Krgzlardan Bir Destan: Cangl Mirza

1

~çt~~u!arf.a!lH~b~m~e~S~

•

international and Quarterly Journal

of

Folklore

Revue Internationa/e

et

Trimestrielle du Folklore

CiltlValume

i

Toıııe:

7 •

Yıl/Year

i

Annee:

13 •

Sayı/Number

i

Nombre:

49 •

Bahar/

Spring

i

Printemps:

2001 • ISSN 130\;-3984

i:

iÇİNDEKİLERlTABLEOF CONTENTS/TABLE DESMATİERES

BirkaçSöz! Par l'editeur .4

M. ÖcalOGUZ

Boratav'ınFransızcaYazılanÜzerine Bir Deneme/Essai sur les ecritsfrançaie

de Boratav 5

Doç. Dr. M. Öcal OGUZ

UralBatır,Akbuzat veKöroğlu Destanları ArasındakiBenzerlikler/Les

paralles entre les epopees d'UralBatırd'Akbuzat et deKöroğlu 13 Doç. Dr. Metin ERGUN

The Birth of Hero in Turkish Epics 16

Doç. Dr. MetinEKİcİ

Adana'da Törenlere, Adaklara Özel Günlere Aitİnamşlar,Pratikler ve Bunlara

BağlıMutfak Kültürü! Les pratiques, les croyances concernant les jours

speciaux, les offrandes, les ceremoniesıZAdana et la culture de cuisine ...27 Doç. Dr. Erman ARTUN

Aşık Şevki'nin Hikayeciliği/Commeun ConteurAşık Şevki.. 38 Doç. Dr. MustafaCEMİLOGLU

DadaloğluFenomeniBağlamındaTürk SazŞiirinin Sorunları/Problemes

de la poesiedAşıkdans le contexte du phenomene deDadaloğlu 57 Doç. Dr.İsmailGÖRKEM

KırgızlardanBirDestan:CangılMirza/ Une epopee chez [esKırgızs:

Cangıl Mırza

67

Doç. Dr. Nerin KÖSE

)

Doç. Dr.

Nerİn

KÖSE*

Anlatı geleneğimizinherhalkası, kül-türümüzünyaşayanhazineleridir ve her bi-ri, içinde bulundukları hayat tarzının ya-rattığı,söz konusuhayatın ihtiyaçlarını te-min eden q,ünleri içinealır.

Batı'da"epopa'e" veya "epas" (Yöntem, ss: 1·10), TürkDünyası'ndaise Yakutların "olangko" ya da "alango" Kırgızların "ca-mak" ( Elçin, ss: 33-34)adınıverdikleri ve Türkiye Türkçesi'nde "dest n" (veya dastan) kelimesiyle (Elçin, s:34)karşılanandestan türü için deaynıdurum söz konusudur. Ni-tekim Türklerde göçebe hareketli ve dıra dönük bir hayatın( Kaplan, ss: ) yani epik dönem'in ürünü olan bu anlatı türü ait ol-duğumilletin siyasiyapısı,tarihi,coğraf ya-lll,inanç ve pratikleri, ortak zevkleri ve de-ğer yargılan, kahramanlıklandemektir ve o toplumun bir anlamda kimliğiniortaya koyar.

Kırgızlar'ın kahramanlık destanların­ dan biri olan ünlü"Cangıl Mırza"nınise bu .bakımdan özel bir yeri vardır. Herşeyden önce destanın asıl kahramanı Cangıl adlı bir kadındır.Aynek Caynakova'nın da be-lirttiği üzere Cangıl hayali, efsanevi bir kahramanolmasına rağmenhalk onu,

tari-hi bir kahraman gibi kabul etmektedir ( Sa-nncı,Bököy-Caful MIrza, Giriş,s: 10). Zira Cangıl,hemen bütünKırgız destanlarında karşımıza çıkan Kırgız-Ralmuk savaşları­ nınmerkezineoturtulmuştur.

Cangıl Mırza hakkındakiilk çalışma Abdırakmanov Bayımbet (No: 1511), Mol-dobasan Musulmaııkulov(No:497),lbıra­ yım Abdırahmanov (No: 413), Abdıkalık Çarobayev (No: 401), varyantlan ile Ibıra­ yım Abdırahmanov'unhalkağzından derle-yip de yazıya geçirdiği iki anlatma ( No: 414, No:1357) Kırgız Respulikası Uluttuk

İlimder AkademiyasıKütüphanesi'nde El Yazmaları bölümündebulunmaktadır( Sa-rıncı, Bököy-Caüıl Mırza, Giriş,s: 10).

Ibırayım Abdırahmanov, bu konuya büyük bir emek vermiştir. Cangıl Mırza'yı ünlü "Manarçı"lar Sagımbay Orazbakav, Togolok Moldo (Abdıraskmanov Bayımbet), BagışSazanov gibi ustalardan dinleyen Ab-dırahmanovonunçeşitlidönemlere oturtu-lan birkadın olduğımakararvermişveşi­ ire dökmüştür.Onun 1967yılında yayınla­ nanCangıl Mirza'sı2651mısradan meyda-na gelmiştir. Tagolok Moldo'nun "Cangıl Mırza"sı 1960'ta, Çorobayev'inki 1957 ve 1966 yıllannda, Musulmankulov'unki ise 1983yılında basılmıştır. Yazımızın konusu-nuteşkileden ve her türlü eldentoplandık­ tan sonra bu konuda bilgisi olan kimseler tarafından okunarak farklı kısımları dü-zenlenipyazılanMusulmankulov'un "Can-gıl Mırza"sının(Sarıncı, Bököy-Caiiıl Mır­ za,Giriş,ss: 10-11) konusu,kısaca şöyledir: Noygut Kabilesi'nde olanCangıl Mır­ za'nın adını,Aykacamadlı yaşlıbir hoca ko-yar. Daha 16yaşındabileatıcılıkta, dövüş­ te üstüne kinseningelemediğibukız yanın­ dakikırktaneyiğitiileKaşkar'ı yağmalar.

Günlerden birgün babası Camgırçı onuçağırarak"kız çocuğugibi evde oturma-sı gerektiğini, yaşının geçtiğini,herkesin dedikoduettiğini"söylerde de o dinlemez ve hayatınıat üstünde geçirmeye devam eder. HanCamgıra'datenkitlerine veikazlarına rağmen odasındagizli gizli kendi gibi iki

bahadır kız yetiştiren, attığınıvuran ünü Oşpol'danLob Dayra'ya, San Kol'dan At-Oynak'a kadar her tarafayayılan Cangıl'ı rahatbırakır.

Kıtayların saldınsını Kazkara'sına bi-nerek geri püskürten Cangıl Mırza

Kal-*

Ege Üni. Edebiyat Fak. Türk Dili veEdebiyatıBöl.ÖğretimÜyesi

muklsra da boyun eğdirir. Herkesten haraç alan,mallarınızaptedenCangıl'ın görünü-şüise görenlerindudağınıuçuklatacak hey-betlidir. Bununyanısırayoksullara at ver-diği,itibarettiğiiçin de herkesin taktirini kazanmıştır.

Yaptıklarınıduyan Ancuyanlı Ürbül-çökile Burhuy ondan hesap sormak

niye-tindedirler,Hatta Burhuy, kendisiyle evlen-meye razı olmazsa memleketini yağmala-. mayı, halkınıöldürmeyidüşünmektedir.Bu yüzden en iyiatlarını alıp silahlarını kuşa­ narak yola çıkan iki savaşcı Kabey Too, Alay ve Beçel'i geçerek otuz gündeCangıl'ın oturduğuyere gelirler. Önlerine çıkanbir avcıya "Cangıl'ınnerede olduğunu" soran Burhuy onun "onun aslında kız olduğunu, savaşmaktaçok ustaolduğunu,kendi gibi seksen kişiyi öldürdüğünü, pekçoğunuda esirettiğini,yüzkişiylebilebaşedebileceği­ ni, onunItızır İlyas'ın koruduğunu,boş ye-re savaşmamasını" söylemesine rağmen Burhuy niyetinden vazgeçmez ve pehlivan-larının önüne düşerek Cangıl'ın ülkesine gelir.

Tam osırada Cangıl toy vermektedir. Pehlivanlargüreşmekte,at ve "cambı" ya-rışları yapılmakta, "gökböri"oyunu oynan-maktadır.Ancak haberi alan Cangıl Mırza Kazkaraatına bindiğigibi Naygutlarla bir-likte Burhuy'unkarşısına çıkarve teke tek savaşmaya başlarlar. CangılÜrbülçök ile Burhuy'u öldürür; ona üzeri yiyecek ve al-tın gümüşledolu doksan at getiren sekiz el-çiyi de tamonbeşgün misafir eder.

Anciyan'dan Kaşkar'a şöhretinin ya-yımladığıyer kalmayanCangıl şimdide Ar-pa ve Aksay'ı almayı, Tülkü ile Üçükö'yü yenmeyi düşünmektedir.Bunun için kırk yiğidini yanına alırve yolaçıkar.At-oynok, Araça Kol Arpa, Aksay, Alatoğo, Mingbu-gu'yu geçerken "elendeki altın halkayı yu-rabilierıle evlenebileceğine dair" yernin

eder. (

Tülgü ile ÜçüküÇatırKöl'e vardıkla­ rında başlarındaToktorbayyanında Atako-zu ve Çobak, arkasında Kırgızları olduğu halde üstlerine doğru geldiklerini görür.

68

Yıl:

13

Sayı:

49

Çünkü Toktorbay, Cangıl'ın ayak izlerinin onlara ait olduğunu zannetmiştir.Durum anlaşıldıktan ve rastladıkları yolcudan "Cangıl'ın,Arpa veAksay'ı aldığını"duyan Üçükö ve obaştaolmak üzere bütünKırgız­ larsilahlarınıkuşanıp, atlarınabinerek ha-zırlanırlar.

Toktorbay'ın öncü olarak yolladığı Atakozu ile-Çabak, Kaşkar'ageldiklerinde "Cangıl'ıntoyverdiğini, Canbıyı vuramaya-nı esir aldığını" öğrenerekTülgüye "aradı­ ğınınyerinde olmadığını"bildirirler. Bunu duyan Üçükö ile Tülkü, yolaçıkarlar.

Cangıl Mırza, haberi almakta geçik-memiş, elinde özenle büyüttüğü Kumayık'ı ileatına atladığıgibi yoladüşmüştür.Yolda rastladığı adamın "Üçükö, Tülkü, Atakozu ve Çabaktarafındanellerininbağlandığını". söylemesi üzerine onlarlasavaşırve dördü-nü de öldürür; askerlerse arkalarma bak-madan kaçarlar.

Gururla Noygut'a dönenCangıl halkı­ na"başarılarını"anlattıktansonra "Karaçul ileAdırang'agitmelerini, Hoten'i almazlar-sa onlara esirolacaklarını, \la Too etekle-rinde hayvan besleyip büyütmelerini" söy-ler. Ancak Cangıl'ındediklerine uyan hal-kın orada kaldıklarıiki yıl içinde bütün hayvanlarıölüverince memleketlerine dö-nerler.

Bu arada Kaşkar hükümdarıTursun Han "Cangıl'la evlenmek istediğini, evet derse onu altına boğacağını ve Kaşkar'ı, Turfan'ı, Cerken'i, Urumçu'yu vereceğini" aracı yollayarak bildirir. Cangıl buna "olumlu" cevap verir. Ancak Cangıl Mırza toyubaşlatıp"üy" ünü kuran TursunHan'ı "dengi olmadığını" söyleyerek askerleriyle beraber öldürür; Opol-Too ile LobDayra'yı ele geçirir.

Cangıl Mırza'yanihayetulaşan Ürbül-çökile Burhuy olanlan duyuncaonların in-tikamını almayı düşünerekMamaykul, Ak Koçkor ve Kalmatay ile Ak-Say ve Alay ta-raflarında toplanırlar.

Genç-yaşlı toplanan bunca insanın arasındaAk Koçkor'unkardeşi Abılda var-dır. Ülkesini kurtarmak isteyen bu yiğite

Milli

Folklor

Togay, Edige, Ak Bakay, Cazganbay, Şır­ dakbek, Ördekbekbaştaolmak üzere at, as-ker ve yiyecekyardımı yağar.

Rüzgar gibikoşanatma atlayanAbıl, AdırluuToo'ya gelir. Herkesten "Burhuy ile Ürbülçök'ü öldürdüğünü, Kırgızlar'dan ve Kıtaylardan böyle kız çıkmadığını" duyan Abılkendisine gelen"Cangıl'm toyverdiği" haberi üzerine eğlenceye katılırve onunla görüşmekister. Ancak istediğikabul edil-meyen Abıl~.Cangıl'mkolundaki bileziğini alırve ülkesine döner. Bunu duyan Kalma-tay ise ülkede toy ilan eder. Cangıl Mırza ise yeminini tutmak üzere atma binipzırhı­ nı giyerekKırgızülkesine gelir ve Kalma-tay'la evlenir; dokuzyıliçindeeşineüçoğul verir.

Zamangeçmiş,Kalmatay çokyaşları­ mıştır.Bu aradakaynanasıBarçake de on-dan "savaşcılıkhünerini göstermesini" is-ter. Cangılbu duruma üzülürse desavaş el-biselerini giyinip atma binerek Keng

Ar-pa'ya gelir. Karşısmagetirilenkırkiki kal-pağıvurur. Ancakdelikanlılarınonun kal-pağını düşürmelerine, atmı dürtüklemele-rine çok üzülür veoradakilşerelanet eder.

Sabahgünışımadanyolaçıkan Cangıl peşindengelen Tokto ile Almanbeti öldürür. Gitmesini istemeyip yalvaran öz oğlu ile Abıl'ı da terketmekte tereddüt etmez ve atıylabirlikte ülkeyi terk eder.

AbıldacanAkmataliyev ile Aynek Cay-nakova'nın yayma hazırladıklan "Sarıncı, Bököy-Cafigıl Mırzı" adlı kitabın 375-446 sayfalarındayer alan bu destandananlaşı­ lacağıüzere anlatmadaCangıl,ErTöştük, Almanbet, Şırdakbet,Edige gibi tarihi bir kahraman olarak kabul edilmektedir.Kır­ gızlar'meski hayatlanndan izlertaşıması, kabilebaşkanlannıngörevlerini gözler önü-ne sermesi de, bunu desteklemekte; hatta yiğitlerindenEr Töştük ve Almanbet ile karşı saftaki Üçükö, Tülgü, Burhuy gibi kahramanlar da Kırgızların feodal hayatı­ nıngüçlü insanlan olarak dikkati çekmek-tedirler,

Cangıl Mırza vatansever bir kızdır: Daha onaltı yaşındaykenokatıpat

binme-yi,savaşmayı öğrenmiş;kabilebaşkanı ola-rakdüşmanlannıyenmiştir.Ohalkının hu-zuru,güvenliğiiçin at üstünden hemen hiç inmemiş. durmadan savaşmış; hiç şikayet

etmemiştir.Cesareti,aklı duygulannın her-zaman önünegeçmiş;milliyetçi ve cengaver kimliğiilehalkınınönündeki yerini kimse-yekaptırmamıştır.

Cangıl bakanıngözlerinialamayacağı . kadar güzel, nazik bir kızdır.Ancak onun fiziki güzelliği destürıdageri plana itilmiş; kabilesinin huzuru,rahatıiçinuğraşan sa-vaşçı kimliği, ön plana çıkarmıştır.Kendi isteklerine bile "şakegimdi algan kişige ti-ğemin"diyerek kural koyanCangıl, vatanı­ na milletine olanbağlılığı yanında kabilesi-ninşerefive namusu için kurban olarak da karşımıza çıkmaktadır.Sözünün eri olup kolundaki bileziğinialan Abıl'ın ülkesine giderek Kalmatay'la evlenmesi de, bunu açıkçagöstermektedir.

Bizce destanın en önemli kısımlann­ dan biriCangıl Mırza'nın yiğitliğinin, atıcı­ lığının "evleneceğierkekte aradığı vasıfla­ n" belirtirken bile ortayakonmasıdır. Des-tanda kendisi:

Saramcalısanda cok, Saltanatıbaada cok, Atışkancoonu ofibogon, Ayaldan mmday bolbogon. Kıtaydı kınpkomdogon, Kırkkünükızıp uruşsa, Betinenkızıl ofıbogon, Kız Canıldın sımbatı,

Aytıpötör cönübar. Aksargınbolgon önü var. Colpondoy bolgenközü bar Colborstoy bolgontöşübar Efiçer kelgen boyu bar Eki mindey coo bolso, Alamındegen oyu bar, Calgızdıgınoyloboyt Caüılayal tolgonboyt, Kılıçıbar elinde,

Kıyın çıkkanbelinde ( Metin, s. 380);

Kazkarasınduu atıbar, KayrattuuCanıl kızıbar,

Kaçırgan coonu talkalap ( metin, s.381);Biniciliğiise:

İzdeyilidese izicok,

Ketkenin körgön kişi cok ( metin, s.376) satırlarıyla anlatılan Cangıl Mırza bubakımdanDede Korkut'dakiBanıÇiçek ile büyük bir benzerlik göstermektedir. Ni-tekimCangılbu konuda;

Kızıl altın şakekti,

Kinfkarmasa tiyem (metin, s.404) der-ken,BanıÇiçek Beyrek'le " menBanı Çi-çek'in dadısıyam, gel imdi ava çıkalum, eğer senüfi atufi menüm atumıkiçer ise onunatunı dahıkiçersin, hem senüfi ile oh atalum, meni kiçer isenanı dahıkiçersin..." (Ergin, s:123) şeklinde şöyleşir. Kaynağı Türklerin eski yaşam tarzına, atlı-göçebe hayatlarınadayana ( Köse I, ss: 25-30; Kap-lan, ss: 12-13) birbaşkaifadeyle"yaşanılan hayattarzınınkendine has bir anlatıtürü ve insan tipiyaratacağı"prensibi Milli Ede-biyat Dönemi'nin unutulmaz yazan Halide Edip Adıvar'ın romanlarındada kendisini gösterir. Nitekim "Sinekli Bakkal" daki

Ra-bia "Handan"daki Handan, ''Vurun Kahpe-ye"deki Aliye "idealleri için duygulannı ge-ri plana iten,başkalannınsaadeti için ken-dininkini feda eden, gelenekçi ve modern, sözünün eri güçlükadıntipleri" nde kendi-nehalılıbir yeredinmiştir(Köse

m.

Diğer önemli husus ise Cangıl'ın kal-pağıyere düştüktensonraçocuğunubile hi-çe sayarak ve onubırakarakmemeleketine dönmesi meselesidir. Bu görünüşte trajik bir son olarak ortayaçıkmaktaysada bizce büyük bir tarihi gerçeği yansıtmaktadır. Kurmanbek ve SeyitbekDestanları'ndada karşımıza çıktığıüzere"yiğitlerinkendi sı­ fatlarındanevlenmelerigerektiği"meselesi (Köse III, ss: 18-19) Türk'ün birliği, dirliği ve bunlann temeli olan aileninkonınması açısındanbüyük bir önemi haizdir. OSman-lı İmparatorluğu'nun yıkıOSman-lışındasaraydaki savaşlardaesir olarakalınıpdahanım sul-tanlığayükselenkadınların payı hatırlana­ cak olursa Cangıl'ınbu davranışıyla

"ya-70

Yıl:

13

Sayı:

49

bancıbirkadınınyeni yerinin-göreneklerini bilmeyişi yanındaonun eşinintabi olduğu terbiyeye uygun bir evlat,vatanını-milleti­ ni seven bir insanyetiştiremeyeceği" vurgu-lanmakistenmiş olmalıdır.

İşte bütün bunlar Cangıl Mırza'nın Kırgızlar arasında yaygınlaşmasınayol aç-mış;millet menfaatlerinidüşünenkimseler çocuklarıni Cangıl'ıörnek göstermişlerdir, Bugünün umudu,yarının dileğiolan Cangıl Mırza'dakibu milli ülkünün yani"insanın, insanlığınhuzuru vedevamıiçin hayat pa-hasına savaşmak gerektiği"ninuzunyıllar hafızalardan silinmeyeceğine inanıyo­ ruz.Çüııkü Cangıl MırzaTürk Milli Desta-nı'nınbirparçası, 'I'ürklüğünözgürlük

tür-küsüdür,

KAYNAKÇA

YÖNTEM,AliCanip Epope (EpopeOe) Edebi Nevilerle Mesleklere Dair Maluınat-1930.İstanbul:

DevletMatbaası.

ELÇİN, ŞükrüHalkEdebiyatı Araştırmalani 1988. Ankara: Kültür ve TurizmBakanlığı Yayınla­ n: 905 Kültür Eserleri Dizisi:20

KÖSE, Nerin (I)SevdiğiniYenerek Alan Genç KızMotifi ve Türk HaIk Hikayeleri Milli FoIklor. 1994 Ankara: s:23, ss: 25-30.

KÖSE, Nerin ( II ) Halide EdipAdıvar'ın Ro-manlanndaKadınTipleri. DTCF Türk Dili ve

Ede-biyatıBölümü 1980 (BasılınamışLisans Tezi) KAPLAN, Mehmet TürkEdebiyatıÜzerinde

Araştınnalar3. Tip Tahlilleri 1985.İstanbul: Der-gahYayınlan:21/3. TürkEdebiyatı-İnceleme:3/3.

Sanneı, Bököy-Caful Mırza 1998. Bişkek ( Şam Basması). Kırgız Respuplikasının Uluttuk

İlimder Akademiyası-ManastuuCana Körköm Ma-daniyatın Uluttuk Borboru. El Aralık " Meerim" KaynmduUıukFondusu. "ElAdabiyatı" Seriyasının 6. Tomu.

ERGİN,Muharrem Dede KorkutKitabı ı. Gi-riş-Metin Faksimile. 1994. Ankara: Atatürk Kültür Dil ve Tarih Yüksek Kurumu. Türk Dil Kurumu

Ya-yınlan:169 (1958, 1989).

KÖSE, Nerin (LLL) Kurtnanbek ve Seyidhek Destanlan.MilliFolklor 2000 s:48 ss:18-23.