DAVRANIŞSAL MÜDAHALELER III
Dr. Öğr. Üyesi Gökhan Atik
Beceri Kazandırma Eğitimleri
•Çeşitli beceri kazandırma eğitimleri;
▫Problem çözme becerileri eğitimi
▫İletişim becerileri eğitimi
▫Sosyal beceriler eğitimi
▫Atılganlık becerileri eğitimi
▫Stres yönetimi eğitimi
•Beceri kazandırma eğitimlerinin bileşenleri;
▫Öğrenilecek becerinin bileşenlerinin tespit edilmesi
▫Bileşenler kolaydan zora gidecek şekilde öğrenme sırasına konması
▫Danışanın model olan davranışı taklit etmesinin sağlanması ve davranışsal provaya yönelik dönüt verme
▫Davranışsal tekrarın sağlanarak davranışın kazandırılması
Kaygı Azaltma Yöntemleri
•Kaygı Türleri;
▫Somatik kaygı: Karında kelebeklerin uçuşması, avuç
içlerinin terlemesi, kalp atışlarını hızlanması gibi bedensel dışavurumlar
▫Bilişsel kaygı: Konsantre olamama; istem dışı gelişen, paniğe neden olan ya da katastrofik düşüncelere dalma
▫Performans kaygısı ya da davranışsal kaygı
•Belirli bir düzeyde kaygı yararlı ancak yüksek düzeyde kaygı zarar verici ve performansı olumsuz etkileyici olabilir.
•Kaygı azaltma yöntemleri;
▫Gevşeme eğitimi
▫Sistematik duyarsızlaştırma
Gevşeme Alıştırmaları - I
•
Gevşeme Eğitimi
▫Aşamalı gevşeme
▫Kas gevşetme
•
Genel kaygı, stres, baş ağrıları, psikosomatik ağrı, uykusuzluk gibi problemleri azaltılmasında
kullanılır.
•
Kas gevşetme sistematik duyarsızlaştırmanın başlıca bileşenlerinden biridir.
•
Kaygı tedavisinde kas gevşetmenin
kullanılmasının temel amacı, kas geriliminin kaygı
ve stresi artırması ya da şiddetlendirmesidir.
Gevşeme Alıştırmaları - II
• Kas gevşetme süreci;
▫Çeşitli kas gruplarını germe ve gevşetme sonra da esnetme,
▫Kas gerilmesi ve gevşemesi hisleri
arasındaki farkları tanıma ve kas gerilimin azaltılması
▫Telkin yoluyla daha fazla gevşeme sağlama konularında eğitimi içerir.
• Video: 1:28:30 Rahatlama
Sistematik Duyarsızlaştırma - I
• Wolpe (1958, 1990) tarafından geliştirilmiş.
• Klasik koşullanmanın öğrenme ilkelerine dayalı.
• Duyarsızlaştırma, danışanları daha yüksek korku ya da kaygı düzeylerine karşı duyarsızlaştırmak amacıyla karşıt koşullamadan (bir tepkinin yerine başka bir tepki vermeyi öğrenmenin kullanılması) yararlanır.
• Duyarsızlaştırmada kaygının yerini adım adım
alması için gevşeme gibi karşıt eylem içeren bir
uyaran kullanılır.
Sistematik Duyarsızlaştırma - II
•Duyarsızlaştırma genellikle fobilerin (herhangi bir belirgin bir dış tehlikenin bulunmadığı durumda yaşanan korku) tedavisinde kullanılır.
•Etkili duyarsızlaştırma danışanın gevşeyebilmesini ve hayal gücünü kullanabilmesini gerektirir.
•Müdahalenin üç temel adımı vardır:
▫Derin kas gevşetme eğitimi
▫Duyguyu tetikleyen durumları temsil eden bir hiyerarşi oluşturulması
▫Danışan gevşeme durumundayken, hiyerarşide yer alan bileşenlerin hayal edilmek suretiyle aşamalı olarak
eşleştirilmesi
•Müdahale; danışana, probleme ve kaygının şiddetine bağlı olarak 10 ila 30 oturum arası sürer.
Sistematik Duyarsızlaştırma - III
• Derin kas gevşetme eğitimi: Kas gevşetme eğitimi, yoga yada meditasyon
• Hiyerarşi oluşturma: Duyarsızlaştırılacak olan kaygı gibi bir koşullu duyguyu
uyandıran çeşitli durumların belirlenmesini içerir.
• Danışan gevşeme durumundayken,
hiyerarşide yer alan bileşenlerin hayal edilmek suretiyle aşamalı olarak
eşleştirilmesi
Sistematik Duyarsızlaştırma - IV
• Hiyerarşi Oluşturma
▫Üç tür hiyerarşi (Örnek syf. 231)
Mekansal-zamansal: Korkulan ya da kaçınılan bir durumdan önce kalan zaman (Örn. bir
sınava girmek)
Tematik: Duygu uyandıran durumu çevreleyen farklı parametreler (Örn.
yükseklik korkusu)
Kişisel: Belirli bir kişiyle ilgili anıları ya da rahatsız edici düşünceleri temsil eden şeyler (Örn. kişinin işini kaybetmesi, boşanma,
ayrılık)
Sistematik Duyarsızlaştırma - V
• 10-20 arası farklı maddeden oluşan indeks kartı: Danışan tarafından en az kaygı
uyandırandan en çok kaygı uyandırana kadar aşamalı bir sıra.
• Öznel Rahatsızlık Birimi Ölçeği: 0’dan 100’e kadar puanlama. 0 = Son derece sakin duygu, 100 = panik duygusu yada aşırı bir duygu
• Hiyerarşi oluşturulduktan sonra danışanı kas gevşetme ya da onun türevi
konusunda eğittikten sonra eşleme
sürecine başlama.
Kendini Yönetme - I
• Kendini yönetme stratejilerinin temel özelliği, danışanın değişim çabalarını psikolojik danışmandan daha az yardım alarak kendi kendini yönetmesidir.
Kendini yönetme müdahaleleri arasında;
▫Kendini ayarlama
▫Kendini ödüllendirme
▫Danışanın kendisiyle sözleşme yapması yer
alır.
Kendini Yönetme - II
Kendini Ayarlama (Self-monitoring)
▫ Kendini gözlemleme
▫ Kayıt altına alma
• Kendini ayarlama; olumlu ya da arzu edilen
davranışların görülme sıklığını artırmakta, olumsuz ya da arzu edilmeyen davranışların görülme sıklığını azaltmaktadır.
• Danışanların değer verdikleri ya da en çok değiştirmek istedikleri davranışları gözden
geçirmeleri önem arz etmektedir. Örn: Telefonda konuşarak geçen sürenin kaydedilmesi (hem süre hem de sıklığın kaydedilmesi)
• Kendini ayarlamak ilk adım davranışları saymak, ikinci adım ise davranış sayımını belli zaman
aralıklarında yapmaktır.
Kendini Yönetme - III
Kendini Ödüllendirme (Self-reward)
•Arzu edilen bir tepki ya da davranışın gelmesinde sonra kişinin kendisine bilerek bir ödül vermesidir.
•Kendini ödüllendirmede göz önünde bulundurulması gerekenler:
▫Doğru ödülü seçmek (Sembolik, hayali ve maddi ödüller)
▫Ödülü nasıl vereceğini seçmek (Ödül mönüsü, küçük adımların ödüllendirilmesi, anında pekiştirme, hedef davranıştan sonra ödüllendirme)
▫Ödülü ne zaman vereceğini bilmek (planlı, stratejik ve sürekli uygulanmalı)
•Ödüllendirme yöntemini belirleme bknz sayfa 239
