(يمرادلا ننس) ـب فورعملا يمرادلا دنسم :باتكلالـضفلا نب نمحرلا دبع نب هللا دبع دمحم وبأ :فلؤملايميمتلا ،يمرادـــــلا دمـــــصلا دـــــبع نب مارـــــهَب نب :ىفوتملا) يدنقرمسلا255(ـهينارادلا دسأ ميلس نيسح :قيقحتةــيبرعلا ةــكلمملا ،عــيزوتلاو رــشنلل ينغملا

(1)

(يمرادلا ننس) ـب فورعملا يمرادلا دنسم :باتكلا لـضفلا نب نمحرلا دبع نب هللا دبع دمحم وبأ :فلؤملا يميمتلا ،يمرادـــــلا دمـــــصلا دـــــبع نب مارـــــهَب نب :ىفوتملا) يدنقرمسلا 255

(ـه

ينارادلا دسأ ميلس نيسح :قيقحت ةــيبرعلا ةــكلمملا ،عــيزوتلاو رــشنلل ينغملا راد :رشانلا ةيدوعسلا ،ىلولا :ةعبطلا 1412

- ـه 2000

م

:ءازأجلا ددع 4

ةــمدخ نمــض وــهو ،عوــبطملل قــفاوم باــتكلا ميقرــت]

[جيرختلا

ed-Dârimî (ö. 255/868)

Ebû Muhammed Abdullah b. Abdirrahman b. Fadl es-Semerkandî ed-Dârimî, 181/797 yılında Semerkand’da doğdu ve büyüdü. Daha sonra hadis öğrenimi için Horasan, Şâm, Kûfe, Mısır, Hicaz gibi ilim merkezlerine seyahatler yaptı. Dârimî, hadislere olan ilgisi, doğruluk ve takvasıyla şöhret buldu. Sade ve zahidâne bir yaşantı sürdüğü ifade edilen Dârimî’nin, sultânın baskılarıyla kabul etmek durumunda kaldığı Semerkand kadılık görevini, verdiği ilk hükümden sonra bıraktığı kaydedilir.

Eserleriyle özellikle Semerkand ve Horasan’da hadis ilminin yayılmasında önemli katkıları olan Dârimî, 75 yaşlarındayken 255/868 yılında Merv’de vefat etti. Dârimî’ye tefsîr ve fıkıhla ilgili başka bazı eserler atfedilse de günümüze ulaşmış meşhur eseri es-Sunen’idir.

Es-Sunen

Dârimî’nin bu eseri, kaynaklarda el-Musned ya da el-Musnedu’l-Câmi‘ olarak geçmektedir.

Eser, fıkıh konularına göre tertip edildiği için es-Sunen ismi daha doğru kabul edilebilir. Fakat hadisçiler, konularına göre tertip edilmiş kitaplar için bazen Musned ismini de kullanabilmişlerdir.

Buhârî’nin çağdaşı olan Dârimî’nin eseri, erken dönemde tasnif edilmiş sunenlerden biri olması yönüyle önemlidir. Eser, fıkıh konularına göre tertip edilmiş olmakla birlikte, kendisine özgü ve diğer sunenlerden farklı yönleri vardır. Bunların başında, esere giriş mahiyetindeki

“el-Mukaddime”si gelir. (benzer bir mukaddime daha sonra İbn Mâce’nin es-Sunen isimli eserinde de görülecektir). Bu bölümde, Arapların İslam öncesi ile ilgili haberlerine; Hz.

Peygamber’in hayatı, ahlâkı; hadislerin yazıya geçirilmesi (kitâbet); ilmin ve âlimin fazileti, bid‘at, kıyas ve re’y’den kaçınma ve buna benzer konularla alakalı hadislere yer vermiştir.

Mukaddime’den sonra “Kitâbu’t-tahâre” ile başlayıp “Kitâbu fedâilu’l-Kur’ân” ile biten Sunen, 23 kitâb (ana bölüm) ve 1403 bâb (alt başlık) altında yaklaşık 3500 hadis ihtiva eder. Bu hadisler içerisinde sadece merfû‘ değil, mursel ve mevkûf rivayetler de yer alır. Eser, bâb başlıkları altında Dârimî’nin kendi fıkhî görüşlerini belirtmesi yönüyle Buhârî’yi andırmaktadır.

Ayrıca Dârimî, bazen bir hadisin muhtelif tarikleri arasındaki farklılıklara işaret ederken, zaman zaman ravileri de tenkide tabi tutar ve hadislere kendi görüşünü açıklayıcı notlar ekler.

(2)

Dârimî’nin eserinde az olan bu nevi yorum ve notları, “kâle Abdullah” olarak ismi veya “kâle Ebû Muhammed” şeklinde künyesi belirtilerek verilmiştir.

Sunen’i, mevsûk bir hadis kitabı olarak kabul eden, hatta İbn Mâce’nin yerine Kutub-i Sitte’nin altıncı kitabı olmaya lâyık görenler olmuştur.

Neticede Dârimî’nin Sunen’indeki rivayetlerin tümünün “sahih hadis” şartlarını taşımadığı ve İbn Mâce hariç, Kutub-i Sitte’deki eserlere nispetle daha çok zayıf, ma‘lûl ve mevzû hadisleri ihtiva ettiği genel kabul görmüştür. Burada, İbn Mâce’nin, Kutub-i Sitte’deki diğer beş eser (Buhârî, Muslim, Tirmizî, Ebû Davûd ve Nesâî) ile Dârimî’nin Sunen’iyle kıyaslandığında, zayıf, mevzû ve illetli hadisleri daha çok barındırdığı ayrıca söylenmelidir.

ِةاَك ّزلا ِباَتِك ْنِم -

ِةاَك ّزلا ِض ْرَف يِف ٌباَب

ِنْب ىَيْحَي ْنَع ،َقَح ْ ــسِإ ِنْب اّيِرَكَز ْنَع ،ٍم ِــصاَع وُب َأ اَنَثّدَح -

ّنَأ ،ٍساّبَع ِنْبا ْنَع ،ٍدــَبْعَم يِب َأ ْنَع ،ّيِفْي َــص ِنْب ِهّللا ِدْبَع

ِنَمَيْلا ىَلِإ اًذاــَعُم َثَعَب اّمَل َمّل َ ــسَو ِهْيَلَع ُهللا ىّلَص ّيِبّنلا

ْنَأ ىَلِإ ْمُهُعْداــَف ، ٍباــَتِك َلــْه َأ اــًمْوَق يِتْأــَت َكّنِإ» :َلاــَق

ْنِإــَف .ِهّللا ُلوُس َر اًدّمَحُم ّنَأَو ،ُهّللا ّلِإ َهَلِإ َل ْنَأ اوُدَه ْشَي

ْمِهْيَلَع َض َرــَف َهّللا ّن َأ ْمُهْرِبْخَأــَف ،َكــِلَذ يِف َكــَل اوُعاــَطَأ

َكــَل اوُعاــَطَأ ْمُه ْنِإَف ،ٍةَلْيَلَو ٍمْوَي ّلُك يِف ٍتاَوَلَص َسْمَخ يِف ًةَقَد َــص ْمِهْيَلَع َضَرــَف َهّللا ّن َأ ْمُهْرِبْخَأــَف ،َكــِلَذ يِف

ْنِإــَف ، ْمِهِئا َرــَقُف ىَلَع ّد َرــُتَو ْمِهِئاَيِنْغ َأ ْنِم ُذَخْؤُت ْمِهِلاَوْمَأ

َكاّيِإَو ، ْمِهِلاَوــْمَأ َمِئاَرَكَو َكاّيِإَف ،َكِلَذ يِف َكَل اوُعاَطَأ ْمُه « ٌباَجِح ِهّللا ِنوُد ْنِم اَهَل َسْيَل ُهّنِإَف ،ِموُلْظَمْلا َةَوْعَدَو

ِهْيَلَع ُقّدَصَتُي يِذّلا ِنيِكْسِمْلا ُباَب

ِنْب ِدّمَحُم ْنَع ،ُةَبْع ُ ــش اَنَثّدَح ،ِمِساَقْلا ُنْب ُمِشاَه اَنَرَبْخ َأ - ىّل َــص ّيِبّنلا ِنَع ، ُثّدــَحُي َةَرــْيَرُه اــَب َأ ُتْعِم َــس :َلاَق ،ٍداَيِز

ُهّد ُرــَت يِذّلا ُنيِك ْــسِمْلا َسْيَل» :َلاــَق ُهّن َأ َمّل َــسَو ِهْيَلَع ُهللا

ُة َرــْمّتلاَو ، ِناَت َر ْ ــسِكْلاَو ُة َر ْ ــسِكْلاَو ، ِناــَتَمْقّللاَو ُةــَمْقّللا

،ِهــيِنْغُي ىًنِغ ُهــَل َسْيَل يِذّلا ُنيِك ْــسِمْلا ِنِكَلَو ، ِناــَتَرْمّتلاَو

َساّنلا ُل َأ ْــسَي َل ْوَأ - اــًفاَحْلِإ َساّنلا َلَأ ْــسَي ْنَأ يِيْحَت ْــسَي

«- اًفاَحْلِإ

ِمَنَغْلاَو ِرَقَبْلاَو ِلِبِ ْلا َةاَك َز ّدَؤُي ْمَل ْنَم ُباَب

(3)

يِبَأ ْنَع ، ِكــِلَمْلا ُدــْبَع اَنَثّدــَح ،ٍدــْيَبُع ُنْب ىَلْعَي اــَن َرَبْخَأ -

َمّل َسَو ِهْيَلَع ُهللا ىّلَص ّيِبّنلا َلاَق :َلاَق ٍرِباَأج ْنَع ،ِرْيَب ّزلا

ّلِإ ،اــَهّقَح يّدَؤــُي َل ٍمَنَغ َلَو ٍرَقَب َلَو ٍلِبِإ ِبِحاَص ْنِم اَم»

ِفــْلّظلا ُتاَذ ُهُؤــَطَت ٍرــَق ْرَق ٍعاــَقِب ِةــَماَيِقْلا َمْوَي اَهَل َدِعْق ُأ

ٍذِئَمْوَي اــَهيِف َسْيَل ،اــَهِن ْرَقِب ِن ْرَقْلا ُتاَذ ُهُحَطْنَتَو ،اَهِفْلِظِب اــَمَو ،ِهّللا َلو ُــس َر اــَي :اوُلاَق .« ِن ْرَقْلا ُة َروُسْكَم َلَو ُءاّمَأج

،اــَهُتَحْنِمَو ،اــَهِوْلَد ُةَراــَعِإَو ،اَهِلْحَف ُقا َرْطِإ» :َلاَق ؟اَهّقَح «ِهّللا ِليِبَس يِف اَهْيَلَع ٌلْمَحَو ،ِءاَمْلا ىَلَع اَهُبَلَحَو

ِمَنَغْلا ِةاَك َز يِف ٌباَب

،ِماّوـــَعْلا ُنْب ُداّبَع اَنَثّدــَح ، ِك َراـــَبُمْلا ُنْب ُمَكَحْلا اــَنَرَبْخ َأ -

ْنَع ، ٍنْي َ ـــسُح ِنْب َناَيْف ُ ـــس ْنَع ،َةَقَد َ ـــص ُنْب ُميِها َرـــْبِإَو

ُهللا ىّلَص ّيِبّنلا ّن َأ» ،َرَمُع ِنْبا ْنَع ،ٍمِلاَس ْنَع ،ّيِرْهّزلا

ّلــُك يِف ِمَنَغْلا يِف َناــَكو ،َةَقَد ّــصلا َبَتَك َمّل َــسَو ِهــْيَلَع

، ْتَدا َز اَذِإــَف ،ٍةَئاِمَو َنيِر ْــشِعْلا ىَلِإ ٌةا َــش ًةَمِئا َــس َنيِعَب ْرَأ

ٍهاَي ِش ُث َلَث اَهيِفَف ، ْتَدا َز اَذِإَف ، ِنْيَتَئاِم ىَلِإ ِناَتا َش اَهيِفَف

ُث َلَث ّلِإ اــَهيِف ْبِجَي ْمَل ًةا َــش ْتَدا َز اَذِإــَف ،ٍةَئاِم ِث َلَث ىَلِإ

،ٍةا َــش ِةَئاِم َعــَب ْرَأ ْتَغَلَب اَذِإــَف ،ٍةَئاِم َعــَب ْرَأ َغُلْبَت ىّتَح ٍهاَيِش

َلَو ،ٌةــَمِرَه ِةَقَد ّــصلا يِف ُذــَخْؤُت َلَو ،ٌةا َــش ٍةَئاِم ّلُك يِفَف « ٍبْيَع ُتاَذ َلَو ،ٍراَوَع ُتاَذ

ْنَع ،َة َزــْمَح ُنْب ىَيْحَي اَنَثّدــَح ،ى َــسوُم ُنْب ُمَكَحْلا اَن َرَبْخ َأ - :ص]

،ّيِرــْه ّزلا ْنَع ،ّيِن َلْوــَخْلا َدُواَد ِنْب َناَمْيَل ُــس [ 1010

ْنَع ،ِهــيِب َأ ْنَع ،ٍمْزَح ِنْب وِرْمَع ِنْب ِدّمَحُم ِنْب ِرْكَب يِبَأ ْنَع ىَلِإ َبَتَك َمّل َــسَو ِهــْيَلَع ُهــللا ىّل َــص ِهّللا َلو ُــسَر ّنَأ ،ِهّدَأج

ِنَمْح ّرــلا ِهّللا ِم ْ ــسِب» ٍمْزــَح ِنْب وِرــْمَع َعــَم ِنَمَيْلا ِلــْه َأ

، ٍل َلُك ِدــْبَع ِنْب َليِبْحَر ُ ــش ىَلِإ ّيِبّنلا ٍدّمَحُم ْنِم ،ِميِحّرــلا

َنيِعَب ْر َأ يِف ٍل َلُك ِدــْبَع ِنْب ِمْيَعُنَو ،ٍل َلُك ِدْبَع ِنْب ِثِراَحْلاَو ىَلَع ْتَدا َز اَذِإــَف ،ٍةَئاِمَو َنيِر ْــشِع َغــُلْبَت ْنَأ ىَلِإ ٌةا َش ًةا َش

َغـــُلْبَت ْنَأ ىَلِإ ِناَتا َ ـــش اـــَهيِفَف ،ًةَدـــِحاَو ٍةَئاِمَو َنيِر ْ ـــشِع

َغــُلْبَت ْنَأ ىَلِإ ٌةــَث َلَث اــَهيِفَف ،ًةَدــِحاَو ْتَداَز اَذِإــَف ، ِنْيَتَئاــِم

«ٌةا َش ٍةا َش ِةَئاِم ّلُك يِفَف ،َدا َز اَمَف ،ٍةَئاِم َث َلَث

(4)

، ٌرــَمْعَم اــَنَأَبْنَأ ، ِقا ّز ّرلا ُدْبَع اَنَثّدَح ،ِمَكَحْلا ُنْب ُر ْشِب اَنَثّدَح -

،ٍمْزــَح ِنْب وِرــْمَع ِنْب ِدّمَحُم ِنْب ِرــْكَب يِب َأ ِنْب ِهّللا ِدْبَع ْنَع

َبَتَك َمّلَسَو ِهْيَلَع ُهللا ىّلَص ّيِبّنلا ّنَأ ،هّدَأج ْنَع ،ِهيِبَأ ْنَع

ُهَوْحَن َرَكَذَف اًباَتِك ْمُهَل

ِرَقَبْلا ِةاَك َز ُباَب

ْنَع ، ٍقيِق َ ــش ْنَع ،ُشَمْعَ ْلا اَنَثّدَح ،ٍدْيَبُع ُنْب ىَلْعَي اَنَثّدَح - :ٌذاــَعُم َلاــَق : َلاــَق َميِها َرــْبِإ ْنَع ،ُشَمْعَ ْلاَو ، ٍقوُر ْ ــسَم

(ـه