YAPISINDA FARKLI MATERYALLER

(1)

YAPISINDA

FARKLI MATERYALLER ~ G E R E N QRME KUMAgLARIN

BOYUTSAL OZELL~KLER~

Dr. Fatma CEKEN Prof. Dr. Arif KURBAK

u cal~smada k a r l s ~ m ipliklerinin Orgulerin boyutsal Ozelliklerine etkisi degisik oranlarda yijn/akrilik ve Yun/Akrilik ve Yon/Poliester k a r ~ g m ipliklerinden be5 farkh s~kl~kta; duz, 1x1 rib, 1 x 1 iene qkartmah. 2x2 rib, 4x2 rib ve 6x3 rib Orgij numuneleri hazlrlanarak deneysel olarak incelenrnistir. Ayrlca Lycra beslemeli parnuklu tirgiller ijzerine b a a

~ a l ~ s m a l a r yapllml$tlr.

THE DIMENSIONAL PROPERTIES OF KNIllED FABRICS WHICH ARE KNllTED WITH BLENDED YARNS

In this work, t h e effect of blended yarns upon the dimensional properties of knitted fabrics were searched experimentally by preparing samples of Wool/Acrylic and Wool/Poliester blends a t various ratio. Samples were knitted a t fine different c a m settings and a t five different structures namely plain. 1x1 rib, 2x2 rib, 4x2 rib and 6x3 r i b knitted structures.

Apart from this, some investigations upon the dimensional properties of lycra inserted cot- ton fabrics were carried out.

Bnceleri, iirme mamullerde doaal lifler kullan~llrken; sonralarl dogal liflerin miktarln~n slnlrll ol- mas1 nedeniyle, artan dunya nu- fusunun tekstil ihtiyaclnl kars~laya mamas1 ve pahall olmas~, iplik ureticilerini dogal liflere benzer yapay liflerin geli$tirilmesine zor- lad^.

Triko sanayiinde, klgl~k ust giysi uretiminde yijn, tek basma kulla- n~ld~g~nda fiziksel iizellikleri bakb m~ndan insan giyimine cok uygun olmasma kars~n, kullan~m slra- s~nda, y~kama islemlerinden sonra kecelegmekte ve mamulde iinemli boyut degisimleri olusmaktad~r.

Oiger yandan, yunlu mamullerde, stirtunen bnlgelerde agln- madan dolayl y~pranmalar olug- makcad~r. &ellikle kazaklar~n kol.

dirsek biilgelerinde ve coraplarda

topuk, burun biilgelerinde bu tip y~pranmalar gOr0lmektedir. Bu n e denle, yune yapay lifler, iizellikle yuksek mukavemet iizelligine sahip polyester lifleri kat~lmasl mamulde hem kalite yiinunden hem de boyut degisimi yenunden olumlu etkiler gostermektedir.

Yazhk giysilerde ise, ter emme iizelligi iyi olan pamuk iplikleri ter- cih edilmektedir. Fakat pamuklu arme mamtiller, elastiki Ozelligi iyi olmadlgmdan cabuk deforme ol- maktadlr. Bu nedenle, pamuk/e- lastomer iplik kar~g~mlar~ yaygln o- larak kullan~lmaya baglanm~g, hem pamugun iyi Ozelliklerinden yarar lanllm~g, hem de mamule elastik Ozellik kazand~r~lm~sttr.

Yun/yapay lif ve pamuk/elas- turner iplik k a r ~ $ ~ m l a r ~ n ~ n boyut stabilitesiyle ilgili ayrlntll~ bir ca-

Ilsmaya rastlanrnad~p~ndan, yunle polyester ve akrilik kar~sttr~larak karls~m iplikleri haz~rlanmtst~r ve bu ipliklerle degisik tur ve s~kllklar- da iirgu numuneleri haz~rlanrn~st~r.

Pamuaa ise iirrne slraslnda deji- sik oranda elastomer iplik kat~larak yuvarlak iirgu numuneleri haz~rian- rnlstlr Daha sonra tum Orgu nu- munelerine relaksasyon islemler~

uygulanarak, olugan boyut degisirnleri incelenrnistir.

Duz ve rib orgulerin boyutsal ozelliklari ve relaksasyonu iizer- ine yap~lan deneysel cal~smalar

Duz Orgu kumaslar uzerine ilk sistemli qal~sma Tompkins (1 01 ta- rafmdan yapllm~st~r. llmek yogunlugunun sabit ve kurnas defor-

(2)

rnasyonundan bagtms~z oldugunu.

ayrlca duz ve rib iirgiilerde en ve boy ~lcornlerinin iplik capma bag11 oldugunu belirtmistir.

Outton (31 ise kurna? boyutla- rmdaki degigmelerin Orme slrasln- daki kurnas eakirninden dolay1 Brgiinlin deformasyona ugrarnls boyutlar~ndan, kurnas makinadan c~kar~ldlktan sonra, yavas yava?

esas serbest haldeki boyutlarlna qekilrneya c a l l ~ r n a s m d a n dolay1 ileri geldigini siiylarni~tir.

Doyle (21 ise yapttg~ bir dizi deneysel qal~smalardan sora, ilrnek yogunlugunun, ilrnek iplik uzunlugu- nun karesi ile t e r s orantlll oldugunu bulmustur.

Ks

s.

-

P

Bursda: s:llmek yo~unlugunu L:llrnek urunlu~unu gnsLarmeMedir.

Munden [61

.

dtiz OrgUler Uze- rine daha derinlemesine callsma- lar yapmlg ve OrgUlerde, kuru va yas relaksasyon d u r u m l a r ~ n ~ tanlrn- larnlstlr.

Munden daha s o m a cogunlugu yiinlti olan dljz Brgu mamulleri O- zerinde uyguladtg~ relaksasyon islemlerinden sonra en ve boy 01- qomleri yaprnl? ve asag~daki mate- matiksel ifadeleri vermigtir.

Kc Kw Kc

cpc-

-

^wpc-

-

^Kr=

-

I I Kw

Burada:cpc cm'deki scrs ssysl, upc: cm' deb ~ u b u k says,, Kc.Kw:Birer sebit, Kr: Bk vim fakmrUdUr.

Daha s o m a Munden ayrtca, Vter

K-

-

I

seklinde ifade atti$ iirgti s ~ k l ~ k faktorunu tanlrnlamtsttr.

Knapton ve arkadaslar~ (4) ise daha ba$ka relaksasyon teknikleri

~nermislerdir. Buna gore iirgti ku- mag 2 4 saat suda tslat~ld~ktan sonra santriftijde cok k ~ s a bir stire slktllr ve 700 C slcakhkta bir saat temburlu kurutucuda kurutulur.

Yegc~ ( 1 I ] taraf~ndan degisik rib orgulerinin boyutsal Ozellikleri incelenmi? ve ilmek yuksekligi ile ilmek iplik uzunlugu a r a s ~ n d a dogrusal i-li$ki oldugu giizlenrni? ve

t o m ~ r g u l e r icin her relaksasyon dururnunda tek bir regresyon doe- rusu elde edilrnistir.

Daha sonra Kurbak (51 ,Yagcl 'nm yapmtg oldugu deneysel ca- hsma sonuclarln~ tekrar degerlen- direrek

c. Ac + 1/Kc w- Aw + l/Kw

seklinde genel regresyon denklernlerinda A ve K sabitleri arasmda iligkiler b u l m u ~ t u r .

2.2 Yap~smda farklt cins materyaller i ~ e r e n u r g u kurnaslar hakkmda yaptlan deneysel calls- malar

Pnarnanik ve Ajgaonkar(81, degisik karts~rn oranlar~nda parnuk /viskoz, pemuk/polinozik ve pamuk/ polyester iplikleriyle diiz Or- g0 kurnaglartn fiziksel va boyutsal iizelliklerini incelemislerdir. % 100 pamuklu OrgOlerde , k a r ~ s l r n l ~ olan- lara gore daha fazla boyut qekme- si oldugunu gbzlernislerdir.

Neudorfer ve Schurnann [71 i- se : % 5 0 / 5 0 akrilik/modal, % 5 0 / 5 0 akrilik/ yCln va % I 0 0 akrilik iplikleriyle olu$curduklart Orrne kumaslarda y~kama islemlerinden sonra olugan boyut degisimlerini incelemislerdir. Sonueta % 5 0 / 5 0 akrilik/rnodal k a r ~ q t r n ~ ve % I 0 0 akrilik iirrne kurnaslar~n, akrilik /yon kartstmlna gore daha az cek- tigini saptam~qlardtr.

Schulze [ 9

.

pamuk iplikleriyle elastomer ipliklerin degisik oranlarda kar~$lmlarln~ denemis ve b u nurnunelere uyguladtg~ ylkarna ve boyarna islemleri sonucunda i i r m a kurnaglarda en, birirn kurna? a@r- Itg~, ilrnek yogunlugu ve enine-boyuna % uzarnalar~n~ iilqerek karsl- lastlrrnlstlr.

MATERYAL VE METOD YOn/akrilik ve yun/polyester kar~qrnt iplikler iein yon , akrilik ve polyester topslar~ ternin edilerek

TABW 1,lpliklerin Elyaf bzellikleri Ozsllik Polyester Akrilik Yon lncel~k IMlkrnnl 19.67 16.33 19.28

Elde edilen k a r ~ ~ l m ipliklerinin Ozellikleri de Tablo 2 'de verilmis- tir.

TAFJW 2,Yon/Ahilik ve YOnPoliestsr Kartmrn lelik bzellikleri

l2 83.9 16.1 13 - im.0

.materyal kartslrnt cerlerde gercek- lestirilmi?tir. B u topslardan altnan elyaf Ozellikleri Tablo I .de veril- rnistir.

Parnuk/elastorner iplik karlstm~

orgulerde ise: 2 9 . 3 Ne, 8 0 9 T / m bukurnlti pamuk ipligi ile 40 ve 70 denye incelikteki ticari ad~yla Lycra elastomer iplikleri kullan~lrn~?t~r.

Y h V p o l y e s t e r ve yun/akrilik k a r ~ g ~ r n ~ iirguler E = l O incelikteki V- yatakh duz Orrne makinastnda:

parnuk/lycra k a r ~ $ t r n ~ iirgiiler ise.

E=28 incelikteki single-jarsey ve E = l 6 incelikteki cift yatakl~ [rib] yuvarlak tirrna makinastnda iirtilmus- lerdir.

Otiz el Orrna makinas~nda o- lusturulan numunaler ; duz iirgti.

1 x 1 rib Orgu, 1 x 1 igne c ~ k a r m a l ~ rib. 2 x 2 rib, 4 x 2 rib ve6x3 rib olarak t o p l a m 6 degisik Orgij yap~slnda ve 5 degisik s ~ k l ~ k aya- rmda OrUlrnti~lerdir. Yuvarlak Orme makinalarmda duz ve rib Brgti ya- p ~ l a r ~ denenmis ve yuvarlak Orme makinalartnda kurnas olu?umu geregi stkl~k ayarlart ~ o k f a r k l ~ du- rumlarda gercekle$tirilernemistir.

Lycra her strada ve iki slrada bir olrnak uzere iki farkh sekilde beslenmistir.

0 u z ve ywarlak orrne rnakina- l a r ~ n d a Orulen numunelere slrayla

(3)

kuru relaksasyon

.

yas relaksasyon ve y~karna islernleri ygulan- rnlstlr.

Torn nurnunelerde, sedece ku- r u relaksasyondan sonra ilrnek iplik uzunlugu Olqhnleri ve her relaksasyon asarnas~nda da OrgU eni ve boyu Ol~tirnleri yapllrnl$tlr.

BOylece dtiz el Orrne makinb s~nda; 1 3 degisik kar~slrn ipligi x 6 degisik orgti ttirti x 5 degigik slkhk olrnak uzere toplarn=390 adet nu-

rnune OrulrnOsttir.

Toplarn 3 9 0 adet nurnune

.

⁴

degisik ralaksasyon islemine tabi tutularak. 390x4=1560 nurnune tizerinden en ve boy Olqtirnleri allnrnlstlr.

Wvarlak Orrne rnakinalarmda ise, tek yatakl~ yuvarlak Orrne rnaki- nas~nda tnplern 8, qift yatakl~ yuvarlak Orrne makinasmda ise 7 adet kurnas nurnunesi elde edile- bilrnistir.

ARASTIRMA SONUCLARI VE DEGERLENDIRMESI

Yun/akrilik ve Yun/polyester Deney Sonuclar~ ve Degerlendir- mesi

Blciirn sonuclar~n~n degerlendi- rilrnesi asarnasmda ilrnek iplik uzunlugu. [I] , serbest degisken o- larak al~nrn~$,ilrnek yliksekligi,

[Cl

ve ilmek geni~ligi. [Wl, bu degi*

kenin fonksiyonu olarak incelen- rni5tir.B~ degigkenler arasmda bir iliski olup olrnad~@n~ ve iligkinin turtino saptarnak arnaclyla

.

^ilrnek

iplik uzunluguyla , ilrnek ytiksekligi ve ilrnek genigligi degerleri a r b sinda grafikler gizilrnistir. Yon/

akrilik ve yiln/polyester olarak 1 3 degivik k a r ~ s ~ r n ipligi icin, dart ayrl

~izilen bu grafikler incalendiginde ; ilrnek ytiksekligi ve ilrnek genisliginin birbirlerinden farkl~ farkh karak- terlerde oldugu gOzlenrnigtir.

Yiln/akrilik ve ytin/polyester k a r ~ s m torn Orgtilerde her relaksasyon asarnasmda, ilrnek iplik u- zunlugu artt~kca ilrnek yOksekligi de artrnaktad~r. Ayn~ zarnanda ilrnek ytiksekligi degerlerinin hernen he- men bir dogru Ozerinde yer a l d ~ g ~ gOrtilmo$tir. Oolay~s~yla ilrnek ytik- sekliei ve ilrnek iplik uzunlugu arasmdaki iliqkileri saptarnak arna- c~yla Minitab istatistik paket prog- ram! kullan~larak, her iplik cinsi ve

relaksasyon asamas1 iqin dogrusal regresyon denklernleri ve korelasyon katsay~lar~ bulunrnustur. [Bu denklernlerin genis yer tutrnasl nedeni ile burada verilrnemistir.

lsteyen referans [ I lde bulabilir.]

Torn Orgtilerde va k a r ~ s ~ r n iplikle- rinde korelasyon katsay~lar~ oldukca yoksek bulunrnustur. Bu da iliskinin dogrusal oldugunu gOster rnektedir.

llrnek genisligi ve ilrnek iplik u- zunlugu degerleri aras~nda cizilen grafikler incelendiginde de; her relaksasyon asarnasmda, torn Orgti- lerde

.

ilmek genisliginin, ilrnek iplik uzunluguyla arttlgi gOzlenrnistir.

llrnek genisligi degerlerinin , torn Orgtilerde, ilrnek flksekliginde oldugu gibi bir dogru Ozerinda yer alrnarnas~ dogald~r. Fakat, her Or- gti ttirti ayrl ayrl incalendiginde ilrnek genigligi va ilrnek iplik uzunlugu srasmda dogrusal bir iliski oldugu gOzlenrnistir. Bu nedenle aynl pkilde hesaplanan korelasyon katsay~lar~n~n ytiksek q~kmas~, her Orgti ttirti iein ayrl ayn , bu ili~kinin dogrusal oldugunu gosterrnekte- dir. Bu denklernler de referans [ I ] de bulunabilir.

Kuru relakse olrnus Orgo nu- rnunelerinin, y~karnaden soma mine ve boyuna yOnde boyut degi-

$mini inceleyebilrnek arnac~yla , bu Orgtiler i ~ i n hasaplenan c-l ve w-l araslndaki regresyon denklern- lerinden yararlan~lm~strr. Bu denk- lernlerde, ilrnek iplik uzunlugu. [I

I .

serbest degigken , ilrnek y0ksek- ligi, [c] ve genisligi

.

[w] degerleri de bunun fonsiyonu olarak elde edilrnisti. Slk, normal ve seyrek Or- gtilerdeki boyut de@sirnlerini ayrl ayrl gOzleyebilrnek arnaciyla ; kuru relakse ve ikinci y~kerna asarnalar~

icin bulunan regresyon denklern- lerinde, serbest degisken olan ilrnek iplik uzunluguna. [I]; 5

.

^7.5

va 1 0 degerleri hesaplanrn~gtrr.

Hesaplanan bu degerler asagida verilen ;

clikinci ykema)E[kuru relakse]

%G x 103

cl kuru r e l e k e I

denklerinde yerine konarak her Or-

SEKIL 1. YOn/Polyester ve YUn/Akrilik K s n $ m OUz OrgUlerde Boyuns Ytinda Boyut

Dsgisimi

g0 ve karls~m ipligi icin

.

iki relaksasyon asamas! aras~nda Orguntin boyu ve eni yOntinde meydana gelen % boyut degisirnleri hesap- lanrnlsbr.

Oaha sonra hesaplanan % C ve % W degerlerinin kar151rn cinsi ve oranma gore degigirnini ird- eleyebilrnek arnac~yla Sekil:l ve 2 de Ornegi verilen grafikler qiziC rnigtir. Kar~slrndaki fln rniktar~nln oranma gore boyut degisirnlerini daha iyi gbrebilrnek icin; % I 0 0 yon ipliginden; % I00 akrilik ve %

SEKIL 2. YUn/Polyeeter ve YUn/Akdlik K s nslml OUz OrgOlerde Enine Yande Boyut

Oegl$lrni

(4)

1 0 0 polyester ipligine dogru ayrl ayrl ytin oranlnln azalan sekliyle k a r ~ $ l m iplikleri yatay aksende igaretlenmistir. Burada kolayllk olmas~ ac~smdan, her k a r w m o ran1 icin Tablo 2' de verilen materyal numaralar~ yazllmlstlr.

Grafiklerde,

tic

ayrl ilmek iplik uzunlugu degeri verilarek elde e dilen s ~ k , normal ve seyrek OrgOler tic farkh qizgiyle gOsterilmi$tir. Bu- rada ; s ~ k Orgtiler iein kesikli ~ i z g i ve seyrek OrgOler i ~ i n noktalr cizgili gdsterim kullen~lmlst~r. Bu grafik- lerin enine ve boyuna yonde ayr~

ayrl irdelenmesi agagldaki gibidir.

Boyuna Yiinde Boyut Degigimlerinin incelenmesi

Yun/akrilik ve ytin/polyester k a r ~ s l m ~ t o m iirgtilerde boyuna yande boyut dagi$imleri ganelda negatif [boyut ~ e k m e s i l yiinde olmustur.% 100 ytinlti Orgtilerin boyu, ytin/akrilik ve yUn/polyester kar~s~mlarlna nazaran daima fazla degigmektedir.

Ttim Orgti yap~lar~nda % I 0 0 ytine % I 5 akrilik vaya polyester kar~strrrld~glnda,OrgO boyu degisimi

% I 0 0 ytine gore iinamli miktarda azalmaktad~r.

Ytin/akrilik kar~g~mlar~nda, o r ta s~kl~ktaki Orgtilarde Orgti yep- lar~na gore boyut degisimleri ince- lanirsa gu sonuqlar elde edilabilir : 1)Otiz Orgtilerde en az boyut degisimi % 5 0 / 5 0 ytin/akrilik kar~glrnlar~nda gOrtilmtis ve bunu

% 6 6 / 3 3 . % 1 9 / 8 1 ve % 3 4 / 6 5 ytin/akrilik kar~glmler~ izlamig- tir.

211x1 rib Orgtilerde ise % 3 4 / 6 5 yon/ akrilik karrs~m oranmda boyut degigimi dtistik bulunmustur.

Bunu az bir farkle % 19/81 va % 50/50 yon/ akrilik kangmlar~ i z l e mektedir.

3 ) I x l igne ~ l k a r m a l l rib Orgo- de. % 1 9 / 8 1 fin/ akrilik k a r ~ s m oran~nda boyuna yOnde degisim miktar~ az olmustur.

4) 2x2 rib iirgtide ise % 50,' 5 0 ; 4 x 2 rib argtide % 6 6 / 3 3 ve 6x3 rib Orgtide de % 3 5 / 6 5 ytin/

akrilik karl$lmlarl boyut degisimi yiiniinden ideal kar~slmlard~r. Bu kar~grmlar~ % 50,' 5 0 yOn/ akrilik kar~glml izlamektedir.

Ytin/polyester k a r l g m ~ , nor-

mal s~kllkteki Orgtilerde, iirgti ya- p~lar~na gore boyut degigimi incelendiginde de asag~daki sonuclar c~karllabilir ^:

1) Doz Orgti. 1x1 igne e~kar- mall va 4x2 rib iirgulerde % 3 6 / 6 4 ytin/polyester kar~glm~nda en az boyut degigimleri elde edilmigtir.

5% 5 0 / 5 0 karlslm oranmda da bu d e g i ~ i m degari dOgtiktOr.

2) 1x1 rib. 2x2 rib ve 6x3 rib Orgtilerde ise % 5 0 / 5 0 yon/ polyester kar~glml boyut degigimi yontinden idaaldir.

Yon/ akrlik ve yon/ polyester k a r ~ s m Orgtilerde, boyuna yiinde boyut degisiminde Orgti s ~ k l ~ g ~ n l n etkisi qizilen grafiklerde incelenecek olursa; % I 0 0 yOnle 6- rtilmtig ttim tirgtilerde Orgti seyraldikpe, yani iplik uzunlugu a r t t ~ k c a , boyut degigiminin de e r t t ~ g ~ giirtilmtisttir. Yaln~z, diger kar~slmlarda ve % I 00 akrilik ve polyesterde her zaman bu durum gOzlenmamistir.

Enine Yiinda Boyut Degisimlarinin lncelanmesi

Enine yiinde boyut degisim- lerinin t o m OrgUlarde qok degisik karakterde oldugu ~ i z i l e n grafikler den giirtilmaktedir. Bez~ durumlar da hem nagatif, hem de pozitif yOnde boyut degigimleri aynl OrgU- de ve meteryalde giirtilabilmekte- dir. Bu nedenle enine yonde boyut degigimlerini her Orgti yap~slnda ve k a r ~ q m ttirtinde ayrl ayrl incele- mek uygun olacaktlr.

Ytin/akrilik k a r ~ s l m ~ , normal s~kllktaki OrgOlerde boyut degisimi incelendiginde a ~ a g ~ d a k i sonuclar

~lkarllabilir :

1 ) Otiz iirgtilerde enine yiinde boyut degigimi daima negatif yonde olmustur. En az boyut degisirni

% I 9 / 8 1 oran~nda giirtilmtigttir.

2 ) Enine esneme azelligi diger iirgtilere gdre fazla olan 1x1 rib iirgtide ise; Ozellikle normal ve seyrek olanlarda pozitif yiinde ve ytiksek enine boyut degigimleri giize qarpmaktad~r.

3 ) 1x1 lone pkarmall yOn/

akrlik k a r ~ g m rib orgtilerde ise enine yiinde boyut degisimleri en az % I 0 0 ytinlti iirgtilerda gOrW mtigttir. Fakat eynl iirgtilerdeki

boyuna degisimler de oldukca ytiksek degerdedir.

4) 2x2 rib Orgtide anine yOnde boyut degisimi hem pozitif , hem de negatif yande giiriilmtistur. Bu Orgtide en az Orgti eni degisimi % 6 6 / 3 3 k a r ~ g ~ m oran~nda olmustur. 1x1 rib ve igna ~ l k a r m a l l Orgil- lerde de aynl k a r ~ g m oranl enina boyut degisirni yljntinden idealdir.

5) 4 x 2 rib Orgti va 2x2 rib orgtilerde % 5 0 / 5 0 yOn/ akrilik karrsrmrnda en az Orgu eni degigimi elde edilmistir.

6) 6x3 rib Orgtide ise enine boyut degisimi yontinden % 19/

8 1 karl$lm oranl uygundur.

Yon/ polyester k a r ~ s m orta slkl~ktaki Orgtilerde de bir genelle- m e yapmak mtimktin degildir. Her iki yOnde de enina boyut degisim leri giirtilmektedir.

1) Otiz Orgti, 1x1 igne c ~ k a r malr BrgUlerde % I 0 0 polyester, 6x3 rib Orgtide de % I 0 0 polyester, 6x3 rib Orgtide de % I 0 0 ytinda enine yiinde boyut degisimi en dtistik dagerini almlst~r. Fakat bu iirgtilerdeki boyut degisimi boyuna yOnde oldukca fazlad~r.

2 ] % 1 8 / 8 2 . % 5 0 / 5 0 , % 6 8 / 3 2 ve % 8 5 / 1 5 oranlarmdaki

@n/polyester kar~glmlarmda da boyut degisimleri % 1 0 0 polyester ve % I 0 0 ytindaki degerlere oldukca yak~n bulunmugtur.

Pamuk/ Lycra karlglm~ orgiilerin Daney s o n u ~ l a r ~ ve

DeQerlendirilmesi.

Oaha Once belirtildioi gibi; yuvarlak iirgti mamtillerinda, Orme kumas olusumu geregi aynl incelikteki makinada s k ~ k ayarlar~ cok fazla degerlerde elde edilememek- tedir. B u nedenle, yuvarlak Orme makinalarmda elde edilan dtiz ve rib Orgti numunelerinde Orgti s l k l ~ g ~ cok farkl~ dagerlerde ayarlanama- mlgtrr. Dolay~s~yla elde edilen Orgil numunelerinin seylsl yeterli olmadlgmdan, deney s o n u ~ l a r ~ istatiksel olarak degerlendirilemami$tir.

. DOz ve rib iirgti yaplsmda b r t i l m t i ~ , toplam 1 5 degisik Orgti numunesinden a h a n Olctirn sonuclar~ tablo 3-6 da verilmigtir.

Sonuqlar istetiksel olarak deger- lendirilamediginden, yarl lycral~, t a m lycrah ve lycras~z dOz ve rib

(5)

TABLO 4. Ywarlsk Urme Mskinaslnds OmIan ⁰⁰²[Sllpreml brgolardeki w, I ve % w DeBerlsri I 1 v 1 1 1 L v C s l L I 1 T i l l L I C U I L I I

orglilerde, relaksasyonla boyuna sa asegldeki sonuclar elde edile ve enine boyut degisim rniktarlarl bilir :

[% C ve % W] hesaplanarak aynl 1. Dtiz OrgOlerde boyune ve tablolarda gbsterilmis ; bOylece bu degigimler negatif yande dagerlerin daha kolay sekilde bir- olmustur,

birleriyle kar$lla$lrllarak irdelen-

2, Boyuna degisirn, genelde rnesi yoluna gidilmisir.

m i n e degisirne gore btiytikttir.

Boyuna ve enine yonde boyut

degivirn degerleri incelenecek o l u r 3. Boyuna degigirn en fazla ; her slraya 40 danye incelikte lycra

beslenen dljz tirgti numunesinde g'5rOlrntigtOr. En az boyuna degisim ise, % I 0 0 pamukla. 2.47 rnrn ilrnek iplik uzunlugunda Orill- rntis dOz OrgO numunesinde olrnustur. Fakat, ayn! orgti nurnune- sindeki enine d e g i ~ i m de digerler ine g6re oldukca yClksek bulunrnustur.

4. % I 0 0 parnuklu dOz brgo- lerdeki enine degisirn rniktarlar~

digerlerine gore ytiksektir. Ancak.

t a m lycrall pamuklu orgtilerde de bu degerlerde cok belirgin bir fark gOrOlmemistir.

5.Yarl lycrall ve t a m lycral~

Orgti nurnunelerinde boyuna degi$im yontinden karsdast~rrna yap!- Ilrsa, aralar~nda cok fazla fark ol- mad101 gOr0lmektedir. Ancak enine yandeki degisirn icin aynl durum soz konusu degildir. Tam lycral~ dtiz orgtilerdeki enine degisirn, yarl lycrahlara gore oldukca fazlad~r.

6.70 denye incelikteki yarl lycral~ ve 2 . 9 7 m m ilmek iplik uzunlugu veren dtiz Orgti numunesinde enine yOnde boyut degisirni gortilrnernistir. En fazla enine d e g i ~ i m ise 2.47 m m ilrnek iplik uzunlugundaki % 1 0 0 parnuklu dtiz OrgUde olrnustur.

Rib OrgOlerdeki boyuna ve e nine y6nde boyut degi~imleri de irdelenmig ve asagldaki sonuclar elde edilrniqtir.

1 .Rib OrgO nurnunelerinde de boyuna ve enine yondeki degi- sirnler boyut cekmesi olarak g6- rl]lrnti$tfjr.

2.Boyune degiqim genelde enine d e g i ~ i m d e n daha fazla olrnu$tur.

3.Tam lycral~ parnuklu Orgtiler deki boyuna degisim,degerlerine gore ytiksek bulunrnustur. En az boyune degisim m i k t a r ~ % I 0 0 parnuklu Orgtide gortilse de; bu argtideki enine degisim rniktar~, yarl ve t a m lycrall pernuklu o r gOlere gore oldukca fazladlr.

4.40 denye incelikte yarl lycral~

ve 2 . 7 7 rnm ilmek iplik uzun- lugundeki rib Orgti numunesinde enine yOnde boyut degi~imi gortilrnernistir. Ancak yarl lycrall digar Orgtilerde de bu degisirn ~ o k ez olrnustur.

A y n ~ numunelerden kare ile isaretlenen alanlardan elman en ve

(6)

T ~ B D 3. Y w r l a k time Makinasmda Orulan I x l Rib Brgulerdeki c. I ve %c DeOerleri

boy ol~tirnlerinden elde edilen alan eekrnesi sonuclar!n~nde degerlen- dirildiginde yuker~deki s o n u ~ l e r a peralel olduklar~ tespit edilmigtir.

Bu e r a ~ t ~ r r n a d a , yon/ akrilik ve yon/ polyester ve pernuk/ lycra ker~g~rn! bez~ orgtilerde relakses yon iglemlerinden sonre olusan boyut degigirnleri m i n e ve boyuna yflnde ayr! ayrl incelenmistir.

Ytin/akrilik ve ytin/polyester ker~glrnl Orgtilerde, t o m OrgO yap~lar~nda boyuna degisimin % 100 ytinlti Brgtilerde, ytin/akrilik ve ytin/polyester karlglmlarlne

gore dairna fazla oldugu giirtil- mugtiir. Ytine, ez rniktarda Orne- gin ?&

I 5 oranlnda akrilik veya polyester katllmas~yla, ergo boyu degisirni % I 0 0 yOne gore Onemli miktarlarde ezalrn~gtlr.

Yon/akrilik kar~g~mler~nda, n o r ma1 slkllktaki ttim Orgtilerde, genelde % 5 0 / 5 0 , % 3 5 / 6 5 ve % 1 9 / 8 1 k e r ~ g ~ m orenlarmda boyuna degigirn degerleri dllgtik bulunmugtur. YOn/polyester kertslm~

Orgtilerde ise % 5 0 / 5 0 ve % 3 6 / 6 4 oranlar~nda dtigok boy degisirni bulunmustur.

Enine yOnde boyut degigirnleri ise, turn orgolerde cok degisik ke-

rakterlerde olmu$tur. 8az1 dururn- lerde aynl Orgtide negatif ve pozitif yonde m i n e boyut degisirnleri gortilebilmistir.

Genel olarek, yOn/akrilik karl- s~rnlar~nda.% 6 6 / 3 3 , % 3 5 / 6 5 ve % 1 9 / 8 1 k a r ~ g m oranlar~nda;

yon/polyester ker~g~mlar~nda ise

% 5 0 / 5 0 ve % 8 5 / 1 5 k a r ~ g ~ r n oranlar~nda m i n e yonde boyut degisimleri dtigUk bulunrnugtur.

Sonuc olerak : boyune ve m i n e yonde olugan boyut degigirnleri b i r l i k e gozontine allnlrsa : ycin/ekri- lik k e r ~ s ~ m l a r ~ n d a %35/65. % 50,' 5 0 ve %19/81 k a r ~ g ~ m orenlar~ ; yon/ polyester kar~s~rnlar~nda da % 5 0 / 5 0 ve % 8 5 / 1 5 k a r ~ s ~ r n oranlerl tavsiye edilebilir.

Yuvarlak Orrne makinalarmde Ortilen parnuk/lycre k e r ~ s m .dOz v e l x l rib BrgOlerde ise boyuna ve m i n e orgO boyu degigirnleri negetif yonde gerceklegmigtir.

Boyuna degisirn,genelde, m i n e degigimden fazle olmugtur.

Boyune yiinde degigim, % 100 pamuklu orgolerde, pamuk/lycra k a r ~ g m Orgillere gore dehe az;

ancek enine yOnde degigim oldukca fazla bulunrnustur.

Yar~ lycrah ve t a m lycrall oamuklu Oratiler arasmda, bovuna

degisirn baklrnmdan belirgin farlhk gorulrnernistir. Faket enine yondeki boyut degisimi,tam lycral~larda.

yarl lycrel~ ilrgtilere gore oldukqa bOytiktOr.

Doley~s~yla, her iki yonde olugan boyut degisirnleri birlikte dusunul- dtigunde: % 100 pamuklu 6rgti- lere yerl yarlye elastomer ipliklerin ket~lmes~, parnuklu orgtilerde yag islemlerden sonra gorulen defor masyonu olurnlu yonde etkilemek- te, memule elastikiyet kazand~r maktad~r.

Bu konuda daha fazle bilgi yazarln doktora cahsrnasmda bulunebilir. [Bakln~z Ceken (11

KAYNAKLAR

1 . Ceken. F., 1 9 9 5 , Ooktora Tezi. Ege Oniversitesi. Tekstil Mtihendisligi BOlilmti, IZMIR.

2.Doyle. P.J., 1 9 5 3 , Journal of the Textile Institute. 7 3 . p 9 0 .

, 3 . Outton. W.A.. 1944. J.

Soc.Dyers Col. 60. p 2 9 3 . 4. Knepton, J.J.F.. Ahrens. F.I.

Ingenthon. W.W., and Fong. W..

1 9 6 8 , Textile Research Journal, 3 8 . a] p 9 9 9 . b) p 1 0 1 3 .

5.Kurbak. A,, 1 9 8 8 . Tekstil ve Makine Dergisi. 9. 5.1 25.

6 . Munden. O.L.. 1 9 5 9 , Journal of the Textile Institute, 5 5 , p 4 5 .

7. Neudorfer, G.. Scheumann.

W.,1989,27.Enternasyonal Kim- ye Lifleri Kongresi, Avusturya.

8. Pnamenik, F!, Ajgaonkar, 0.8.. 1 9 8 6 . Man-made Textiles, June. 2 7 6 , Hindisten.

9. Shulze, U., 1 9 9 3 , Wirkarei und Swickerei Technik. 5 . p 4 5 6 .

10. Tompkins. F.. 1 9 1 4 , The Science of Knitting. Wiley, New York.

1 1 . Yagc~.. 1 9 8 6 , Yuksek Lisans Tezi. Ege ijniversitesi.

Tekstil Milh.B~lornti.lZMIR,