PAFTA NEDİR? Belirli ölçekteki büyük harita, plan veya modeli oluşturan ayrı parçalardan her birine pafta denir.

(1)

Topoğrafya

(2)

 PAFTA NEDİR ?

Belirli ölçekteki büyük harita, plan veya modeli oluşturan ayrı parçalardan her birine pafta denir.

 PAFTA BÖLÜMLEMESİ

 Yeryüzünün tümünün ya da bir bölgesinin haritaları yapılırken, ölçeğe bağlı kalarak tüm harita bölgesinin bir paftada göstermek çoğu kez olanaksızdır.

 Bu nedenle haritası yapılacak bölgenin paftalara ayrılması gerekir.

 Paftalara ayırma ise rasgele değil, belli bir sisteme göre yapılır.

 Böyle bir sistem pafta bölümlemesi ya da pafta indeksi olarak adlandırılır.

 Pafta boyutları ölçeğe göre belirlenen sabit enlem ve boylam farkları olarak alınır.

 Pafta boyutları enlem ve boylam farkı olarak küre yüzeyinde sabittir.

 Harita düzleminde pafta boyutları, projeksiyon türüne göre ve yerdeki konuma bağlı olarak farklı boyutlarda olur

2

(3)

 PAFTA BÖLÜMLEME SİSTEMLERİ

 1:1 000 000-1:250 000 arası ölçekli paftalar uluslararası sisteme göre;

 1:250 000’den daha büyük ölçekli harita takım paftaları ise ulusal sisteme göre bölümlendirilir.

 Pafta bölümlemesini iki sınıfta ele almak mümkündür Bunlar:

 Uluslararası pafta bölümlemesi

 Ulusal pafta bölümlemesi

 UTM ve UPS Projeksiyonlarının Kullanıldığı Bölgeler Uluslararası Pafta Bölümleme Sistemi

Ulusal Pafta Bölümleme Sistemi

UTM (Universal Transverse Mercator) UPS (Universal Polar Stereographic)

3

(4)

 1/250.000’lik Paftalar

 1/100.000’lik Paftalar 4

(5)

Pafta Bölümlemesi

 1/50.000’lik paftalar

 1/25.000’lik paftalar 5

(6)

Türkiye Pafta Bölümlemesi

6

(7)

Türkiye Pafta Bölümlemesi

7

(8)

Arazide Noktaların İşaretlenmesine Yarayan Araçlar

Arazide noktaların belirtilmesi için belli başlı araçlar şunlardır.

 Jalon

 Ahşap Kazık

 Beton Blok

 Madeni Çivi Jalon

 Jalonlar 2-3 m boyunda 3-4 cm çapında enine kesitleri daire, sekizgen veya üçgen biçiminde yapılmış, fırınlanmış kuru ve budaksız çam veya dişbudaktan yapılırlar. Arazide dayanıklılığı ve kullanmaya elverişli olmasından dolayı son günlerde her yerde demir borudan yapılanları fazlaca kullanılmaktadır.

 Jalonlar noktaların uzaktan görünebilmesi ve istenen noktaların işaretlenmesinde dik inme ve çıkma işlerinde kullanılır. Piyasada en çok kullanılanı 2 m boyunda 2- 3 cm çapında demir borudan yapılmış ve üzeri kırmızı-beyaz veya siyah-beyaz olarak her 50 cm'si değişik renklerle boyanmış olanlarıdır.

8

(9)

Arazide Noktaların İşaretlenmesine Yarayan Araçlar

 Noktaların işaretlenmesinde

jalon zemine rahat

batırılabilmesi için ucuna madensel çarık takılmıştır.

Çarık sayesinde jalonun ucu hem zedelenmemiş hem de toprağa rahatça oturtulmuş olur. Sert zeminlerde ise dik olarak nokta üzerinde durabilmesi için jalon sehpası kullanılır. Sehpanın görevi jalonun nokta üzerinde düşey olmasını sağlamaktır. Önemli ve hassas ölçmelerde jalonun dikliği şakul ile kontrol edilir.

9

(10)

Arazide Noktaların İşaretlenmesine Yarayan Araçlar



Dikliğinin doğru olduğuna kanaat getirmek için de en az iki doğrultudan bakılır.

Dikliğinin kontrolünü basit ve pratik yoldan anlamak için jalonun üst ucundan çakıl taşı atılarak ya da çevredeki her hangi bir direk ve bina kenarı gibi düşey doğrultulardan faydalanabilmektedir.

Şakul ile kontrol etmek doğrusudur.

10

(11)

Arazide Noktaların İşaretlenmesine Yarayan Araçlar

Ahşap Kazık

 Aplikasyon işi için arazinin etüdü yapılırken gerekli noktaların yerlerinin belirlenmesi için 5 x 5 x 25 - 30 cm ebadında ahşap kazıklardan yararlanılır. Kazıkların tepesine noktayı belirten çiviler çakılır. Nokta üzerine alet kurulduğu zaman bu çivi üstüne aletin merkezlendirilmesi sağlanır. Kazıkların iki yüzüne gerekli bilgilerin yazılabilmesi için temiz ve düzgün yapılmalıdır. Uçları da 5-10 cm kadar zemine rahat çakılabilmesi için sivriltilmelidir. Üzerine alet merkezlendirilecek kazıklar zemin seviyesinden birkaç cm (5-10) yukarıda bırakılmalıdır.

11

(12)

Arazide Noktaların İşaretlenmesine Yarayan Araçlar

Beton Blok

 Arazi üzerindeki ölçülen noktaların uzun süre kalması istenirse, ağaç kazıkların zaman geçtikçe yıpranacağından çürüyeceğinden dolayı, ağaç kazıkları yerine ya düzgün taşlar ya da hususi bu maksatla hazırlanmış olan beton bloklar kullanılır. Beton bloğun hazırlanması sırasında tepesine ahşap yerleştirilerek, ahşaba madeni çivi çakılmak suretiyle noktanın yeri hassas olarak belirlenir.

 Bu bloklar 250-300 dozlu beton harcıyla yapılır. Genellikle blok başı 15×15 cm, blok tabanı ise 20×20 cm, yüksekliği ise 40 cm olarak yapılır. Zemine yerleştirilirken zemin seviyesinden 10 cm dışarıda kalır.

12

(13)

Arazide Noktaların İşaretlenmesine Yarayan Araçlar

Madeni Çivi

 Sert zeminlerde genellikle şehir içi ve kayalık yerlerde, yol üstünde ve kaplama asfalt zeminlerde noktaların belirtilmesi için kullanılır. Madeni çivinin boyu 10-15 cm çapı ise 10-20 mm kadar olabilir. Uç kısmının zemine batması için ucu sivri yapılmalıdır. Tepesinde jalonun yerleşebilmesi için çukur bulunmalıdır.

13

(14)

Uzunluk Ölçme Araçları ve Uzunlukların Ölçülmesi

 Ölçme işlerinde uzunlukların ölçülmesinde iki farklı yöntem uygulanmaktadır.

1. Basit ölçme aletleri ile uzunlukların ölçülmesi.

2. Optik aletlerle uzunlukların ölçülmesidir.

Arazi üzerinde iki nokta arasındaki uzaklığın ölçülmesinde uygulanacak yöntem, yapılan işin gerektirdiği doğruluk derecesine göre değişir. Öğrencilerin yapacağı uzunluk ölçülerinde 1/1000 oranında (yani 1000 m uzunlukta 1 m) bir hata normal sayılabilir.

Basit Ölçme Aletleri

 Ölçme işleri, çiftlikte küçük bir tarla veya birkaç parsel ölçülecek ise genellikle geliştirilmiş ölçü aletlerine gereksinim duyulmadan, basit ölçü aletleri ile ölçümler yapılır. Basit ölçü aletlerini şöyle sıralayabiliriz.

14

(15)

Basit Ölçü Aletleri

Jalon

 Boyu 2 m, çapı 3-4 cm, sivri uçlu, metal borudan yapılmıştır. 50 cm de bir değişik renkte boyanmıştır (kırmızı-beyaz, siyah-beyaz). Amaç görünebilirliği sağlamaktır. Nokta yerlerinin belirlenmesinde, doğrultuya girmede, alım ve aplikasyonda kullanılır.

15

(16)

Basit Ölçü Aletleri

Jalon sehpası

 Jalonun düşey durmasını sağlar. Üçayaklı demirden yapılmıştır. Ayaklar içinden jalonun geçebileceği bir demir bileziğe bağlıdır.

16

(17)

Basit Ölçü Aletleri

Ölçme Çemberi

 Genellikle karayollarının ölçülmesinde kullanılır. Bunda kural olarak, bilinen bir çember uzunluğunun (1 - 2 m gibi) dönüş sayısından yararlanılarak uzunluğun bulunmasıdır. Ölçme çemberi ile bozuk ve arızalı tarla ve yollarda iyi sonuçlar elde edilemez.

Ölçme Latası

 Birkaç cm kalınlığında 3-5 m boyunda uçlarına doğru incelen dikdörtgen veya elips kesitindeki araçlardır. İncelen uçlarına kama şeklinde veya düz demirler eklenir. Latanın her bir metresi kırmızı - beyaz veya siyah-beyaz şeklinde ayrı renkte boyanır. Latalar üzerindeki desimetre bölümleri pirinç çivilerle belirlenir. Ölçmelerde latalar çift olarak kullanılırlar.

17

(18)

Basit Ölçü Aletleri ve Kullanımı

Çekül

 Bir ipe bağlı alt ucu sivri bir ağırlıktan ibaret olup, bir noktanın düşey izdüşümünün bulunmasında veya jalonun düşey duruma getirilmesinde kullanılır. Rüzgardan sallanmaması için en az 0,5-1 kg olmalıdır.

18

(19)

Basit Ölçü Aletleri ve Kullanımı

Çelik şerit metre

 Genellikle kısa mesafe uzunluk ölçüsünde kullanılır. 0.2-0.3 mm kalınlığında, 10-14 mm eninde çelikten veya invar adı verilen nikel demir alaşımından yapılmış 10-20- 30-50 m uzunluklu ölçü aracıdır.

19

(20)

Basit Ölçü Aletleri ve Kullanımı

Sayma Çubuğu (Fiş)

 4-5 mm çaplı yuvarlak demirden 25-30 cm uzunluğunda bir ucu kıvrılarak halka haline getirilmiş çubuktur. Şerit metre ile ölçümlerde şerit metre uzunluğundan fazla uzunlukları ölçmek için toprağa batırılarak kullanılır. Ayrıca toplam uzunluktaki şerit metre sayısını belirlemede kullanılır.

20

(21)

Arazide Doğruların Belirtilmesi

 Arazi üzerindeki bir doğrunun en az iki noktasına jalonların çakılmasıyla, doğru arazi üzerinde belirlenir. İki noktası belirlenen doğrunun (A ve B noktaları) ara noktalarıda jalonlarla belirlenir. Bu işleme doğrunun arazide çakılması veya jalonlama denir. Küçük ve basit işlerde doğrunun çakılması gözle yapılır. Bir arazi üzerinde doğrunun çakılması engelli ve engelsiz oluşuna göre yapılmaktadır.

21

(22)

Arazide Doğruların Belirtilmesi

Engelsiz Arazide Doğruların Belirtilmesi

 1. Doğruların Ara Noktalarının Çakılması :

 Birbirini gören A ve B noktalarının belirlediği doğrunun ara noktalarının çakılması için iki kişi gerekmektedir. Birincisi A jalonunun 3-4 m gerisine giderek B jalonunu görür. İkinci şahıs birincinin komutuna uygun olarak hareket eder ve A-B doğrusunun ara noktaları böylece belirlenmiş olur.

22

(23)

Arazide Doğruların Belirtilmesi

 2. Doğrunun Uzatılması :

 Bu işlem iki kişi veya tek olarak yapılabilir. Araziye A ve B jalonları çakıldıktan sonra İşlem İki kişi ile yapılacaksa yönetici şahsa göre en uzak noktadan işe başlanmalıdır (E noktasından).

23

(24)

Arazide Doğruların Belirtilmesi

 2. Doğrunun Uzatılması :

Daha sonra diğer noktalar A jalonunun gerisinde bulunan kimse tarafından kontrol edilerek doğrunun uzatılması sağlanır (jalonlama sırası E, D, C’dir). Doğrunun tek kişi ile uzatılabilmesi İse şöyle yapılır. Kişi elinde tuttuğu Jalonu A ve B jalonlarıyla bir hizada olacak şekilde AB doğrusu üzerinde yer alan kimse elindeki Jalonları sırasıyla yere çakar. Bu işlem yapılırken en uzaktaki (E) Jalonuyla işe başlanması hatayı en alt düzeye indirir.

24

(25)

Arazide Doğruların Belirtilmesi

Engelli Arazilerde Doğruların Belirtilmesi

 1. İki uç noktası belirlenen fakat yanına varılamayan veya arkasına geçilemeyen bir doğrunun çakılması

 İki bina köşesi gibi yanına varılamayan veya arkasına geçilemeyen iki nokta ile verilen doğrunun araziye çakılması için iki kişiye ihtiyaç vardır. Ellerinde birer jalon olan iki kişi yüzleri birbirine dönük ve biri diğerinin arkasına kalan A ve B jalonlarını gören ve olanaklar ölçüsünde AB doğrultusunda bulunacak şekilde C₁ ve D₁ gibi iki noktaya Jalonları dikerler.

25

(26)

Arazide Doğruların Belirtilmesi

 1. İki uç noktası belirlenen fakat yanına varılamayan veya arkasına geçilemeyen bir doğrunun çakılması

 Bundan sonra D₁ 'deki kimse kendi jalonunun gerisinden bakarak C₁ noktasının D₁A doğrusu üzerindeki C₂ 'ye getirir. Bundan sonra C₂kendi Jalonunun gerisinden bakarak D₁ jalonunu C₂ B doğrusu üzerinde D2 noktasına getirir. Bu işlem her iki kimsenin kendi jalonlarının gerisinden baktığında jalonların yer değiştirmesine gerek kalmayan C₄ ve D₃ noktalarına jalonlar gelince doğrunun ara noktaları C₄ ve D₃ belirlenmiş olur.

26

(27)

Arazide Doğruların Belirtilmesi

 2. Bir doğrunun İki noktası arasında yürünebilen ve görüşe engel olan bir engelin olmasında doğrunun çakılması

 Bu aynı arkasına geçilemeyen engellerin olduğu doğruların çakılmasında olduğu gibidir.

27

(28)

Arazide Doğruların Belirtilmesi

 3. Bir doğrunun iki noktası arasında görüşe engel olan ve üzerinde yürünemeyen bir engelin olmasında doğrunun çakılması

 Arada bina gibi bir engelin olmasında doğrunun çakılması için AB doğrusunun dışında ve ölçmeleri uygun bir BC doğrusu çakılır. Bundan sonra A noktasından BC doğrusuna bir dikme inilerek A₁ noktası bulunur Aynı şekilde D₁, noktası bulunur, AB doğrusu üzerindeki D ve E noktalarının bulunması için benzer dik üçgenlerden yararlanılarak;

28

(29)

Arazide Doğruların Belirtilmesi

bağıntısı elde edilir. Burada A,A₁, A₁,B ve D₁,B ölçülerek uzunluğu elde edilir.

29

(30)

Arazide Doğruların Belirtilmesi

 Bundan sonra D₁, noktasında DD₁, dikmesi çıkılarak AB doğrusu üzerindeki D noktası bulunur. Aynı işlem E noktası için yapılırsa,

den uzunluğu elde edilir.

30

(31)

Arazide Doğruların Belirtilmesi

 4. İki doğrunun kesim noktasının bulunması

 AB ve CD doğrularının kesim noktalarının tek kişi ile bulunması için doğrular herhangi bir uçlardan uzatılarak E ve F noktaları elde edilir. Elinde jalon olan kimse ortaya doğru giderek önce BE veya DF doğruları üzerine sıra ile jalonu getirerek, doğruların kesim noktası olan G noktasını bulur.

31

(32)

Uzunluk Ölçmeleri

 Ölçmelerde genel kural, her ölçme gerektirdiği incelik ve hassasiyette yapılmalı, ayrıca ölçmenin gerekli gördüğü doğruluk derecesini sağlayan yöntemin seçilmesidir.

 Ölçme çemberi düz arazilerde kullanılmakta ise de hassas bir ölçme aracı değildir. Ölçme zinciri, aynı uzunluktaki ölçme şeridinden ağır olması halkaların sürtünerek aşınmasıyla zincir boyunun uzaması ve özellikle zincir halkalarının aralarının kirlenmesi yüzünden pek fazla kullanılan bir araç değildir. Düz arazilerde genellikle ölçme şeridi kullanılır.

Dağlık ve eğimli arazilerde ise ölçme lataları kullanılır. Ölçülecek arazi düz, eğimli ve engelli olmasına göre başlıca üç şekilde uzunluk ölçme işlemi yapılır.

32

(33)

Uzunluk Ölçmeleri

Düz Arazilerde Uzunlukların Ölçülmesi

 Uzunluğu ölçülecek doğru, önce araziye jalonlarla çakılır. Sonra ölçme şeridi bu doğrultu üzerinde gergin olarak uzatılır. Gerideki kimse (ölçmeci) şeridin başlangıç noktasını elindeki çekül ile uzunluğun başlangıç noktasına getirir. İlerideki (öncü ölçmeci) kimse geridekinin işareti ile şeridi doğrultu üzerine getirir. Şeridin ucunda zemine çekül sarkıtarak bulunan noktaya sayma çubuğunu saplar. Daha sonra şerit ileri alınır ve gerideki kimse metrenin başlangıç noktasını sayma çubuğu üzerine çekül sarkıtarak getirir. Böylece işler tekrar edilerek ölçme yapılır. Gerideki kimsede sayma çubuğunu toplar ve sayma çubukları sayısı, çelik şerit metrenin kaç kez ölçme yaptığını gösterir. Uzunluğun son kısmı çelik şeridin boyu kadar değilse, burası ayrıca okunur.

 Ölçme Latalarıyla Ölçme Yapılması

 Bu İş için iki adet ölçme latası kullanılır ve iki kişiyle yapılır. Jalonlarla belirlenen doğrunun başlangıç noktasına latanın ucu getirilir ve ikinci lata bunun uç kısmına dayandırılarak ölçme sürdürülür. Burada lataların geriye doğru kaydırılmamasına dikkat edilmelidir.

33

(34)

Uzunluk Ölçmeleri

Eğimli Arazilerde Uzunlukların Ölçülmesi

 Eğimli arazilerde çelik şerit metrelerle yatay boyutların ölçülmesinde önce A-B eğik doğrusu belirlenir. Doğrunun A noktasına tutulan çelik şerit doğrultu üzerinde tutulur ve yatay olarak iyice gerdirilir.

 Çelik şeridin uzunluğu belirlenir ve buradan çekül sarkıtılarak C noktası bulunur.

Şeridin başlangıcı C noktasına getirilerek aynı işlem yapılır ve D noktası bulunur.

Böylece tam şerit başlangıcı ile son ölçümün miktarı eklenerek toplam yatay uzunluk bulunur.

34

(35)

Uzunluk Ölçmeleri

Eğimli Arazilerde Uzunlukların Ölçülmesi

 Ölçme Latalarıyla Eğimli Arazide Yatay Uzunlukların Ölçülmesi

 Bunun için iki ölçme latası iki jalon bir su düzeci ve üç kişi gerekmektedir. Eğimli arazide belirlenen A-B doğrusunun başlangıç noktasına ölçme latasının ucu dayanır. Ölçme latasının diğer ucu şekildeki gibi Jalona dayandırılır. Latanın yataylığı su düzeci ile denetlenir. Lata üzerinde çekül ile belirlenen noktaya dayandırılmasıyla, ilk işlem tekrarlanarak ölçme işlemi tamamlanır.

35

(36)

Engelli Arazide Uzunluk Ölçmesi

 Uzunluğu ölçülecek doğrunun üzerinde göl, nehir, bina, orman gibi engellerin bulunmasında doğru dolaysız olarak ölçülemez. Bunun için engelin çeşidine göre geometri kurallarından yararlanılarak doğrunun uzunluğu hesapla bulunur.

1. Engelin Çevresinde Dolaşılabilmesi Durumunda Doğrunun Ölçülmesi

 Bunun için çeşitli çözüm yolları vardır.

 1. Doğru üzerinde bina varsa bunun için AB doğrusundan başka PB gibi bir doğru çıkarılır. A noktasından bu noktaya bir dikme inilerek C kesim noktası bulunur.

36

(37)

Engelli Arazide Uzunluk Ölçmesi

 Pisagor eşitliğinden yararlanarak;

 AB uzunluğu bulunur. Burada AB ve BC doğruları ölçülebildiğinden AB uzunluğu hesapla bulunur.

37

(38)

Engelli Arazide Uzunluk Ölçmesi

 2. Ölçülecek AB doğrusu üzerinde geniş bir su birikintisi varsa

 Bundan önce açıklandığı şekilde çözümlenirse de, farklı bir çözümde şöyle olmaktadır. AB doğrusuna göle yakın yerinden C ve D noktalarından birer dikme

çıkılır. Bu dikler üzerinden eşit olarak DF ve CE

uzunlukları alınacak olursa EF doğrusu DC doğrusuna eşit ve paralel olacaktır.

38

(39)

Engelli Arazide Uzunluk Ölçmesi

 3. Ölçülecek AB doğrusu üzerinde orman varsa yine çözüm olarak ilk şıktaki gibi yapılabilirse de bir diğer çözüm şeklide şudur.

 AB doğrusu dışında CD doğrusu çakılır. A ve B noktalarında CD doğrusuna dikler inilir ve AK ve BL dikleri eşit uzunlukta uzatılarak E ve F noktaları bulunur. CD doğrusu simetrik ekseni olduğundan ABLK ve EFLK dörtgenleri eşit olduğundan AB ve EF doğrusuna eşit olur. EF doğrusu ölçülerek AB doğrusunun boyu belirlenir.

39

(40)

Engelli Arazide Uzunluk Ölçmesi

 4. Ölçülecek AB doğrusu üzerinde yine aynı engel bulunsun, dik inilmeden ve dik çıkılmadan doğru boyunun ölçülmesi: Bunun için ormanın dışında C gibi bir nokta belirlenir. Sonra BC ve AC doğruları uzatılır. BC ve AC doğruları belirli oranlarda küçültülerek (1/2 veya 2/3 gibi) E ve D noktaları bulunur. Burada ABC ve CED üçgenleri benzer üçgenler oldukları için.

40

(41)

Engelli Arazide Uzunluk Ölçmesi

41

(42)

Engelli Arazide Uzunluk Ölçmesi

 Eşitlikte AB dışındaki bütün uzunluklar ölçülebileceğinden AB doğrusunun uzunluğu hesapla bulunur.

 Başka bir çözüm olarak eğer AC ve BC doğrularını aynı uzunlukta uzatılarak E₁ve D₁ noktaları bulunursa ABC ve E₁CD₁ üçgenleri eşit olacağından AB uzunluğu E₁D₁ eşit olur. E₁D₁ölçülürse AB uzunluğu bulunmuş olur.

42

(43)

Engelli Arazide Uzunluk Ölçmesi

 Engelin Çevresinden Dolaşılamaması Durumunda Doğrunun Ölçülmesi

 Bunun çözümünde birçok yollar olabilirse de burada birkaç örnek verilecektir.

 1. Ölçülecek AB doğrusunun bir akarsu geçmesi durumunda, doğrunun ölçülmesi için, AB doğrusuna bir dik çıkılarak bu doğru üzerinde herhangi bir C noktası alınır.

Bundan sonra CB doğrusu, kendisi kadar uzatılarak D noktası bulunur. D noktasından çıkılan dikin AC doğrusunu kestiği E noktası belirlenir.

 Böylece meydana gelen ABC ve CDE üçgenleri benzer eşit üçgenler olmasından yararlanılarak DE = AB olmuş olur. AB yerine DE uzunluğu Ölçülürse, AB'nln uzunluğu bulunmuş olur.

43

(44)

Engelli Arazide Uzunluk Ölçmesi

 Engelin Çevresinden Dolaşılamaması Durumunda Doğrunun Ölçülmesi

 2. Yine bir akarsuyun iki kenarında bulunan A ve B noktalan arasındaki uzunluğu ölçecek olursak, bunun için B noktasından bir dik çıkılarak C noktası bulunur.

 AC doğrusuna C noktasından dik çıkılarak AB doğrusunun uzantısını kestiği D noktası elde edilir. Bir dik üçgende dik köşeden tabana inilen dikmenin tabanlarda ayırdığı parçaların uzunluğunun çarpımı dikme yüksekliğinin karesine eşit olacağından,

 bağıntısı ile İki nokta arasındaki uzaklık hesaplanmış olur.

44

(45)

Uzunluk Ölçmeleri

Uzunluk Ölçmelerinde Hatalar

 Uzunluk ölçmelerinde herhangi bir doğru bir çelik metre ile birkaç kez ölçülecek olursa, elde edilen ölçü değerleri arasında sürekli farkların olduğu görülür. Bu hatalar şunlardır.

 1. Kaba hatalar,

 2. Düzenli (sistematik) hatalar.

 3. Düzensiz (tesadüfi) hatalar, 45

(46)

Uzunluk Ölçmeleri

Kaba Hatalar

 Bunlar daha çok dikkatsizlik sonucu ortaya çıkarlar ve bu hatalar şunlardır.

 1. Sayma çubuğunun yer değiştirme hatası: Bir sayma çubuğu yerinden çıkarılmış veya herhangi bir şekilde oynatılmış olursa bu hata ortaya çıkar. Bunu önlemek için sayma çubuğu yeri bir çapraz çizgi ile de belirtilmelidir.

 2. Şerit boyu sayısı hatası : Bu hata sayma çubuklarının yerde unutulmasından ileri gelir. Bu hatayı önlemek için sayma çubukları öndeki kişiye verilirken sayılmalıdır.

 3. Okuma hataları : Ölçme şeritleri iki ve ters yönlü olarak sayılandırılmışsa, bazen ters yüzdeki sayılar yanlışlıkla okunabilir, veya 6 yerine 9 okunabildiği gibi çamurlanma ve kirlenmelerde okuma hatalarının doğmasına neden olabilir.

 4. Yazma hatası : Yazıcının yanlış duyması veya dalgınlıkla başka sayıyı yazması sonucu ortaya çıkan hatalardır.

46

(47)

Uzunluk Ölçmeleri

 Düzenli (Sistematik) Hatalar

 Bunlar aynı yönde ve genellikle aynı miktarda meydana gelen küçük hatalardır.

 1. Şerit Uzunluğundaki Hata : Şeridin kullanılması sonucunda zamanla veya tamir edilmesiyle uzunluğunun biraz değişmesinden ileri gelen hatalardır. Bunu önlemek için, önemli ölçmelerde her gün belirli bir uzunlukla karşılaştırılarak bu hata giderilmeye çalışılmalıdır.

 Ölçme aracının boyundaki fabrikasyon hatasıdır. Örneğin çelik şerit metrenin üzerindeki bölümlemeler yapılışı ve işaretlenmesi esnasında hatalı yapılmışsa, bu araçla yapılan ölçmeler tabii ki hatalı olacaktır. Bu araçla ölçüm yapılması zorunlu kalınırsa hata miktarı bilinmeli - ve + doğru değerleri hesaplanarak işleme geçilmelidir.

 Örneğin; çelik şerit metrenin hatalı olup olmadığını tespit edebilmek için komperatör denilen mukayese cihazı ile ölçülür. Bunun içinde metrenin ucuna bir ağırlık asılır. Bu ağırlık metrenin ucunda yazılıdır. Ayrıca sıcaklıktan meydana gelen boy değişmesini belirtmek için hava sıcaklığı da bir termometre ile ölçülür.

 Uzunluk ölçme aracının boyu gerçek değerden uzun olduğu taktirde mesafe kısa olarak ölçüleceğinden düzeltme miktarı pozitif işaretlidir. Kısa olursa fazla ölçüleceğinden düzeltme miktarı negatif işaretlidir.

 Uzunluk ölçme araçlarının boyları belirli bir sıcaklık derecesi ve çekme kuvveti altında, üzerinde uzunluğu bildiren değere eşit olmalıdır. Çoğu kez bu eşitlik görülmez. Çok incelik isteyen ölçümlerde mahzurludur. Bu vesileyle bu farklılığın değerini ve işaretini bilmek gerekir. Eğer çelik şerit metrenin boyu gerçek değerinden uzun olursa iki nokta arası ölçülen uzunluk gerçek boydan daha küçük olur. Bu nedenle sonuca, düzeltme miktarı kadar eklemek gerekir. Eğer çelik metrenin boyu gerçek boydan kısa olursa, bu şeritle ölçülen uzunluk gerçek boydan daha büyük olur. Bu nedenle sonuçtan düzeltme miktarı kadar çıkarmak gerekir. Bu nedenle ölçme yapılmadan çelik şerit metrenin boyu ölçme yapmadan önce kontrol edilmelidir.

47

(48)

Düzenli (Sistematik) Hatalar

 1. Şerit Uzunluğundaki Hata

 Hava şartlarının değişmesiyle ölçme aracının boyunda az da olsa değişmeler olacağından bu ölçü aracıyla yapılan uzunluk ölçmelerinde hatalar olur. Hata miktarı + veya - şeklinde olabilir. Genellikle çelik şerit metrelerin, daha önceki konularda da anlatıldığı gibi kullanma ortamı 20°C dir. Bu şartlarda ölçü yapılması uygun olur. Farklı hava şartlarında yapılan ölçmelerde aşağıdaki formülden faydalanılır. Hava sıcaklığı 20° C'nin altında yapılan ölçmelerde bulunan DL ölçülen uzunluğa eklenerek (+) gerçek uzunluk bulunur. Eğer 20°C nin üzerindeki hava ortamında ölçme yapılmışsa bulunan DL ölçülen uzunluktan çıkarılarak (-) gerçek uzunluk bulunur.

. 48

(49)

Uzunluk Ölçmeleri

 Düzenli (Sistematik) Hatalar

 2. Doğrultu Hatası : Ölçme latasının ve şeridinin arazi üzerindeki istenen doğrultu üzerinde olmamasından, sağa ve sola doğru ayrılmasından olan hatalardır.

 3. Belverme Hatası : Şeridin orta kısmının az veya çok çökerek (bel vererek) şerit uzunluğunun değişmesinden ortaya çıkan hatalardır.

 4. Sıcaklığın Neden Olduğu Hatalar : Kullanılan malzemenin boyunun sıcaklığa göre uzayıp, kısalmasından oluşan hatalardır.

49

(50)

Uzunluk Ölçmeleri

 Düzensiz (Tesadüfi) Hatalar

 Bu hatalar kullanılan aletlerin tam ayarlı olmamasından ve insan yeteneklerine göre ortaya çıkan çok küçük hatalardır. Bu hataların belirli sınırlar içinde kalması istenir. Bu hatalarda şunlardır.

 1. İşaretleme hatası : Ölçme şeridinin sayma çubuklarının gösterdiği noktanın tam üzerinde tutmamasından, sayma çubuğunun tam düşey batırılamamasından ortaya çıkan hatadır.

 2. Germe hatası: Ölçme şeridinin çekme kuvvetinin değişmesinden doğan hata olup bunu önlemek için ölçme şeridi aynı kuvvetle gerilmelidir.

50

(51)

Uzunluk Ölçülerinde Kabul Edilen Hata Miktarları

 Şenajda (uzunlukların ölçülmesinde) herhangi bir nedenle meydanı gelen hatayı ortaya çıkarmak ve ölçü sonucunu gerçeğe yaklaştırmak ölçüler için gidiş ve dönüş olarak yapılmalıdır. Fakat ölçüde karşılaşılan güçlükler nedeniyle bu iki ölçü birbirinden az çok farklı olur. Bu nedenle iki ölçü arasındaki belirli bir miktar farkı kabul etmek gerekir. Kabul edilen bu farka tolerans veya tecvizi hata denir. Tecvizi hata miktarları arazinin arızalık derecesine göre değişir. Bu bakımdan her cins arazi için ayrı bir formülle ifade edilir.

 Tecvizi hata miktarlarını bulabilmek için araziyi engebe durumlarına göre üç sınıfa ayırabiliriz, formülleri ise şunlardır:

 Bu formüllerde d metre cinsinden tecvizi hatayı, S ise metre cinsinden ölçülen mesafeyi gösterir.

 Örnek: Arazide ölçülen 235,46 m uzunluk için tecvizi hata miktarları her üç sınıf arazi için ne olur hesaplayınız?

51

(52)

SON

52