CATVLLV S
MEB YAYINLARI
TÜRK KLASKLER
MLLÎ ETM BAKANLII YAYINLARI: 2139
BLM VE KÜLTÜR ESERLER DZS
: 450Türk
Klasikleri : 30Kitabn ad
MEVLb
-VESLET
-ÜN NECAT
Yayn kodu
90.34.Y.0002.825
ISBN
975.11.0456.4Bask yl
1990
Bask adedi
20.000
Dizgi,
bask,
ciltMLLÎ ETM BASIMEV
Yaymlar
DairesiBakanh'nm
13.7.1990 tarih
ve
5711sayl yazlar
ileüçüncü defa
20.000adet baslmtr.
CATVLLV S
Türk Klasikleri
MEVLD
(
VESÎLET-ÜN-NECÂT)
Süleyman Çelebi
Hazrlayan
FARUK K. TMURTA
stanbul, 1990
ÇNDEKLER
ÖNSÖZ/I
-XVI
VESILET ÜN
-NECAT
(Eskive asl metin)/l-83
1.
Dua/3-4
Münâcût/ib
2.
Eseri
nazm eden çin dua isteme ve kitaptan dolay özür
dilemo/9-103.
Alemin yaratlmas
sebebininbeyân/3-20
Muhammed Rûhunun yaratlmasnn beyân/
12-1GÂdem’in yaratlmasnn ve Muhammed Nûrunun
soyundan
intikalininaçklanmas/
16-18Fasl/18-20
4.
Peygamberin
velâdeti/21-36Peygamberin övülmesi/
28-25Mustafâ'nn doumu srasnda meydana
çkan eylerin beyân/
25-27Kaside-i
Meliha/21-82
F081/S1-S2Fasl/88-85
Peygamberi Övme/85-86
5.
Peygamberin
mucizelerininbeyân/37-42
6.
Peygamberin Mi'râe hakknda/43-49 Peygamberin
hicreti/J/97.
Muhammed Mustafa’nn ba’z vasflan/50-60
Fasl/58-55
Nedâmet/
56-57Nasihat/58
F
asi/59-608.
Peygamberin vefât hakkmda/61-78
Muhammed Mustafâ'nn hastalnn beyûn/62-64
Peygamberin emri/
6^-68Peygamberi övme/68-71
Peygamberin vefatnn anlatilmas/71-78
Peygamberin amcasnn üri/73-74
Fasl/71r789.
Kitabn sonu hakknda
/79-85M EVL D (Yeni ve deik metin) / 81
-Ut11.
Münâcât/89-90
2.
Yazana dua/91
Her eyden önce Peygamber Nûrunun
yaratlmas/92-95
Peygamber Nûrunun
ntikali teselsülü/9^-953.
Peygamberin doumu/96-104 Merhaba/
99-101•
Fasl/102-101tFasl/lOU 4
.
Peygamberlerin
mucizeleri/105-1075.
Mi’râc/108-120
Refref’in belirmesi/115-119
Dua/119-120
7.
Peygamberin ahlâk/121-122
8.
Peygamberin vefât/123-138 Fal/181-188
9.
Kitabn sonu/139-141
SÖZLÜK/
143-170BiBLîYOGRAFYA/
111-178ÖN SÖZ
Süleyman
Çelebitarafndan yazlan
ve aslad
Vesilet-ün-t
Necat
(Kurtulup yolu vesilesi) olan Mevlid,Türk
‘-edebiyatnndînî
konuda en
beenilen, en sevilen veen çok okunan
ese-* ridir.
Peygamberimiz
Hz.Muhammed’e karg duyulan
derin•evgi
ve saygnn çok
samimî,çok
temiz veçok
güzel ifadesiolan 'bu
müstesna
eser, asrlarboyunca
hesmümin Türkün
gönlünde
enginheyecan meydana
getirmi,daima
vecidleve
zevkle
dinlenmi ve okunmutur. Edebiyatmzda
hiç bir eserSüleyman
Çelebi'ninbu
aheserikadar
milletemal olmu
de-ildir.
Bugün
debu
esiz veölmez
eserekar rabet ve
alâkahiç eksilmeden
devam
etmektedir.Bunun
sebebi Mevlid’inTürk ruhunu da en
iyiekilde
aks ettiren, her türlümüba- lâadan
ve sunîliktenuzak
sade, saf vesamimî
birduyguyla ve
dilleyazlm olmasdr. Türk halk
bunda, Hz.Peygam-
bere duyduu balln
ve sevginintam
bir ifadesini bul-mutur.
Mevlid
bu
derece sevilipbeenildii
hâlde,onun yazan
hakknda
etrafl bilgiye sahipolmadmz
gibi, kendisinindo tam
vedoru
bir metnihenüz
elegeçmi
deildir.SÜLEYMAN ÇELEB
Süleyman
Çelebi'ninhayat hakknda
fazla bir bilgidenmahrum
bulunuyoruz. Eskikaynaklarn bu
hususta verdiklerimalûmat
az veumumiyetle kark
veyanltr.
Tezkire sahibi.Latîfî,
onu vaz Paa'nn olu
veâir
Atâî’ninbüyük
kar-dei
olarak göstermektedir ki, aradazaman fark bulunduu
için
doru
deildir. Esasenbu
husus,baka
kaynaklarla teyidiedilmemektedir. Gelibolulu Ali Künh-ül-Ahbâr’da,
Süleyman
Çelebi'nin
ana tarafndan eyh Mahmud’un
torunuolduunu
kaydetmektedir. Sultan
Osman'n kayn babas eyh
Ede-Bâlî*~II
ÖNSÖZ
nin
olu olduu
ve-Orhaa
Gazi ile silâharkadal yapt
Tvayet
- edileneyh Mahmud,
ilimsahasnda da
kudretli birkimse olduu
içinznik
medresesinde müderrislik vazifesindebulunmutur.
Divan sahibiolmamakla
beraber, iirle deu-
raan Mahmud Paa, Orhan
Gazi'ninolu Süleyman Paa'nn
Rumeli'ye geçiini tebrik
etmek
içinyazd duâ-nâmede
subeyti söylemitir:
Velayet gösterüp halka suya seccade
salmsn
Yakasn
Rumeli'nin dest-i takva ilealmsn.
Baz kaynaklarn
kaydettiine göre,Mahmud Paa'nn olu
vezirAhmed Paa, Süleyman
Çelebi'ninbabasdr*
Fakat,bu
husus kesin deildir,Süleyman
Çelebi'ninbabasnn kim
olduu
sarih olarak bilinmemektedir.Süleyman
Çelebi'ninne zaman doduu
belli deildir.Mevlid'i
1409
- 1410 (h.812) ylnda yazd
vakit,altm altm be ya civarnda olduu düünülürse 1346
- 1351(h.
747
-752) yllar arasnda doduu tahmin
edilebilir.Bu
yllar Orhan
Gazi'ninhükümdarlk
devresine rastlamaktadr.<1326
- 1359).Düzenli bir tahsil
gördüü
vezamann
ilimlerini iyiceörendii anlalan Süleyman
Çelebi, Gelibolu'lu Ali veÂk
Çelebi’nin eserlerindeki
kayda
göre.Yldrm
BâyezidHân’n
divan imamlnda bulunmutur.
Latifi,Buharal eyh Emir
Sultan'a intisap ettiini
ve onun
halifelerindenolduunu
bil-dirmektedir.
Âk
Çelebiayrca, Süleyman
Çelebi'ninYld-
rm
Bâyezidzamannda tamamlanan
(h.802
-m. 1399- 1400) Ulu Camie imam
tayin edildiini kaydediyor.Süleyman
Çelebi'ninadndaki
“Çelebi" kelimesi, kendi- sinin bilgin bir zatolmas dolaysyla kullanlmtr. O
devirde"Çelebi"
lakab
ehzâdelere, mevlevî tarikat büyüklerine vebilgin, kâmil, fâzl kimselere veriliyordu.
Süleyman
Çelebiiçin
yakn zamanlarda Süleyman Dede de
denmitir.Baz aratrclar onun
mevlevîolduunu
söylüyor iseler de,bu
hususta herhangi bir delil ve vesika
mevcut
deildir.Süleyman
Çelebi'ninne zaman
vefat ettiide
kesin ola-rak bilinmemektedir.
Bursal M.
Tahir bunu, "râhat- ervâh'tamlamasnn ebced hesabyla karl
olan h.825/m.
1422ÖNSÖZ
111olarak göstermektedir. Eski kaynaklarca teyid
edilmemekle
beraber»
bu
tarihdoru
olarak kabul edilebilir.Süleyman
Çelebi’ninmezar
Bursa da Çekirge yolu üze- rinde EskiKaplca yaknnda Yourtlu Baba
zaviyesi önün-deki srt üzerindedir. Eski
mezar
yerinde sonzamanlarda
abide
eklinde
güzel bir türbeyaplmtr.
Evliya Çelebi Seyâhatnâmesi’nde Bursa’da
Yldrm Han
Camii yaknnda büyük
birmaara
içerisinde cesedigömül-
meyp
yüzlerce yldanberi ter ü taze kalan veayrca
EskiKap-
lca
civarnda mezar bulunan Sarmsakç
- zadeSüleyman
Efendi nin Mevlid
manzumesini yazan Süleyman
Çelebiolduu
yazlmakta
ise de,doru
deildir. Evliya ÇelebiSüleyman
adn tayan bu
iki ahsiyeti biribirinekartrmtr.
MEVLD
Süleyman
Çelebi’nin Vesilet-ün-Necât’Türkçede
kendinev’inde
yazlan
ilk eserdir.Daha
sonrabu
yolda bir hayli esermeydana
getirilmi ise de, hiç biri onunki kadarbeeni*
lip sevilmemi»
öhret kazanmamtr.
Mevlid'in
Arapçada
mimli masdar,zaman
ismi veyer
ismi olarak üç
mânâs
vardr.Bu
üçmânâ,
yanidomak”
"‘doum zaman”
ve“doum
yeri”Türkçede
dekullanlmtr.
Fakat, dilimizde mevlid denince
umumiyetle Peygamberimiz
Hz.
Muhammed’in doumu
vebunu
anlatan eseranlalr.
Baz
kimselerin mevlid kelimesini ”mevlût”veya ”mevlûd”
eklinde
telâffuz etmeleridoru
deildir;çünkü mevlûd
“yenidoan”
demektir.Hazreti
Peygamber’in
hayat,ahlâk
ve gazalarhakkn-
da bata
lbnüHiâm
(ölm.m. 834) olmak
üzere bir çokArap
müelliflerinin “Sîret” yahut “Siyer”
ad
verilen eseri bulun-makla
beraber, mevlid’ler birazdeiik
mahiyette kitaplardr.Mevlid tarzndaki eserlerde
Nûr-u Muhammedi’nin yaratl,
öbür peygamberlerden
geçerek Hz.Muhammed’e
gelii, Hz-Peygamber’in doumu, doumundan
öncekive
sonraki ola-anüstü
haller anlatlmaktadr.Adnda Mevlid
olan ilk eser hadis vefkh
bilgini, tarihçiEbu’l-Cevz
(ölm.m.
1200) tara-fndan yazlmtr.
(Mevlid-ün-NebS veya El-Arûs).IV ÖNSÖZ
Mevlidler Hz.
Peygamberin doum günü dolaysyla
ya-plan enlik
ve merasimlerdeokunmak maksadyle yazlmtr.
Tarih
içindeslâm âleminde
ilk defaMsr'da
Fâtmîler dev- rinde (m. 9 1 0 - 1171) Hz.Peygamberin doum gününü
kut-lamak
için törenyapld
tesbit edilmektedir. Hz.Peygamber
çendi
zamannda
böyle birenlik yaptrmad
gibi,ondan
sonra
Dört
Halife,Emevler
veAbbasler zamannda da bu ekilde
merasimleryaplmamtr. Fâtmîler
devrindengünü-
müze
mevlidkonusunda
herhangi bir eser gelmemitir.slam dünyasnda çok
parlak veihtiaml
enliklerleresmî “mevlid törenleri" Erbil Atabeklerinden Muzafferüddin
Gökbörü
(ölm.m.
1232 devrindeyaplmtr.
Salâhüddin-i Eyyûbî’nin enitesi olan ve son derece dindar,hayrsever
iyi bir•devlet
adam
olan MuzafferüddinGökbörü’nün
çokbüyük
masraflarla tertip ettirdii
bu
mevlid enlikleri, derin akislermeydana getirmi
ve birçok
müelliflerce bütünmüslüman
ül-keler için bir
balangç
kabul edilmitir.Bu
devirde hadis bil- gini lbnüDihye
(ölm.m.
1235)geni öhret kazanan
Mevlid’-
ini
yazmtr.
Kitab-üt-Tenvr fi mevlid-is-Sirâc-il-münir (Par- lakmealenin doumu hakknda aydnlatma
kitab)veya
Et-Tenvr
fi mevlid-il-Beîr ve’n-Nezîr(Korkutucu
ve müjdele- yicinindoumu hakknda aydnlatma) adn tayan
veancak
bir iki
parças bugüne
gelenbu
kitap, öhretidolaysyle
son zamanlarakadar
mevlidkonusunda
ilk esersaylmtr.
Süleyman
Çelebi'yekadar daha
birçok arapça
Mevlidyazlmtr.
Bunlararasnda
Muhyiddîn-iArabî
(ölm.m.
1240).EI-Bekrî (ölm.
m.
1295)ve
bn-üI-Cezerî (ölm.m. 1350
- 1429) nin eserleri zikredilebilir.ran edebiyatnda
mevlidyazlmamtr.
Mevlid9in
yazl
sebebi:Süleyman
Çelebi Vesîlet-ün-Necât9 Hz.Peygamberin
di-er peygamberlerden
üstünolduunu
isbatetmek
üzere yaz-mtr.
Müellifinbuna lüzum
görmesine Bursa’da bir vaizinPeygamberimizin
öbürpeygamberlerden fark olmadn
ilenaüren
cahilce sözlerisebep olmutur.
Latifi Tezkiresi’nde ge-ni ekilde
anlatlan hâdiseudur:
ONSöZ V
Bursa'da bir vâiz
camide
va'z ettiisrada
“Diz or.ua(Allahn) peygamberlerinden
hiç birini öbürlerininaratmdan
0
ayrmayz
hepsine inanrz./*(Lâ
nüferrikubeyne ahadin
mirvrüsülihi.
Bakara
Sûresi»285)
âyetini tefsir ederken,peygamber-
ler
arasnda
hiçbir farkolmadn
kendisininbu
âyet gere-ince
HazretiMuhammed
isa Peygamberden
üstüngörmediin»
söyler.
Cemaat arasnda
bulunanAllahn
Resulünün* gerçekâk
vesadklarndan,
bilgili ve dinî gayret sahibi birArap
buna
itiraz eder. Kuvvetli ve kesin deliller ortayakoyarak bu
âyete verilen
mânânn yanl olduunu
söyler ve der kir“Hey nadan
ve cahil, sen tefsir ilmindeyayasn. Peygamberler arasnda
farkyoktur demekten murad,
resullük ve nebilikbakmndandr. Yoksa mertebe
ve faziletbakmndan
deil-Eer
herbakmdan
olsayd.“O peygamberlerin kimmi kimine
üstün ettik*9 (Tilke’r - rüsülü faddalnâ
ba’dehüm
alâ ba'din.Bakara,
253)
âyetininmânas nasl uygun
düerdi)**Fakat,
ehir halk
vâiztarafn
tutar.Bunun
üzerinebu
zat
Arap
vilâyetlerine,Halep
veMsr*a
giderek kendi görü-ünün
lehinde alt kere fetva getirirse de, vâizsözünde srar
eder.
Ancak
yedincisinde vaiziyenmek mümkün
olur.te Süleyman
Çelebi, Mevlid'ibu
hadisedolaysyle
yaz-mtr.
Vaizin sözlerinden müteessir olarakÖlmeyüp
lsâgöe bulduu
yolÜmmetinden olmak
içün idi olbeytini ~bedâhaten** söylemi,
buna
Hz.Peygamberin
ötekipeygamberlere üstünlüünü göstermek
içinhemen u
beyit-leri eklemitir:
Dahi hem Mûsâ
elindeki asâOld anun
izzetine ejdehâÇok
temennikldlar Hak*dan
bularKim Muhammed ümmetinden
olalarGerçi
kim
bunlar dahi mürsel - durur LâkinAhmed
efdalü ekmel
- dururZira
efdalla
ol elyak - dururAm
eylebilmeyen ahmak
- dururVI ÖNSÖZ
Büyük küçük
herkesbu
beyitleripek çok beendii
için Sü-leyman
Çelebi,zevklenmi
vetam
birMevlid meydana
getir-mitir.
Latifi Tezkiresi'nde kaydedilen
bu
rivayetin gerçek olupolmad
belli deildir. Hadise gerçekolmasa
bile»Süleyman
Çelebi'nin eserini. Hz.
Peygamberin
öbi’rpeygamberlerden
üstünolduunu göstermek maksadyle yazd muhakkaktr.
Bütün
eserdebu
hususaçk ekilde
görülmektedir.Süleyman
Çelebi'ninMevld’i yazmasndaki
ikinci gaye,-ehl-i sünnet akidesini
ykmak
isteyenlerin ve batindik propa-gandas yapanlarn
tesirini azaltmak, hatta ortadankaldrmak-
tr.
Osmanl imparatorluunun zayf
saylabilecek bir devrin-de
(Fetret’ten yeniçkt
birsrada)
siyasi, fikri, dinî hertürlü cereyanlarn
kaynat
ve etrafkartrd
birzaman-
da Süleyman
Çelebi, ehl-i sünnettarafn tutmu
ve devletinyklmasn önlemekte yardmc olmutur.
Süleyman
Çelebi, itikad meselelerinde vedier
husus-larda
hep
ehl-i sünnetgörüünü
ortayakoymu
ve eserindebatan
sona ehl-i sünnet akidesininmüdafaasn yapmtr.
Mevlid’in
ad, yazl
tarihi:Eskiden beri ve
bugün
Mevlid olaraktannan
veöhret
bulan eserin asl
ad
Vesilet-ün-Necat(Kurtulu
yolu, sebebi)dir. Müellif
bunu kitabn sonunda u
beyitleaçklamaktadr.
bu kân- ehd
ki îrindürdad
Bil Veslet-ün-Necât
old ad.
Vesîlet-ün-Necat h.
812 /m. 1409-1410 ylnda
yazl-mtr. Bu
hususta herhangi bir tereddüt yoktur. Eserin sonbölümünde u
beyitbulunmaktadr:
Hem
sekiz yüzon
ikide târihiBursa'da
old tamam bu
iy ahiMevlid yazld
vakit,Süleyman
Çelebimuhtemelen
Uluca-mi’de
imamlk yapyordu.
ÖNSÖZ
VIIMevlid’in çekli, vezni:
Arcpça mensur
birdua
ilebalayan
Mevlid,mesnevi eklinde yazlmtr. Yalnz doum bölümünün
ikincifaslnn
son
ksm
veüçüncü
fasl kaside eklindedir.Ayrca doum
bölümünün sonuna
1 0 beyittik birmedhiye
eklenmitir.Mevlid'in vezni remel bahrinden “Fâilâtün fâtlâtün fâi-
lün*’ dür.
Medhiyenin
vezni“MeFûlü
fâilâtü mefâilü fâilün dür.Süleyman
Çelebi aruz veznini devrine göre oldukçabaarl
kullanmtr. Bununla
beraber türkçe kelimelerdeksa
vokalleriuzatmay
(imâle'yi) ve arapça, farça
kelimelerdeuzun
vo-kalleri
ksa okuma (zihaf)
önleyememitir.Dili, Üslûbu:
Mevlid
XV. asr
EskiAnadolu
Türkçesiyleyazlmtr.
Devrinin telaffuz ve
gramer
hususiyetlerinitamaktadr. Bu gün
gerek Mevlidokunurken»
gerek eserinbasma
nüshala-rnda bu
hususiyetlereçok
defauyulmamakta» ya
deitiril*mekte veya yanl
söylenmektedir.Süleyman
Çelebiaçk»
sade bir dilkullanmtr. Çada-
larnn
eserlerine göre» arapça» farsça kelimelere ve hususiyletamlamalara daha
az yer vermitir. Bu, eserin halk için,geni
kütle için
yazlmasndan
ileri gelmitir.Süleyman
Çelebi’nin üslûbuda
sade ve külfetsizdir. Sü-se,
yapmaca kaplmadan, mübalâaya dümeden
samimiyetle duygu»heyecan
ve düüncelerinianlatmtr.
Mevlid'inyüz
yllarboyunca bu kadar
beenilip sevilmesi, dilve anlatm-
daki
bu açklk»
samimilik ve sadelikten ileri gelmitir.Mevlid’in bölümleri:
Vesîlet-ün-Necât
dokuz bölümden meydana
gelmitir.“Bahir” de denilen
bu
bölümlerunlardr: Münâcât»
yazariçin
dua
ve kitaptandolay
özür dileme.Âlemin yaratlmas
sebebi
— Muhammed Ruhunun yaratlmas — Muhammed
nurunun
intikali. Velâdet,Peygamberin
mucizeleri, Mi*rac,Peygamberin
vasflar.Peygamberin
vefat.Kitabn
sonu.Her
bölüm
kendiarasnda ayrca
fasllaraayrlmtr.
VIII
ÖNSÖZ
Elimizdeki mevlid
nüshalarnda bu
bölümlerin hepsimev-
cut deildir.
Münâcât
vedua d§nda
sadece velâdeti ihtivaeden nüshalar
bulunduu
gibi, velâdet ile berabermi rac da
içine alan nüshalar vardr.
Basma
nüshalarda ise,umumiyetle
vefat
bölümü bulunmamaktadr.
Bu,Mevlid
merasimlerindevefat bahrinin
okunmamasndan
ilerigelmi olmaldr.
Eserin
baz
bölümlerininçkartlmas
suretiyle ksaltl-mas yannda,
birde baz
fasllarnokunmamas
veyabölüm
ve fasllardan
baz
beyitlerindarda braklmas eklinde
ya-plm seçme
mahiyetinde ihtisarlar da görülmektedir.Bunun
aksi de vâki
olmutur,
yanibölüm
ve fasllara beyit!*! de ek- lenmitir.Bu
meseleye mevlid metinlerinindurumunu
belir-tirken tekrar
dokunacaz.
Baz
Mevlidnüshalarnda
ise, eserinsonuna
vefât- veysfcahvâl-i
Fâtma,
Hikâyet-iCemel (Deve
Hikâyesi),tJkâe
hi- kâyesi,Geyik
Hikâyesi gibi çeitli hikâyeler eklenmitir. Ba- zan“kitabn
sonu**bölümünden de önceye alnmasna ramen
bu
hikâyelerinSüleyman
Çelebi'nin eseri ile bir ilgisi yoktur.Mevlid merasimlerinde bölümler
arasnda Kur
an, lâhi»naat veya
dua okunduu mâlumdur. Baz basma
Mevlid nüs-halarna bu dua
ve medhiyelerde konmutur.
Ksaltma
ve ilâvelerdolaysyle
Mevlid’in çeitlihacim-
lerde metinleri tesbit edilebilmektedir. Bunlar
arasnda 10-15*
sayfadan 100 sayfaya
kadar
olanlar dikkati çekmektedir.Böylece 100 - 125 beyitlik
Mevlid nüshas yannda
1000 be- yittik nüshalarda
yer almaktadr.Basmalarda da metin
150 -
400
beyitarasnda deimektedir. Asl Mevlid metni bunlarn
hiç birisininhacminde
deildir.730
beyit kadardr.Mevlid*in müellif elinden
çkm veya
müellifzamanna
yakn
biryazma nüshas
eldebulunmad
için, eserin hac-minde
böyle birdeiiklik olmu
vebu durum
ortayaçkm-
tr.
Mevlid*e ilâve edilen beyit ve fasllar içerisinde
onunla
kaynam
vehalkn benimsemi olduu
parçalarda vardr.
Velâdet
bölümündeki
“Merhabâ** fasl böyle birparçadr. Son
zamanlarda yaplan aratrmalar “Merhabâ” faslnn Süleyman
Çelebi’ye ait
olmadn
ve eseresonradan
ilâve edildiinimey-
dana koymutur»
“Merhaba”
Fasl:Mevlid üzerinde
krk yla yaklaan
birzamandan
beriyaplan
ilmiaratrmalar,
eserinbugün
söylenene göre bir laylideiik
eski bir ekliolduunu
vebunun
içinde Velâdetbahrinde
“Kaside-i Meliha**balkl
bir (aslbulunduunu
veorada
“Merhabâ**ksmnn
yeralmadn
göstermitir.lk
zamanlarda bunun kime
aitolduu noktas
üzerindedurulma-
mtr. Ahmet Aymutlu, 1946 ylnda hazrlad
mezuniyettezinde.
Merhaba ksmnn baka
biraire
ait bir Mevlid içindebulunduunu
ilk defa iaret etmitir.Daha
sonrakiaratrc-
lar
bu
airinadnn Ahned olduunu
tesbit etmilerdir.Gerçekten
deSüleyman
Çelebi*den 6 1yl
sanra eseriniyazm
olanve bugün
dörtyazma nüshas
elimizdebulunan Ahmed'in
Mevlid’inde bir **Merhabâ** faslbulunmaktadr.
IMüshasna
göre8-11
beyit olanbu
fasl,Süleyman
Çelebi*-ninkinin
tamamiyle ayn
deildir.9-10
beyitkadar
olan Sü-leyman
Çelebi’nin Mevlidindeki “Merhaba**faslnn u
be-yitleri
Ahmed'in
eserinde yoktur:Merhaba
iy âli sultânmerhaba Merhabâ
iykân-
irfânmerhaba Merhaba
iysrr- Türkân merhabâ Merhabâ
iy derdedermân merhabâ Merhabâ
iy kurret-ül-ayn-i HalilMerhabâ
iyHâs- mahbûb
-1 CelîlAyrca Mevlidin
sahihve
aslnüshalar
kabul edilenyazmalarn
ikisinde (biri h.993
te istinsah edilmitir)^“Ka~
«îde-i Meliha"’ içinde de 6 beyitlik bir “Merhabâ**
ksmnn
bulunmas, Süleyman
Çelebi’nin de böyle bir “Merhabâ’* be-yitleri
yazdn, bunun sonradan Ahmed tarafndan
genile-tildiini ve
daha
sonraMevlidin
yeniekline bunlarn aynen
alndn
akla getirmektedir.Ahmed’in Süleyman
Çelebi*den çok
sonra Mevlidiniyazmas
ve eserde yer yerSüleyman
Çelebi*
den alnm
beyitlerin görülmesi,bu
ihtimali kuvvet-lendiren delillerdir.
Bu görüümüz, Merhabâ fasln çok
sevenX ÖNSÖZ
ve
bunun baka
biraire
aitolmasna
gönlüraz olmayan
halkmzn temayülüne
deuygun düecektir sanyorum.
Meviîd’in
kaynaklan:
Süleyman
Çelebi, eserini yazarken bellibal
siyer ki-taplarn,
bu
arada lbnüHiâm
ile Ebu’I-Hasan Bekri nin eser- lerim ve bunlardan biribirinitamamlar ekilde
seçmeler ya-parak
Türkçeye
çeviren Erzurum'lu Mustafa Darîr’inmensur
Siyer’ini
(1378
-1388 arasnda yazlmtr)
mutlakagörmü
olmaldr.
Süleyman
Çelebi üzerinde Darîr’in kuvvetli tesiriolmu-
tur.
Süleyman
Çelebikonu bakmndan ondan çok
faydalan-d
gibi, Siyer’debulunan
ve velâdeti anlatan kaside eklin-deki
manzumeye “Kasîde-
Melihâ,fadyla
bir nazireyazmtr.
Süleyman
Çelebi'nin üzerindeÂk Paa’nm da
tesirlerigörülür.
Aratrclar,
Mevlid’dekibaz
beyitlerin Garîbnâme’- dekibaz
beyitlereçok
benzediini ortayakoymulardr.
Fa-kat
bunlarn says
fazla deildir.Süleyman
Çelebi'ninbaz
eserlerden faydalanmas,ÂK
Paa'nn
beyitlerine benzer beyitler söylemesi ve hususiyle Darîr’in bir kasidesine naziremeydana getirmi olmas, onun
eserinin
deerini
azaltmaz.Baka
milletlerinedebiyatnda
oldu-u
gibi, bizim eskiedebiyatmzda da
benzer eserleryazmak
âdet idi.
Ayn
konu, hattaayn
vezin ve ekillerle muhtelifkimseler
tarafndan
ilenebiliyordu.Mühim
olan ifade edi»yani söyleyi ve anlattaki, duygulardaki orijinallik idi.
Süleyman
Çelebifaydaland
ve tesirindekald
kimse-lerin
çok
üstüneçkm
bir sanatkârdr. Öbürlerinin eserleri çoktanunutulduu, daha
sonra yazlanlarda bugün yaama-
d
halde, Mevlid’in hâlâ ellerden ve dillerdendümeyii
onun
biraheser olduunu
isbat etmektedir.Süleyman
Çelebi’nin tesiri ve öhreti:Süleyman
Çelebi'nin kendisinden sonra mevlidyazan a-
irler üzerinde
büyük
ölçüde tesirleriolmutur.
Mevlidyazan
her air,mutlaka onun
tesirindekalm,
eserinionunkinden
ilham alarak,onunkine
benzeterekvücuda
getirmitir.Bu
eser-ÖNSÖZ XI
lerin hiç biri Vesîlet-ün-Necât’a bir nazire olmaktan ileri gi-
dememitir.
Türk
airleri içerisindepek çok
kimse mevlidyazmtr.
Latifi Tezkiresi'nde
daha XVI. asrda bunun
yüz kadar oldu-u
kaydedilmitir.Daha
sonrada
mevlidyazlm
olmakla beraber,bugün
eldebulunan
mevlidlerinsays
otuz civarn-dadr. (Bu konuda
deerli bir doktora tezihazrlam
olan Necla Pckolcay, mevlidlerinsaysn!
yirmidokuz
olarak gös- termitir.Daha
sonrabulunan
bir kaç eser de ilâve edilincesay
otuzun üstüneçkmaktadr).
Mevlid yazan airler arasnda,
XV. asrn
ikinciyarsnda
yaam Hamdi (Akemsüddin olu Hamdullah)
istisna edilir-se, birinci dereceye
yakn
ve öhretli bir kimsebulunmamak-
tadr.
Büyük
airler,Süleyman
Çelebi*nin eserineduyduklar
sayg
ve takdirduygularndan
olsa gerek,bu
vadide eser ver-memilerdir.
Süleyman
Çelebi ve Mevlid’i, bütünTürk
illerineyaylan ve
yüzyllarboyunca
hiç eksilmeyen bir ünekavumutur.
Bugün
debu öhret
vebu
itibardevam
etmektedir.Süleyman
Çelebi'nin Mevlid’ibaka
dillerede
çevrilmitir.Eserin Arapça, Arnavutça.
Bonakça. Rumca,
Çerkesçe, ve ngilizce(manzum,
F.Lyman MacCallum tarafndan)
ter-cümeleri
bulunmaktadr. Aynca Süleyman
Çelebi'nin tesiriyle birKürtçe
Mevlid deyazlmtr.
Süleyman
Çelebi'nin Mevlid’i kitaptankraat
edilmeksuretiyle deil, güzel sesli
hafzlarn makamla okumalaryla
halk
ruhunda
yertutmu
vegeni
kütlelerarasna yaylm-
tr.
Mevlid Merasimleri:
Aslnda
Hz.Peygamberin doum yldönümünü kutlamak
için
yazlan
Mevlid, çeitli vesilelerleokutulmutur. Bata
Hz.Peygamberin doum yldönümü.
Kadir, Mi’râc, Regaib, veBerat geceleri
olmak
üzere ehitlerin ve din büyüklerinin ruh-larn
taziz, ölüm,doum,
evlenme,hac
farizasneda
etme,ev
sahibi olma, birmemuriyete
tayin, adaklar mevlid okutul-mas
için sebeb tekil etmektedir.Baz
müesseselerinkuruluu
veya açl dolaysyla da
mevlidokutulmaktadr.
ÖNSÖZ
"Kandil gecesi" denilen
mübarek
gecelerdolaysyla
okutulan mevlidler kendi tarihlerinde (belli zamanlarda),ölüm
vesileleriyle okutulan mevlidler iseyl dönümlerine veya
cuma
günlerine rastlatlr. Vefat sebebiyle okutulacak mevlidiçin,
ya ölünün topraa
verildii geceveya krknc
yahut elliikinci gece seçilir.
Doumlarda umumiyetle doumun
haftastercih edilir.
Mevlid (Hz.
Peygamberin doumu).
Regaib, Mi'rac, Be-rat,
ve
Kadir geceleri sebebiyle vebaz
büyüklerinruhunu
tazizmaksadyla yaplan
mevlid merasimleriumumîdir, bütün
halka âmildir.Bunun dndakiler
hususî mahiyettedir; fertlere, ailelereve küçük
bir çevreye mahsustur.Hz.
Peygamberin doum yl dönümü dolaysyla
mevlidokutulmas
ve enlikler tertip edilmesi bir arabaz
ülkelerde resmî bir hüviyetkazanmt. Bugün
deMsr'da
veMarip
memleketlerinde Hz.
Peygamberdin doum günü
resmî birbayram
olarak kutlanmaktadr. Bizde de1910 yllarnda
Hz.Muhammed’in doum
günü, dinî ve millî birgün
olarak resmibir
bayram
haline gelmiti.Daha önce
Sultan II.Mahmud
zamannda Mekke'de resmen
mevlid töreni tertib ediliyordu»Bugün
Mevlid gecesi veöbür mübarek
gecelerdememleket
ölçüsünde mevlid merasimleri olmakla beraber, resmî mahi-yette herhangi bir tören
yaplmamaktadr.
Mevlid9in
Okunuu:
Mevlid hususî
ekilde ve baz
âdetlere uyularakokun- maktadr.
Mevlidtoplantlarnda
(cemiyetlerinde) önce Kur*-an- Kerîm kraat
edilir.Sonra
Mevlid bahirlerisra
ileve
muayyen
musikimakamlarna uygun
ekilde okunur.Her
bahirden sonra
Kur’an- Kerîm
tilâvet edilir.Baz
bahirlerarasnda
lâhî ve kasidelerede
yer verilir. Mevlid'in vefat bö-lümü okunmaz.
Mevlid
toplantsnda erbet veya eker datlmas
vegül
suyu
serpilmesi âdettir.Anadolu'nun baz
yerlerinde hel-va,
kuru üzüm
ve çörek cinsindenbaz eyler
dedatlmak-
tadr.
Mevlid
okunurken
"Velâdet" bahrindePeygamberimizin
doduunu
bildiren beyitokunurken ayaa kalklr
ve araÖnsöz XU1 duas yaplr.
Mevlid'insonunda da
asldua yaplarak Cenûb- Hakk'n mafiretine snlr,
fatihaokunarak merasim sona
erdirilir.
Mevlid'in
deeri:
Dini
edebiyatmzn
entannm, en
sevilen veöhreti
hiç bir
zaman
eksilmeyen eseri Mevlidedir.Onun
kadarbee-
nilmi ve okunmu baka
bir eser yoktur.Yukarda
da belirt-tiimiz
gibi, dilininaçk,
sade, külfetsizoluu, bu
hususta bü-yük
roloynamtr. Üslubundaki
veanlatndaki
samimilik,yapmacktan uzak olu
eserin tesirini vebaarsn arttrmtr.
Mevlid dil ve üslûp
bakmndan olduu kadar
edebi yön-den
deyüksek deer tamaktadr.
Eserinmükemmel
bir ya-ps
vekuruluu
vardr.Her bölüm konuya uygun
bir girilebalamakta
ve güzel birekilde
ilenmektedir. Bölümler arasmda tam
bir insicam mevcuttur.Mübalâadan kaçmld
gi-bi, söz de
lüzumsuz
yereuzatlmamtr.
Edebi sanatlardanTürk
halkedebiyatnda
çok kullanlan "cinas” a fazla yer verilmitir.Mevlid
yalnz
halk tabakalararasnda
deil,aydn züm-
relerde de
hayranlk uyandrmtr. Bütün
milletin takdirini,sayg
veitibarn kazanan
nâdir eserlerdendir.Tezkire sahibi Lâtifi, Mevlid için
unlar
söylemektedir:"Bu fakr
ü hakir dahiyüz
aded efdali mevlid kitab gör-düm. Ve
fakat iltifatla her birinigözden geçürdüm. Her
bi-rinde
bu
sûzu
hâleti vebu evk ü
harâretigörmedüm. Ve
i
em bu mertebede
birisimakbul
vemehur olmad
vsbeyn-en-nâs biri itibar ü itihar
bulmad.*
9Gelibolulu Ali ise
Künh-ül-Ahbâr'da öyle
demektedir:“"Nice mevlid-ün-Nebiyy-i
manzum
dahi var iken birisine
ele«lnur
vene kimsenün
gözinedokunur. Gûyâ
ki. ta’lim-i Rûh-ijKudsî ile
söylenmidür.
99Ziya
Paa
ise.hayranln öyle
ifade etmektedir:Dört
yüz
seneden beri efâzl Bir sözdemedi ana mümâsil
Bilmem ne sühandr
ol sühanlarAüfte
olurhep
iitenlerXIV ÖNSÖZ
Mehmed
Akif'inbu konudaki gömüü udur:
Yetiilmez ki:
Süleyman Dede
yükseklerde.Mevlid
Metinleri:Mevlid’in, ilim çevresince “asl metin** olarak kabul edi- len eski ekli ile,
bugün okunan
ekliarasnda
bir hayli fark vardr.Bugün okunan
Mevlid,öbürünün yars
kadar, hattadaha ksadr. Her bölümde
giri mahiyetinde olanksm ç- karld
gibi,umumiyetle
bölümler ihtisar edilmitir.Buna
karlk, baka
müelliflere ait mevlidlerdenbugün okunan metne
yer yerbaz
beyitleralnm bulunmaktadr. Bu ek-
liyle
bugünkü
Mevlid,ksaltlm
vekarma
bir metin duru-mundadr.
Mevlid metinleri
arasnda
farkbulunmas bugünün me-
selesi deildir.
En
eski nüshalararasnda da
fark vardr.Da- ha açk
ve kesin olaraksöylemek
gerekirse Mevlid'in eskidenberi iki
ayr
“version”ubulunmaktadr.
Mevlid’inbu
iki de-iik
metniarasndaki ayrlk
vedeiiklik
“Velâdet” bölü-münden
itibarenbalamaktadr, daha
önceki bölümlerdebi
fark yoktur. “Velâdet”
bölümünün
ikincifaslnn sonund*
aol metinde bir kaside
bulunmakta, deiik
metinde ise, do-um
yinemesnevi
eklindeki bir faslla anlatlmakta vebu
arada“Merhabâ”
fasl yer almaktadr.Daha
sonra gelen.“Mucizeler”, ”Mi*râc”,
“Peygamberin baz
vasflan” ve“Ve-
fat
-
* bölümlerinde asl metin ile öteki metin, arada
baz
beyit-ler
ayn olmakla
beraber,tamamiyle baka denecek ekilde
deiiktir.“Türkçe
Mevlid Metinleri” üzerinde doktorayap-
m
olan Neclâ Pekolcay, Mevlid’indeiik metninde bulunan
baz
beyitlerinSinanolu,
Ebü’I-hayr, âhidî,Muhibbi
vee-
hidi gibi
ahslarn yazdklar
mevlidlerdede mevcut
oldu-unu
göstermitir.Mamafih, bu
eserlerde Mevlid’in aslmet- ninden alnm
beyitler de görülmektedir.Bu durum
Süley-man
Çelebi’nin eserindenöbür
mevlidlere aktarmalaryapl-
dn
ortayakoyduu
gibi, Mevlid’indeiik
metninebaka
müelliflerin yeni mevlidlerinden
beenilen
beyitleralndm,
da meydana çkarmaktadr. Bugün okunulan
Mevlid. Süley-man
Çelebi’nin eserinin asl metni deil,deiik metnin k-
ÖNSÖZ XV
sahilmi
eklidir.Bu
metin defabaslmtr.
ve yeni harflerle müteaddit:
Mevlid
neirleri:Mevlid'in asl metni
lmî
esaslarauygun
olaraksrasyla
Ahmet Aymutlu,
Necla Pekolcay veAhmet Ate tarafndan
hazrlanm
ve birincisi ileüçüncüsü
kitap halindeyaymlan-
mtr. Bu
neirlerhimmet
ve gayretmahsulü
olmakla beraber»,eserin
tam
vemükemmel
bir metni ortayaçkarlm
deildir.Nüsha farklarnn
tenkidiyaplrken yanlla düüldüü
gibi,baz
beyitlerinmetne alnp alnmamasnda da
isabetli hare- ket edilmemitir.Bu
neirlerde eserin bölümleride
kesin ve*açk
olarak belirtilememitir.Bazsnda
herbalk ayr
birbölüm
gibi telâkki edilipnumaralanmtr. Bu
metinlerde» Eski-.Anadolu
Türkçesi hususiyetlerinedc tam
olarakuyulamam».
yer yer kelimeler
yanl
telâffuzla tesbit edilmitir.Bazen
ke- limelerinmânay bozacak ekilde yanl okunduu da
görül- mektedir.Meselâ
‘"Gafletuykusuna
talup uy’mad*’ msral-ndaki
talup kelimesi “tâlibolmad*' eklinde
tesbit edil-mitir.
“Çünkü
tekbir itdivü
elbalad.
/Döymedi
çözdi elini'alad"
beytindeki“dayanamad» tahammül
edemedi**mâna- sna
gelen“döymedi"
kelimesi“duymad", “tuymad*'
ve “dut-mad”
ekillerindeokunmutur. “Hâtrum imdi
igenho
olduho" msranda
“pek, çok, ziyade*’demek
olan “igen** keli-mesi “iken”
eklinde yazlmtr. Yanl okumaa baka
birörnek
de“budur
hâlicihânun
bilünüz./ Ger
sizün var ise aki u bilünüz** beytindeki ikinci bilünüz kelimesidir»bu
“bil-günüz"
olarakokunmutur. “bu hân- ehd
ki »îrindürdad /
Bil Veslet-ün-Necâtold
ad** beytindeki“tad" demek
olan
“dad" mânay
alt üstedecek ekilde
“didi" olarakokun- mutur. Çarma edat
**iy"bu
neirlerinbazsnda “ey” ba-
zsnda
“î" olarak tesbit edilmitir. Halbuki ekin veznegöre
“iy" ve “i"
olmak
üzere iki eklibulunmaktadr. Bu
mahi-yetteki
yanllarn says
az deildir-Bu
neirlerdeayrca
bu-günkü
metin ile bir ilgi dekurulmamtr.
Bütün
bunlar Mevlid metninin yeni birnerinin hazr-
lanmasn
gerektirmekteydi.Daha
önceyaplan
neirlerde!*de faydalanmak
ve tekrar birçokyazmalar görmek
suretiyle*.XVI ÖNSÖZ
•eskiden beri üzerinde
çaltmz
Mevlidin “BinTeme!
Eser**yaynlarnda aranlan art ve
vasflarauygun
yeni bit metninihazrladk.
Böylece en sahih birnüsha meydana
getirdiimizi«anyoruz. Önce Mevlidin
asl metnini verdik.Sonra deiik
olan ikinci metnini
de vermei uygun
gördük. Yalnz*“Ve-
lâdet**
bölümüne kadar
iki metinayn olduu
için* ikincime-
tinin
bugün okunan muhtasar
eklinialdk
**Mi*râc** bölü-münde
debuna
uyduk.Daha
sonraki bölümlerideiik
meti-nin en eski
yazma nüshasndan
nakl ettik.Bu
suretle Mevlid*in•eski ve asl metni ile
bugün yaayan
ikinci ve yeni ekli ara-snda
bir irtibat vemünasebet kurulmu
oldu.Bizim
hazrladmz
metin* ilmi birneir
deil* fakat il-me dayanan
bir neirdir.Nüsha farklarn
ve tenkidleri gös-termei
gereklibulmadk.
Eserde geçen âyet ve hadisler iletamlamalar
sayfa altlarna*açklamal
sözlükkitabn sonuna kondu.
Bu
neirleMevlidin
imdilikmümkün
olan en sahih birmetnini
vermi
bulunuyoruz.Süleyman
Çelebi eseri içinDahi
herkime
k*iriebu
kitâbKlmaya
bizehatâsyçün
itâb•âiri gibi
bunun eksüi çok
Olmaya
bir beytikim eksüi yok
demiti.
Bizde büyük
airin tevazu ile söylediibu
sözleri,kendi
çalmamz
için bir gerçek olarak tekrarlyoruz.Mev-
lidin
yazlnn
560.yldönümünde,
müellifinin aziz hatra-sn*
.bütün milletinduygularna tercüman olduumuza
inana- rak*sayg ve
minnetle anarz..Fatih*
Mays 1970
Prof. Dr.