:ulklu Sultam I. Kihr;:-Artslan, Bu- yilik. Selr;:u!ldular ile kom~u olmuqtu. Bu l}ekilde k'ollliJU olan Selr;:uk- lu han€rlanmda.n iiJ.k kloJ.un hiikl1mranhk arzusu s-ebebi ile r;:atu;;ma- BI da beklenlr halle gelmiqti. Nitekim Kihr;:-Ainshw, M111sul'u almak, ve muhte.melen oradan da Selr;:uklu mer1kezine yurii.m~k gaye'siyle hareket edeif\ek 9ehri ele ge<;ilidil. Bunun uzerine Buyuk Selgu!klu Sultam Muhammed Tapar'm €mri ile Emi;r <;avh, aralaruida'ki Ar- tuklu emir ve beyJ.erinin de brulundugu kuvvetlerini toplayarak I. KI- hr;:-Amslan'I Ha·bur Irmag.. kenarrnda kar§Iladi. 1107 tarihinde vukua gelen sava~ta Analdlo~u Selr;:uklu a'skerleri maglub o[:dugu gibi Sul- tan Kllu;:-Airslan da 1rtnakita bogularak hruyatm1 kaybe1Jt.i.
Boyle.ce baf}layan Ar'tu'krlu-Anadolu Selr;:Uikllulan mUn.asebetlerl, Kill<;-Arslan'm dul el}ini, olen lmcas1 I. Klll<;-Arslan'm saghgmCla
"Tii.rk bstyle:ri arasmlda Belek B~y ile muka;yHse edilecelk akllh ve kuldre'tli kiros<e ycilrtur" dedigi ArtukluJ.ar1dan Belek Gazi'ye varmas1 il'e deJVa.m e-tm.i-~ hatta bu suretle bir ara Artu!kllular Tiir'kiye Selvu'k- lu taht1 uzerinde de klsmen soz sahilbi olmu-~Jlar.drr. HaQhlarla yap""' rru..;; oldugu saval]1arda az zamanrla temayuz ederek buyiik bir Un.e
ka.vw~an Belek Gazi, bu ~ahretine ragm-en, gerek Sel<;uk[u haneda- nmlda olm1aYJ.'§I gerelk.se Ha~hl.arla d'evam eden sava~lar sebebi ile bu izdivacm avanitajiJ.a.rmi pek iyt{ degerlenldirememi9ti. Neticed'e Menlbl<;: ku~a;tJmas1 esnais:mlda BeJ.ek de bir okun talihsiz ~ekilde fsa- beti ile ~ehit du~u.
(*) A. 0. Dil ve Tarlh-Oografya Fak. Tarih Bol.
7·4 - - - - - Ar~. Gor. M. Remzi Ataoglu
~~~---
Daha sorirakti. yillartia da bu defa Artuk RUilmu'd-Din Davud, k1zmr bilahere s'iyws·ett sahnS~sinden c;erkilen I. Krllc;-Arts1an'm oglu Tugrul-Air'slan'a vermi,!]tir. ~u ka~Ihkh evlenmeler'den sbnra 1140'""
da H1sn-1 KeiY'fa Artu'k!Iu hukum/dan Davud, amcazadesi Timurt~
ve Atabey ima!dii'id-Din Zengi kar§-1· Anadolu Selc;uklu Srultam I. iz- zii'd-Din MesuJd'un yarom1mr iistedi ise de bir netice alamadi.
imaJdu'd-Din Zengi'nin oliimiinlden sonra Zengiler'in Artuklulwr uzer'inde!ki tahakkfum1 zay1rfla.ymca durumunu kuvve'tlendiren Ana- d'olu Sel<;uklu Sultanhgi, ozelii!kJe I. Mesuld'un san zamanlarmtlan
itibaren Anado[u'lda Dani.!]menclJlfuler'in di'l]In:da Arituklular da dahil bUJtun beyli1kleri itaatl'an aJJtma aJ'mlt?lar'dir. Fakat buna muka'bil bazan Artu'klular, Tiir:kiye SeJ~mklulan'mn ra1dlbi durumunlda olan Dani§mendliler'i Anadlo:lu Selc;uklularma kar§I destelk!lemekten de geri kalmarruog.lardlr. Bunun ne1ti.celsinldfi.:lir ki, II. Kllu,;:-Ar'slan kend'i- sine kan,?r Danr~mendliler ile miittJef±k durumda olan Martlin Artulk- lulan'na kar§I Atrituklular'm diger ~=;uhesi HIISll-I Ke:yfa Artulklulan'- nm hlikiimdari Nurii'd-D[n Muhammed'e k1:z1 Selguk Hatunu vere-- rek ara~armda akra'babk tesis etmi§ ildi. Ancak bu e'Vlilik ve daha sonra g>eili§en olay'lar az daha bir felaketle sonuqlamyortiu. <;iinkii H1'sn-I Keyfa Artutld.u hlikiimdan Nurii'd-Din Muhammed bir mud- det sonra ~ar!kiCI bir ka!dma a~11k oldugundan sultamn k1zma kOitii mu.a.mele yaprnaya ba§lamr$tl. Bunu duyan II. KlllQ-Arslan Nuru'd- Din Muhammeid'den bu hol;l olmayan dlavram§lanna son vermesini aksi takknrHe kenill.sine. c;eyiz o~arak verilen Gifuey-Dogu'daki b[r- ka<;: kalenin tade.sini istemi~, siOnu<;: alamaymca da Hrsn-1 Keyfa Ar- tu'klu hiilkii:rmidarmm uzenne yiiriime;ye karar vermi§ti. Bunun iize'- rine Nurii'ld-Din Muhamlmed, Zw'grn.Jer'in miJras1 iize.rine devile'tiil1i kuran Eyyubi Sultam Selaihu'd-Din'in hima.yesine srgmnu!;i, Sela""
hu"d-Din de, ·II. Kilw-Arslan'dan Artuklu hiikti.mdarmm affedilme- sini istemi!.$ kabul edilme~Y'iuce de AnJadolu Sed.{:uklu Su[ltam ile sa- va!?ma hazirlrk[anna ba§[ann§tl. N erede ise Hac;hlarla miicadelmin devam etfJti~ bir s1rada iki islam hiikfundarmm HIBn-I Keyfa Ar- tu:klu Hiilkiimldanm:n bu basit me'S'eJesi yiiziintlen sava~?a girl~me1e
rine !liama'k kalmrl']ti. Ancak Anadloiu Sell<;:uklulari'mn aJkrlh veziri ihtiyaru'ld-Din Hasan'm araya girip Eyyubi Sultam Selahu'd-Din'i sava§mamasi ic;in ikna edince yaprlacak harp son anda olemni!;i iki taraf arasmda su~h. saglanJnl!11;1. ·
1182 tarihinden itibaren ArtuUdular Anadiolu Seilc;uklulan ile Eyyubiler arars1nlda tampion b!olgeide kalma[armdan dolaYI bu iki d'ev'let avasmdaki mifuasebetlerde onemli rol oynam1~lard1r. Zira yu- kanda belirtilen tarihlden sonra ayn ayn 3 §Uibe halinde hiikfun sii-
Sel~uk Dergisi I. Alaeddin Keykubad Ozel Sayuu 75
~~~-=~=---~
ren Artuklu~ar, bazen bir!birletlne kan11 birisli. Eyyubiloc'in yanmda yer almu~. digeri ise Anad!olu Sel9Ulklulan'mn h!lmayesine sigmmi~?
tlr.
Harput Artuklu HUikumldan imrudu'd-Dln Ebu Bakr, 1204''cle ve- fat edince Eyyubi!le:r'den Melik Aldil'in muttco!fiki durumunda alan H1sn-1 Keyfa Artulklu HiilkUmldan Na'siru'd-Din Mahmud, Harpuit Artukilulan'mn tcprakllanm ele gayirmek istemi:?ti. Bunun iizerine Ebu Bekr'itn oglu NJzanm'.d-Din, once AnaJdolu Sel91iklu Sultam II. Siiieyman-Sah'dan, daha sonra da Gry.asu'id-Dln Keyhiisrev'den yarrlrm taleb 81tti. Anadolu Sel<;:ukilu SuJtam da bu istege karl?Ihk miiittefiki durumund.a bulunan Siirmeysat Eyyubi Hiikiimdan Me-
l:ilk Mdal'1 Harput'a yardlilla me.mur ettli. Bu va·ziyet kar!]I'sm:da
lhsn-1 Keyfa ArtuJklu hiHkumda:n go-rl qelkHmsJ\ zorrunda kalnn·§ltl.
ifl'l;e bu olaylda da goziikecegi ii.zere Amid'ldeki H'fsn-I Keyfa Artu'ldu hUik.Umidan Na~nrii'a-Dln Mahmud, EyJyubi Hiik1imtdan Melik Aldll tarafmdan destek~emni~. buna kar'$1hk Harput Artuklu Hiikiimldar1
Ni~mu'tl-Din. de Anadblu SelgUJklu Sultam G1yasu'd-Din Keyhiis- rev'den yardrm gormill?:tiiir.
1217 tariihli Nas1ru'd-Din Mahunuid'•a ait AmJd'de dar'bedlilen ve I. izzu'd-Din Keykavus'un a:dmm da uzerinde zilkredilldigi si'kk.eden, HliSn-1 Keyfa Artu'klulanmn, bu s1ralarda Tiirkiye Seh;ufklulan'na tabi durumda oldulkllan anla~I~maadadtr. FrukaJt bu tabilik; c;ldk az bir zaman dev'am eltmi~. bi!" miik:ld.et sonra Eyyubile·r":i.n ha.skl'SI ne- ti!cesinde Alriu!klular, yenliden onla.rm hak!imiyetini tammak zorun..:
da ka~mll';lardir. Anoak I. izzu'id-Din Ke;ykavus'un 1218 tarihinde Ha- leh hudutllannlda goriinme&i Ne Artuklular tekrar Anadolu Se[QUK"' lula'n.'nm tfubiyetine gi'I'Illi§lertlir.
1222 tarihip!de baba~s1 N as1ru'd-Din Mahmud'un oliimii iJe yeri~
ne Amid'ide Hwn-1 Ke!yfa Arluklu hiikiimldar'llgma oglu Mesud ge;g~
mi~tir. Diger taraftan I. izzu'd-Din K'eoykavus'un vefatl ile bo~?alan
Anadolu Selc;ulklu tahltm9, da I. A~au'id-Din Keykubad oturmu~ur.
Bu arada' Me[ilk Adil'in oglu olan Eyyubi Meliki E~ref, Harran,
Du-
neyser ve Merldin'e kadar iletliyere'k bolgede ge'ni~ tahriba,tta bu- lunrlu. Melik ~r·ef'in bu il.erle'Yi~inden· frrken civar bol'ge halkimle- r'i olan Ami.d'deki Alrtulklu Hiikiilinrlan Mes'ud, Erbil Hii'kumidan:
Muzafferu'd-Din Gokborii ve D1:rrua~lk Eyyubi Hiikumdan isa, ara- larmda iltt1fa:k ede:rek Meli'k E~ref'i ~gal · ettigi yerlerden g1Jkmaga ZOt'ladilar. Bunun iizerine Me1ik Ef'Jref de Anadolu Selc;u'klu Sultam Alau'd-:Din'ii., Artuld.u HUkumtlan Meli!k Mes'uld'un topralldarml al- ma.ga teflvi!k etti. .
76 Ar!ll. Gor. M. Remzi Ataoglu
Selc;uldu Sultam da 1226 baharmda kuvveitleriin toplay1p, me,y- dana geltirx:ligi orduyu iki klofta aYJ.rara:k harekete gec;:irdi. Birincf kJolun ba§ma Emir <;avll'y1 ge1tiTerek Ad1yaman ve Kahta'ya, 2. ko- lun Iromutan1Igm1 da Esedu'd-Din Ayaz'a vererek <;emil}keze!k iize- rine go.nkierdi. Selc;ukJu ordulan ad1 gec;en yerle!li mu:hasrura edip fEMletmeye baf}laymca, ATtU!k'lu Hii(ki.ifmdan Mes'ud, MeJi'k El}ref'e s1[pnmaya meobur ka1dL Melik E~ref'da Sult<;tn Alau'd-Din Keyiku~
bad'dan ortlularmm hareiketini durdurtnasm1 i!3tedi. Bu istek "Ben Meli:k E§ref'in arzu~arma g'Ore hareke:t eden bir nasibi miyim?» di- yen Afau'd-Din Keykubad'1 son derece k1zdrrldr. Akabinde kendi ara- laJnnda birlef}en Eyyulbiler ve miitltefikleri ArtuklUilar'dan oluflan
yakl~Ik 16.000 kil]ilik Eyyulbi 0['1dusu Analdolu Sel<;u'klulan ile ka.r-
§1 ka..I'§1ya ge[diler. Y1ap1lan sava•l]ta Eryyulbiler maglub o!dular. So- nuQta KaMa, <;emii~ezek ve H1sn-1 Mansur Turkiye Se,lc;ukllu 1Jap-
rak1arma dahU edildi. Bu durum kar.§llSmlda Me,lik Mes'ud, kaynak- larm bi1dirildligine gl(}re, ru-alarmda Artu'klu hanedanmdan baz1 ki~
f}ilerin de buluntlugu bir elgi1ik he.yetini degerli heiiyelerle Anatlo- lu Se!c;u!klu Sultanma g6nide1rere:k ondan merha.met isteyip af di'le'idi.
Su!Ltan Alau'rl-Din de Artu!klu hi.ilku.!mldarm1 affedere~k Ulkesi iize- rindelti basllnya son vertiL
Buna kar9L1!k Amid Ar'tuklu hi.ilk,uiilKian Melik Mes'ud Anakllo- lu Sel~u(klu Su1tanl~m1 metbu tamyarak hutbeyi Alau'ld.-Din Key- kubad. adma dkutmaga ba~lad1g1 gibi digoc Artuklu hiiikumdarlan aym 9ekilde Anadb[u Selc;u(kl'ula.n'run hakiimiyetini kabul etJtiler.
Bir miilcldet sonra Eyyubi Sultam MeUk Kamil, 1231 yrlm!da Amid'i kul]ataraik Artuiklu Hi.ikiimdan Mes'ud'un hakimiyetine son vetrtlt Boylece H1.sn-1 Keyfa Artulklulan tarihe kan!;~Jtl.
Bu arakia Dogu'kia ba9layan Mogol istila.sma kar'§I iyi bir miida- faa hattr olullj.turmak isteyen Sultan A.lau·'d-Din, !;)arki Ana.ldolu'da Ahlat'1 illkesine katlmL$'tL A!hl8Jt'm Anarlolu Sel~;uklu topra.iklarma ka'tllmasmr h'azmedemeyen Eyyubi Hiikiiimdan Melik Adil, bu.ltiin Eyyubi mel!ikil.erini bir araya tbplayarek Anad!olu Selc;uklulan'na karf?I harekete gegti. 1234 yJlmtla A!kQa-DeTbEmd ve GOksu'da; yap1- lan sava~larda Eyyu~biler biOZgUna ugradllar. Bu s1rada Harput Ar- tulkJu Hfrk,ftml(lan olan izzu'd-Din Ahmet (veya H1ztr) Eyyulbiler'e:
ken'di illlresi Uz'erintlen yfu'iiyerek Sel'gukl'ulan maW.ub etme-nin da- ha kolay olacagtna dair ha:berler gunderre-rek Eyyubi HiikUim!da.n Meliik Kamil'i Sultan Alau'd-Din'e kar§1 kn~kJ.ritt1. Hareikete g~en
MeJ,ik Kanlli.l, ku\T'Ve·tlerini Harput uzerin'den gondermesin'e mulka,..
bil Selc;uklu Su~tam da, otdUJlarmr o tarafa sevkettii. Neticetle Bar- put Kaiesi onle:rfuide yaplllan muharebede Eyyu,biler bir defa da!ha
Selcuk Oergisi )", Alaeddin Keykubad Ozel S.ayJSl '17
maglub oldul'ar, ve HMput Kalesine sigmdlllar. Bunun iizetrine Sul- tan AJ.au'ld-Din Harput Kalesini mancm.rklarla km~ataraik muhasa;ra altma aldr. Bu vamyet kar~.unrla mukavemet edemeyecegini anlayan .Arttulklu Hii!kii:m(ian toolim olmalk rorunda kalch. Harput Artuklula- n'na ait bir~o!k ~ehir ve kaie de Anadalu Sedc,;uklularl'nm eline gec,;- ti. Son Harput .Artulklu HUJki.imdarn izzu'U-Din Alh1net ise, bir Mta ve:ril'erek muhtemelen Siva·l>'m Ak!f?ehir taraflarma g6nlderildi.
Boylece loiSa bir si.ire once Eyyuibiler tanafinldan, ortadan kal~
dinLan HliSn-I Keyfa Artuklulan'ndan sonra Harput Artuklulan da Ana;dolu Selc,;uklula!rmca tarih sahnesinlden silinmi~ olldu.
Sonuq olwrak I. Kili'(,;-Ars[an devrintle ba~!'}layan Artulklu-Anado~
lu Sel9Uiklulan mUn.ase'betlerr"~i ibtida pe'k dostane ba§lamanu~sa da d!alha sonra her ilki tara!fm menfa:atlah dlo.Iayl!Sil ile aralannda1d krz ahp-vermeler onlan lusmenr biribfirlerine yaJkJlat?t:rrnuf}tiT. AncaJk da- ha sonra; gelil§en olaylar sesbebli ile iyi mi.inasebe·tler tamamen bozul- mu~. bilJuvssa Anadolu Se~~u!klulan'nm is•tiiklrar kazanmasmld:an, ve Eyyubi Devleti'nin kUJrulmasi ile Artulklular; aradru tampon bOlge- de s·likJ~mak zorun!da kalmlfilard1r. Ozellikle .AitukJuiJ.ar'm son dO- nerolerinde hasmane de:v1am elden iJ.i~kiler. Alau'd-D'in Keykutbao'm zamanmda Ha:rput Artuklulannm soou ile nokrtalanmHjti. Fakat her-
§eye ragtrnan Anadolu Selc;uklulan, Artulkluil.ar'a lmr~1 muti olkluk- lan 1lllUdlde,t<;e iyi d~vran~ar ve onlan k!ollMlli'§larrl.:rr. Oze1Illile Alau'd-Din Ke.ykubad devrinlde gerek Hllsn-I Keyrfa Artulklu Hi.iki.im- dan Melik Me'S'url'un affeldilme.si, gerekse ,son Harpu't Artuklu Hii~
:kJiimdan izzu'd-Din Munet'in yine alffedilerek kendrsine Siva.s Ak- [iehir ta.rafllarmdan b'ir rktanm verilmesi bunu aQIIkca gostermek- tedir.
KAYNAKCA
t ARTUK. Merdin Artukogullan Tarihi is:t. 19'44
AYNi BEDREDDiN MAHMUD. lkdu'l Cuman Fi Tarihi Ehli'z-Zaman. Yazma.
Veliliddin Efendi, No; 2138,9:-2'~911
CL. CAllEN. Diyarba:klr SoUl> Les Piemire Urtikides. J. A. 19315.
EBU SAME. Kitab el Ravzateyn. Kahire. 1287.
C. HiLLENBRAND. The ESitfllblishment of Artuqid Power in Dlarba·kr in Che Twelfth Centur~. Studia islamica 1980.
iBN BiBt. El-EvamirU'l-AHiniyye Fi-'1-Umuri'l~Alaiyye. Tlpkt bas1m1 yay; A.S.
Erzi- N. Lfigal. Alllkara. 1956 T.T.K. Yay.
78 Ar§. Gor. M. Remzi Ataoglu
:iBNU'L-ESiR. El-Kamil Fi't-Tari:h. Beyrut 1966. (Tornberg yaymm: t1pk1 balll-
illl) CUt X, XII,
iBNU'L-EZRAK. Tarihu Mayyafarlkin ve .Amid. Brttsh Museum or 580•3.
B. KONYAR. DiyarQaJur Tarihi. Ankara. 19'36 3 cilt.
A. SEViM. Temur.ta§'lh Haleb hakimiyeti. Belleten. XXV/100 W61.
ArtuJdularm Soyu ve Artuk Bey'in Siyasi Faaliyetleri. Beleten XXVI
1},00 19:6'1.
Artukoglu S'okmen'in Siyasi Faaliyetleri. Belleten. XXVI/103 1952.
Artu1koglu ilgazi. Belleten. XXVIj:104. 1962.
0, TURAN. Selcuklular Zamanmda Tiirkl1ye. it. 19r71.
Dogu Anadolu Turk De<vletleri Tadhi. ist. 1973.
M. H. YiNANC. Anad101Ju'nun Feth'i.. 1st. 11944.
