Pek çok kimsenin denizde en çok korktu¤u, hatta bu yüzden denize gi-remedi¤i hayvan, kuflkusuz köpekbal›-¤›. Asl›nda insanlar için daha tehlikeli olabilecek hayvanlar varken, köpekba-l›¤›ndan bu kadar korkulmas›n›n ne-denleri ne olabilir? Neden bu hayvan bu denli ilgi çekici? Köpekbal›¤› ger-çekten anlat›ld›¤› gibi, kusursuz bir y›rt›c› ya da yok edici mi? ‹nsanlara ne-den sald›r›yor? Tüm bu ve buna ben-zer sorular›n yan›tlar›n› bu hayvan›n evrimsel geçmifline, biyolojisine, kö-pekbal›klar›na bak›fl aç›lar›m›za ve on-larla olan iliflkilerimize bakarak de¤er-lendirmek gerekir.
Köpekbal›klar›, efsaneler, abart›l› öyküler, haberler, korku filmleri arac›-l›¤›yla denizlerdeki korkunun temsilci-leri olmufl. Ancak kötü flöhrettemsilci-lerine karfl›n insanlarla olan iliflkilerine bak›l-d›¤›nda, bu canl›lara haks›zl›k edildi¤i aç›k. ‹nsanlar için potansiyel bir tehli-ke oluflturan baz› köpekbal›¤› türleri füze biçimli bedenleri, kocaman a¤›zla-r› içindeki keskin diflleri ve meflhur s›rt yüzgeçleriyle etrafa dehflet saçan, de-nizde insan kan›na susam›fl canl›lar
olarak zihinlere yerleflmifl. Konuya ilifl-kin bilgisi oldukça az olan insanlarda bir köpekbal›¤› fobisi oluflmufl. Oysa, bu fikrin yanl›fll›¤› biraz düflünüldü-¤ünde kendili¤inden ortaya ç›kmakta. Öyle ki, b›rak›n insanlar› memelilerin daha yeryüzünde yaflamad›¤› 350 mil-yon y›l kadar önce ilk türleri ortaya ç›-kan köpekbal›klar›n›n do¤al kurbanla-r›n›n insan olmas› mümkün de¤il.
Evrimsel Geçmifl
Kökenleri tam olarak bilinmemekle birlikte, bu hayvanlar›n fosillerine De-voniyen dönemlerde rastlan›r (395-345 milyon y›l önce). Bulunan en eski kö-pekbal›¤› fosili Orta Devoniyen’e aittir. Bu dönemden sonra gelen Karboni-fer’de (345-280 milyon y›l önce) hava-n›n ›s›narak kuzey ve güney kutup böl-gelerinin daralmas›yla, köpekbal›klar›-n›n denizlerde bask›n tür konumuna geçtikleri düflünülüyor. Günümüz kö-pekbal›klar›ysa Jura döneminin bafl›n-da (190-136 myö) ortaya ç›km›fl. Krae-tase döneminde de (136-65 myö) varl›-¤›n› günümüze de¤in sürdüren aileler
ortaya ç›km›fl. Beslenme ve yüzme sis-temlerindeki de¤iflimler d›fl›nda köpek-bal›klar›n›n vücut yap›lar› evrim süre-cinde çok az de¤iflikli¤e u¤ram›fl.
Köpekbal›klar›, omurgal› hayvanla-r›n k›k›rdakl› bal›klar s›n›f›ndan olan canl›lar. Vücut yap›lar›nda kemik bu-lunmaz. Tümüyle k›k›rdaktan oluflan bu yap› nedeniyle sualt›nda oldukça k›vrak hareket edebilirler. En büyük dezavantajlar›, kemikli bal›klarda bulu-nan ve su içinde dengede kalmalar›n› sa¤layan “yüzme keselerinin” olmay›-fl›. Yüzmeyi b›rakt›klar› anda, a¤›r bir metal parças› gibi dibe çökerler. Yani, sürekli hareket etmek zorundad›rlar. Yüzme keselerinin olmamas›, su içinde dikey yönde oldukça h›zl› hareket ede-bilmelerini sa¤lar. Ayr›ca, bu hayvan-larda vücudun yaklafl›k %20-30’u kara-ci¤erden oluflur. Bu çok ya¤l› karaci-¤erler, köpekbal›klar›na pozitif bir yü-zerlilik kazand›r›r. Ancak karaci¤eri-nin günümüzde kozmetik malzeme ve ilaç yap›m›nda kullan›lmas›, hayvan›n çok fazla miktarda avlanmas›na ve bir-çok türün soyunun tehlike alt›na gir-mesine neden olmufl.
80 Aral›k 2002 B‹L‹MveTEKN‹K
Dünya denizlerinde bugün 350 kö-pekbal›¤› türü yaflamakta. 10 türse, sald›r› olaylar›ndan sorumlu tutul-uyor. Türkiye denizlerinde ise 27 ka-dar köpekbal›¤› türü yafl›yor ve bunlar içinde tehlikeli olabilecek 8 tür var.
En büyük tür yaklafl›k 20 metrelik uzunlu¤uyla balina köpekbal›¤› (Rhincodon typus), en küçü¤üyse 20 cm’lik cüce kedibal›¤› (Etmopterus
perryi). Balina köpekbal›klar›
d›fl›nda-ki türlerin hepsi etçil. Balina köpekba-l›¤›ysa dev cüsselerine yaln›zca karfl›n planktonlarla (mikroskopik canl›lar) beslenirler. En büyük etçilse 7.2 met-relik boyuyla “büyük beyaz” olarak bi-linen Carcharodon carcharias’t›r. An-cak türlerin ço¤u oldukça küçük boy-lu oboy-lup tehlike yaratabilecek herhangi bir organlar› yoktur ve insanlara po-tansiyel bir tehlike kayna¤› olamaya-cak kadar derinlerde yaflarlar.
Köpekbal›klar›n›n do¤al besinleri aras›nda büyük bal›klar, baz› deniz memelileri, büyük mürekkep bal›klar› ve di¤er köpekbal›klar› yer al›r. Üre-me sistemlerine bakt›¤›m›zda, difli bi-reylerle erkek bireyler afla¤› yukar› birbirlerine benzerler. Bu hayvanlar genelde derin sularda yaflad›klar›ndan
ve akvaryumda yaflat›lmalar› zor oldu-¤undan, çiftleflme davran›fllar› iyi arafl-t›r›lm›fl de¤il. Köpekbal›klar› üç farkl› flekilde ürerler. Baz›lar› di¤er bal›klar-da oldu¤u gibi döllenmifl yumurtay› d›flar›ya b›rak›rlar (ovipar); baz›lar› yavrular›n› vücut içinde tafl›r ve bizde-ki göbek ba¤›na benzeyen bir organ arac›l›¤›yla besler (vivipar); baz›lar›ysa döllenmifl olan yumurtay› vücut içinde tutar ama herhangi bir flekilde yavru beslenmez ve geliflimini tamamlay›nca d›flar›ya b›rak›l›r (ovovivipar). Gebelik süreleri 9 ile 24 ay aras›nda de¤iflir. Bir defada en az 1 en çok 100 yavru do¤urabilirler.
Köpekbal›klar›n›n milyonlarca y›l-d›r hayatta kalmalar›n›n sebeplerin-den biri de difl ve çene yap›lar›. Difller alt ve üst çenede 4 ya da 5 s›ra halin-de dizilir ve say›lar› türlere göre halin- de¤i-flir. Bu difllerin hemen arkas›ndaysa “yedek difller” diyebilece¤imiz difller bulunur. Beslenme s›ras›nda hayvan›n diflleri k›r›ld›¤›nda yerini bu difller al›r. Bu h›zl› de¤iflim birkaç günle birkaç haftada olabilir.
Köpekbal›klar›n›n di¤er canl›lara üstünlük sa¤lamalar›na yarayan bir baflka özellikleriyse duyu organlar›.
Koku alma ve iflitme duyular› iyi gelifl-mifltir. Kan kokusunu 3 km uzaktan alabilirler. Çok küçük sesleri duyabilir ve geldi¤i yönü tayin edebilirler (insan sualt›nda sesi duyar ama geldi¤i yönü tayin edemez). Görme duyular› pek geliflmemifltir. Zaten genelde derin su-larda yaflad›klar› için, görme duyular›-n› pek kullanmazlar. Vücutlar›duyular›-n›n yan taraf›nda bir çizgi fleklinde bulunan ve “yanal organ” denen duyu organlar›y-la manyetik aorganlar›y-lanorganlar›y-lar› alg›organlar›y-layabilir, yön tayini yapabilir (özellikle bulan›k su-da) ya da yaral› bir bal›¤›n ç›kard›¤› titreflimleri saptayabilirler.
Köpekbal›klar›n›n en önemli duyu organ›ysa “Lorenzini ampulleri” de-nen elektroreseptör hücreleridir. Vü-cudun bafl k›sm›nda bulunan ve 1 mm’lik kanallarla d›flar›ya aç›lan yap›-lard›r. Elektriksel uyart›lara karfl› ol-dukça hassas.
Bu kadar hassas duyu organlar›na sahip bir canl› için av bulmak ve onu avlamak çok güç olmasa gerek. Avlan-mada ilk uyar›lan koku alma ve iflitme duyular›d›r. Harekete geçen hayvan ava yaklaflt›kça görme duyusu devre-ye girer. Av› buldu¤unda etraf›nda da-ireler çizmeye bafllar. Bir müddet
son-81
ra bu daireler küçülmeye ve çapraz geçifller yapmaya bafllar. ‹yice yaklaflt›-¤›nda gözleri geriye do¤ru kayar ve özel bir kapakla kapan›r (parçalama s›ras›nda koruma amaçl›). Bu andan sonra art›k devrede sadece elektrore-septör organlar› çal›flmaktad›r ve hay-van elektrik yayan her fleye sald›r›r. A¤›z aç›ld›¤›nda alt çene d›flar›ya do¤-ru ç›kar ve av›n› yakalayan hayvan üst çenesiyle av›n› tutar. Alt çeneyle de parçalar. Bu arada kazayla parçalanan kendi türlerini dahi yiyebilirler. Tek tek avland›klar› gibi, grup halinde de avlanabilirler. Uzmanlar dalarken ya da yüzerken sald›rgan tek bir birey görüldü¤ünde korkulacak bir durum olmad›¤›n› ama sürüyle
karfl›lafl›ld›-¤›nda durumun pek güvenilir say›la-mayaca¤›n› söylüyorlar.
Bu hayvanlar›n yüzmedikleri zaman batt›klar›n› söylemifltik bu nedenle ge-nel olarak deniz taban› (özellikle kum-lu,çamurlu yerler) ve ona yak›n yerler-de yaflarlar. Beslenme amac›yla su yü-zeyine ç›kt›klar› da olur. Özellikle de sardalye ve orkinoslar› kovalarken. En-der olarak k›y› ve limanlara girerler.
Kuzey yar›mkürede yaflayan köpek-bal›klar›n›n neden oldu¤u sald›rma olaylar› yok denecek kadar az. Akdeniz, Ege ve Marmara Denizinde yaflayanla-r›n insanlara hiç sald›rmad›klar› kabul edilir. Bu durumda sahillerde tehlike yok gibi. Bununla birlikte, aç›k denizde yüzmek ya da derin su dal›fllar› yapmak
her zaman beraberinde belli bir risk ge-tirir. Yine de istatistiklere bak›lacak olursa köpekbal›¤› fobisi için bir neden yok. Köpekbal›¤› sald›r›lar› en çok Avustralya’da görülüyor ama burada da ar› sokmas›yla ölenler köpekbal›¤› sald›-r›lar›ndan ölenlerden 100 kat daha faz-la. Bo¤ulma sonucu ölenlerin say›s›ysa 1000 kat fazla. Güney Afrika’da son 35 y›l içerisinde en çok sald›r›ya sörfçüler ve z›pk›nc›lar maruz kalm›fl; bu arada yaln›zca bir dalg›ç ciddi biçimde yara-lanm›fl. Akdeniz sular›ndaki köpekbal›-¤› sald›r›lar›na ait bilimsel raporlar ince-lenecek olursa 1863-1961 y›llar› aras›n-daki yaklafl›k 100 y›ll›k sürede sadece 18 sald›r› olay›n›n gerçekleflmifl oldu¤u görülür. 1960’l› y›llardan sonra Akde-niz’deki bu tip olaylara ait raporlar›n bi-limsel yay›nlarda yer almad›¤› gözleni-yor. Sald›r› olaylar›ndaki en yüksek sa-y›ya ‹talya k›y›lar›nda rastlanm›fl (5 sal-d›r›). Bunu Yunanistan (4), M›s›r (3), Yugoslavya (3), Malta (1), Fransa (1) ve Kuzey Afrika k›y›lar›ndaki belirsiz bir bölge (1) izliyor.
Kansere Dayan›kl›l›k
Köpekbal›klar› hastal›klara karfl› ol-dukça dirençliler. Bunun nedenlerin-den birisi son derece güçlü bir ba¤›fl›k-l›k sistemine sahip olmalar›. Bu sayede kansere de yakalanmazlar. Köpekbal›¤› k›k›rda¤›, hastal›kla savaflmak için ba-¤›fl›kl›k sistemini canland›ran belirli proteinler içerir. Yap›lan çal›flmalarda köpekbal›¤› k›k›rda¤›n›n, tümörler için gerekli olan yeni kan damar› oluflumu-nu memelilerdekine göre çok daha et-kin biçimde bask›lad›¤› ortaya ç›km›fl bulunuyor. Çal›flmalar köpekbal›¤›n›n k›k›rda¤›ndaki aktif maddenin direkt
82 Aral›k 2002 B‹L‹MveTEKN‹K
Köpekbal›klar›ndan
Korunma Tedbirleri
Türkiye denizlerinde tehlikeli türlere oldukça az rastlan›yor. Yüzücüler için herhangi bir tehli-ke söz konusu de¤il. Tehlitehli-keye maruz kalabile-cekler yaln›zca z›pk›nla bal›k avlayanlar olabilir. Z›pk›nc›lar, avlad›klar› bal›klar› bellerinde bir tel-le tafl›rlar. Parçalanm›fl bal›k ve kan kokusu kö-pekbal›klar›n› çekebilir. Herhangi bir sald›r› du-rumunda bal›klar› mümkün oldu¤unca uza¤a f›r-latmalar› ve hareketlerini en aza indirgemeleri gerekir. Su yüzeyinde hareket eden kol ve bacak-lar köpekbal›kbacak-lar›n› daha çok tahrik eder. H›zl› yüzmek k›sa mesafelerde ifle yarayabilir ama di-¤er türlü sonuç vermez. Dalg›çlar içinse, olabile-cek dal›fl s›n›rlar› (0-42 metre) içinde karfl›lafl›la-bilecek köpekbal›klar› ise küçük boylu zarars›z türlerdir. Olas› sald›r› olaylar›na karfl› önerilen pek çok korunma tedbiri bulunuyor. ‹ki tafl› bir-birine vurmak, kuvvetli ses ç›karmak, regülatör-den hava püskürtmek, elle suya çarpmak vs. E¤er yan›n›zda varsa kimyasal madde (özellikle bak›r asetat) kullanmak tavsiye ediliyor.
Baz› raporlarda, e¤er birey yaral› de¤ilse ve suda hareketsiz kal›rsa merakl› köpekbal›¤›n›n ortamdan ayr›labilece¤inden söz edilmekte.
Çe-flitli flekillerde(b›çak, z›pk›n vb kullan›larak) kö-pekbal›¤›n› yaralamak amac›yla yap›lan hareket-lerse büyük ihtimalle sonuçsuz kalacak ve hatta bir tahrik unsuru oldu¤unda sald›r› olas›l›kla yükselecektir. Köpekbal›¤›na karfl› fliddet kullan-mak tavsiye edilmemekle birlikte, e¤er baflka bir seçenek kalmam›flsa burun, gözler ya da solun-gaç yar›klar›na darbe yap›lmal›.
Dal›fllar esnas›nda koyu renkli bir elbise giyil-mesi ve özellikle aç›k su ya da derin su dal›flla-r›nda mümkün oldu¤unca fosforlu renklere sahip malzeme kullan›m›ndan kaç›n›lmas› tavsiye edili-yor. Ortamda büyük bir köpekbal›¤› fark edilirse, yavafl hareketlerle yüzeye ç›k›p derhal tekneye binilmeli ve su yüzeyindeyken kollar aç›lmamal›. Zira köpekbal›¤› dalg›c›n siluetini baflka bir can-l›ya benzetip sald›rabilir. Yasak olmas›na karfl›n halen k›y›lar›m›zda dinamitle avc›l›k yap›lmakta ve bu olay pek çok köpekbal›¤›n› bir anda orta-ya ç›kan bol besinden ve kandan dolay› ortama çekebilmekte. Unutulmamal› ki, küçük boylu kö-pekbal›klar› da böyle ortamlarda sald›rgan bir tu-tum sergileyebiliyorlar.
Tüm bunlara karfl›n köpekbal›klar›n›n insan-larla karfl›laflt›¤›nda gösterdikleri önceden kesti-rilemeyen davran›fllar önerilen korunma yöntem-lerinin her zaman baflar›ya ulaflmas›n› engelleye-biliyor.
Ailenin en büyü¤ü, balina köpekbal›¤› (solda). Çekiçbafll› köpekbal›klar›n›n garip kafalar›n›n, deniz dibinideki elektrik sinyallerini daha genifl bir alanda taramak için evrimleflti¤i ileri sürülüyor. Bu anatomi ayn› zamanda di¤erlerine göre daha keskin manevra yetene¤i sa¤l›yor (sa¤da).
tümöre etkili olmad›¤›n›, ancak yeni k›lcal damarlarla beslenmesini ve büyü-mesini durdurabilece¤ini gösteriyor. Bunun yan›nda köpekbal›klar› antikor-lar›n›n (savunma hücreleri), insan›nki-lerin yar›s› büyüklü¤ünde olmalar›n›n, dokulara kolayl›kla nüfuz edebilmeleri-ni ve zararl› oluflumlar› önlemeleriedebilmeleri-ni sa¤lad›¤› düflünülüyor.
Ekonomik önemi
Köpekbal›klar›n›n çok az bir k›sm›-n›n eti yenebiliyor. Baz› köpekbal›kla-r›n›n yüzgeçlerinin kaynat›lmas›ndan elde edilen jel, çorbalara tat ve k›vam vermede kullan›l›yor. Karaci¤erlerin-den ç›kar›lan ya¤ zengin A vitamini içerdi¤i için besin olarak
de¤erlendiri-liyor. Bu ayn› zamanda k›k›rda¤›yla beraber ilaç yap›m›nda kullan›l›yor.
Tüm bu bilgiler ›fl›¤›nda bu bal›kla-r›n insana sald›rma nedenine gelince, gelifltirmifl olduklar› baz› avlanma yöntemleri ve besin olarak tercih etti-¤i canl›lara duydu¤u gereksinim. Fok-lar köpekbal›¤›n›n da en sevdi¤i avFok-lar- avlar-dan biri. Bir varsay›m olarak, insan›n suyun alt›ndan bak›ld›¤›ndaki silueti foka çok benziyor; bu yüzden köpek-bal›klar›n›n foka benzetti¤i insanlara sald›rd›¤› söylenmekte. Baz› kaynak-larda köpek bal›¤›n›n haince arkadan sald›rd›¤› yorumlar› yap›l›r. Köpekba-l›klar› önden sald›r›rsa, fok köpek-bal›¤›n› fark ederek hemen yak›n-daki bir kara parças›na ç›k›p kurtula-biliyor. Zaman içinde bu davran›fl› ö¤-renen köpekbal›¤›ysa arkadan olabil-di¤ince h›zla yaklafl›p, foku yakalaya-biliyor. Gerçekte yemek listesinde bu-lunmayan insana sald›rd›¤›nda, ilk ›s›rmadan sonra tad›n› be¤enmeyip b›rakabiliyor. Bu arada kurtulmak için k›sa bir zaman do¤uyor e¤er ya-ral› birey floka girmemiflse ya da çok a¤›r yaralanmam›flsa sald›r›dan kurtu-labiliyor. Köpekbal›¤› kalabal›k bir dalg›ç ya da yüzücü grubuna sald›rd›-¤›nda içlerinden birini seçerek di¤er-lerini göz ard› etti¤ine dair bir gözle-me çeflitli raporlarda yer verilmifl bu-lunuyor.
B ü l e n t G ö z c e l i o ¤ l u
Kaynaklar
Gözcelio¤lu B., Ayd›nc›lar F, Derin Mavi Atlas., TÜB‹TAK Popüler Bilim Kitaplar›, 2001
Bileceno¤lu M., Sualt› Teorisi, Özel bask›, 2001
Demirsoy A., Yaflam›n Temel Kurallar›, Anamniyota, Ankara 1997 http://www.fishbase.org http://www.angelfire.com/mac/bilimteknoloji/kanser.htm 83 Aral›k 2002 B‹L‹MveTEKN‹K
Köpekbal›¤›
Sald›r›lar›nda
Tedavi Yöntemleri
Köpekbal›¤› ›s›r›klar› sonucunda genellikle büyük miktarda doku ve kan kayb› söz konusu olur be nedenle iki önemli probleme karfl› acil ve etkin tedbirler almak gerekir:
1- Kan kayb›n›n kontrol edilmesi 2- fiokun önlenmesi
fiok durumu genellikle afl›r› (0,5 lt’den faz-la) kan kayb›na ba¤l› olarak geliflir. Böyle du-rumlarda derhal kanama durdurulmal›, yaral› s›-cak tutulmal› hemen serum verilmeli, fakat çok fliddetli flok geçiren bir yaral›ya kesinlikle a¤›z-dan hiçbir fley verilmemelidir. Kan dolafl›m›n normale dönmesi zaman al›r. Bu esnada derhal bir t›p merkezine baflvurulmal›d›r.
Büyük Beyaz
Carcharadon carcharias
S›n›f: Chondrichthyes (k›k›rdakl› bal›klar) Alts›n›f: Elasmobranchii (Köpekbal›klar›) Familya: Lamnidae
Türkiye’deki da¤›l›m: Akdeniz, Ege, Marmara Yaflama ortam›: Deniz yüzeyinden 1280 m derinliklere kadar. Tüm Akdeniz’de az rastlan›r. Biyolojileri: Büyük bal›klar (uskumrugiller), di-¤er köpekbal›klar›, deniz aslanlar›, yunuslar, bali-nalar, foklar, denizkaplumba¤alar›, deniz kufllar›, yengeçler ve kafadanbacakl›larla beslenirler. Bü-yük beyaz bütün dünya denizlerinin en tehlikeli kö-pekbal›¤› olarak bilinen ve sald›r› olaylar›nda ad› en fazla an›lan tür. Üreme h›z› çok düflük olan bu canl›ya, ayn› zamanda diflleri, çenesi, karaci¤eri ve yüzgeçleri oldukça fazla miktarda bir av bask›s› uy-gulanmakta. Bu yüzden büyük beyaz köpekbal›¤›-n›n soyu tükenme tehlikesi alt›nda. (Amerika sahil-lerinde toplam 200’den az bireyin kald›¤› tahmin ediliyor). Uluslararas› yasaklarla koruma alt›na al›nm›flt›r. (IUCN Red List; Vulnerable)
Dikburun Karkaryas
Isurus oxyrinchus
S›n›f: Chondrichthyes (k›k›rdakl› bal›klar) Alts›n›f: Elasmobranchii (Köpekbal›klar› ve Va-tozlar)
Familya: Lamnidae
Türkiye’deki da¤›l›m: Akdeniz, Ege Yaflama ortam›: Deniz yüzeyinden 740 m derinliklere kadar da¤›l›m gösterir. Tüm Akde-niz’de s›k bulunur. Dünya denizlerindeki en h›z-l› bah›z-l›klardan biridir (55 mil/saat rapor edilmifl-tir).
Biyolojileri: En fazla 4 metre kadar büyüye-bilirler. Bal›klar, küçük deniz memelileri, di¤er köpekbal›klar›, kalamarlar, ahtapotlarla besle-nirler. Üreme h›z› düflük ve yo¤un avlanmadan dolay› soylar› tehlikede bulunuyor. Uluslararas› yasaklarla koruma alt›na al›nm›flt›r (IUCN Red List; Vulnerable).
Yüzme keseleri olmad›¤› için köpekbal›klar› vakitlerinin ço¤unu deniz dibinde geçirirler
