T.C.
İSTANBUL TİCARET ÜNİVERSİTESİ FİNANS ENSTİTÜSÜ
SERMAYE PİYASASI ANABİLİM DALI
SERMAYE PİYASASI TEZLİ YÜKSEK LİSANS PROGRAMI
BIST GELİŞEN İŞLETMELER PİYASASINDA İŞLEM GÖREN FİRMALARIN FİNANSAL
PERFORMANS ANALİZİ
Yüksek Lisans Tezi
Bayram KOÇDEMİR 200015300
İstanbul, 2021
T.C.
İSTANBUL TİCARET ÜNİVERSİTESİ FİNANS ENSTİTÜSÜ
SERMAYE PİYASASI ANABİLİM DALI
SERMAYE PİYASASI TEZLİ YÜKSEK LİSANS PROGRAMI
BIST GELİŞEN İŞLETMELER PİYASASINDA İŞLEM GÖREN FİRMALARIN FİNANSAL
PERFORMANS ANALİZİ
Yüksek Lisans Tezi
Bayram KOÇDEMİR 200015300
Danışman: Dr. Öğr. Üyesi Recep Ali KÜÇÜKÇOLAK
İstanbul, 2021
ÖNSÖZ/TEŞEKKÜR
Çalışmamda bilgi birikimi ve deneyimini benimle paylaşan, çalışmamın başından sonuna kadar desteğini esirgemeyen, bu araştırmanın planlanmasından yazım aşamasına kadar fikir ve görüşleriyle yol gösteren, tez danışmanım Dr. Öğr.
Üyesi Recep Ali KÜÇÜKÇOLAK’a teşekkür ve saygılarımı sunarım. Aynı zamanda yüksek lisans eğitim sürecimde özgüven tazelememi sağlayan Doç. Dr. Hicabi ERSOY hocama, eğitimin hayatımın her döneminde, bir adım gerisinden gelmem hasebiyle bana bir adım sonrasını gösterebilen, bilgi, birikim ve desteğini esirgemeyen güzel yürekli manevi ablam Mehtap KOÇDEMİR’e, eğitim hayatımın her döneminde desteğini benden esirgemeyen, bana her zaman güvenen annem Sultan KOÇDEMİR’e , vefakar ve güvenilir kişiliğinin bana sirayet etmesi sebebiyle toplum tarafından sevilen biri olmamı sağlayan babam Mahmut KOÇDEMİR’e teşekkürlerimi sunmayı bir borç bilirim.
ii ÖZET
Borsa İstanbul’da halka arz edilen KOBİ’lerin halka arz öncesi finansal performansı ile halka arz sonrası finansal performanslarının kıyaslanması ve halka arz sonrası finansal performansta ne yönde bir değişiklik olduğunun tespit edilmesi, araştırmanın amacını oluşturmaktadır. Araştırmanın kapsamını ise 31.07.2020 tarihi itibarıyla hisseleri GİP nezdinde işlem gören ve verilerine erişilen 11 şirket oluşturmaktadır. Halka arz öncesi dönem, halka arzın gerçekleştiği hesap döneminden önceki son 2 dönem olarak, halka arz sonrası dönem ise halka arzın gerçekleştiği hesap döneminden sonraki yılsonu ile 2019 yılsonuna kadar olan dönem olarak dikkate alınmıştır. Sonuç itibarıyla her şirket için halka arz tarihine göre farklı olmakla birlikte ortalama 9 yıllık bir analiz gerçekleştirilmiştir.
Araştırmada finansal performans ölçütü olarak aktif kârlılığı, özkaynak kârlılığı ve net kâr marjı rasyosu, likidite oranı ile nakit oranı, finansal kaldıraç ve borç / öz sermaye oranları, alacak devir hızı ve stok devir hızı olmak üzere toplam 9 rasyo dikkate alınmıştır. Şirketlerin halka arz öncesi finansal verileri ile halka arz sonrası finansal performansı arasında istatistiksel olarak anlamlı bir farklılığın tespitinde parametrik ve parametrik olmayan testlerden faydalanılmıştır. Bu çerçevede bağımlı örneklem t-testi ve Wilcoxon işaretli sıralar testi gerçekleştirilmiştir.
Araştırmanın sonucunda, verileri analiz edilen 11 şirketin halka arz sonrası dönemde yalnızca nakit oranındaki değişim istatistiksel olarak anlamlı bulunmuştur.
Diğer yandan araştırma kapsamındaki şirketlerin çoğunluğunun halka arz sonrası kârlılık performansında olumsuz gelişim tespit edilmiştir.
Anahtar Kelimeler: Halka arz, Gelişen İşletmeler Piyasası, KOBİ, Finansal performans, KOBİ borsası.
iii ABSTRACT
The purpose of the research is to compare the financial performance of SMEs before the public offering and their financial performance after the public offering, and to determine the change in the financial performance after the public offering. As of 31.07.2020, the scope of the research consists of 11 companies whose shares are traded before ECM and whose data are accessed. The pre-public offering period is taken into account as the last 2 periods before the accounting period in which the public offering takes place, and the period after the public offering is the period between the end of the year after the public offering and the end of 2019. As a result, an analysis of an average of 9 years was carried out for each company, although it differs according to the public offering date.
In the research, a total of 9 ratios were taken into account as financial performance criteria: return on assets, return on equity and net profit margin ratio, liquidity ratio and cash ratio, financial leverage and debt / equity ratios, receivable turnover rate and stock turnover rate. Parametric and non-parametric tests were used to determine a statistically significant difference between the financial data of the companies before the public offering and their financial performance after the public offering. In this framework, dependent sample t-test and Wilcoxon signed ranks test were conducted.
As a result of the research, only the change in cash ratio in the post-public offering period of 11 companies whose data were analyzed was found to be statistically significant. On the other hand, a negative development was observed in the post-public offering profitability performance of most of the companies within the scope of the research.
Keywords: Public offering, Emerging Business Market, SME, Financial performance, SME Stock Exchange.
iv İÇİNDEKİLER
Özet………..ii
Abstract………..iii
Tablolar Listesi………...vi
GİRİŞ………...1
1. BÖLÜM KÜÇÜK ve ORTA BÜYÜKLÜKTEKİ İŞLETMELERE YÖNELİK TEORİK ÇERÇEVE………..4
1.1. Ulusal ve Uluslararası Literatürde KOBİ Tanımı……….4
1.2. KOBİ’lerin Uluslararası Ekonomilerdeki Yeri ve Önemi……….8
1.3. KOBİ’lerin Türk Ekonomisindeki Yeri ve Önemi………..12
1.4. KOBİ’lerin Finansman Yöntemleri……….17
1.4.1. Özkaynaklar………..17
1.4.2. Banka Kredileri……….21
1.4.3. Finansal Kiralama ve Faktoring………24
1.5. KOBİ’lerin Finansal Kaynak Sağlama Konusunda Yaşadığı Sorunlar………..25
2. BÖLÜM SERMAYE PİYASALARINDA KOBİ’LER ve KOBİ BORSASI UYGULAMALARI………...29
2.1. KOBİ Borsalarına Yönelik Genel Çerçeve……….29
2.2. KOBİ Borsalarını Gerekli Kılan Faktörler………..31
2.2.1. Sermaye Piyasalarındaki KOBİ’lere Yönelik Engeller……..32
2.2.2.Halka Arz Maliyetleri……….37
2.2.3. Halka Arz Prosedürünün Yoğunluğu………..39
2.3. Uluslararası KOBİ Borsaları………...42
2.3.1. Güney Kore KOBİ Borsası (KOSDAQ ve KONEX)……….43
2.3.2. Çin Shenzen Borsası (ChiNext)………..45
2.3.3. Japonya Menkul Kıymetler Borsası (JASDAQ)……….46
2.3.4. İngiltere Londra Borsası (AIM)………..48
v
2.3.5. Kanada Toronto Borsası (TSX Venture)………49
2.4. BIST Nezdinde Kurulan Gelişen İşletmeler Piyasası………..51
2.4.1. Gelişen İşletmeler Piyasası’nın Kuruluşu ve Mevcut Durum.51 2.4.2.Kotasyon Şartları ve Halka Arz Süreci………...52
2.5. KOBİ Borsalarına Yönelik Genel Değerlendirme………..56
3. BÖLÜM BIST GİP’TE YER ALAN İŞLETMELERİN HALKA ARZ SONRASI FİNANSAL PERFORMANS ANALİZİ………..58
3.1. Ulusal ve Uluslararası Literatürün İncelenmesi………..58
3.2. Araştırmanın Amacı ve Kapsamı………64
3.3. Veri Kaynakları ve Araştırmanın Metodolojisi………...65
3.4. Bulgular ve Değerlendirme……….71
3.4.1. Şirket Bazında Finansal Değerlendirme……….71
3.4.1.1. Avrupa Yatırım Holding A.Ş……….74
3.4.1.2. Beyaz Filo Oto Kiralama A.Ş……….75
3.4.1.3. İdealist Danışmanlık A.Ş………76
3.4.1.4. İz Hayvancılık Tarım ve Gıda Sanayi Ticaret A.Ş….77 3.4.1.5. İzmir Fırça Sanayi ve Ticaret A.Ş………..78
3.4.1.6. Mega Polietilen Köpük Sanayi ve Ticaret A.Ş……...78
3.4.1.7. Osmanlı Yatırım Menkul Değerler A.Ş………..79
3.4.1.8. Özerden Plastik Sanayi ve Ticaret A.Ş………...80
3.4.1.9. Politeknik Metal Sanayi ve Ticaret A.Ş……….80
3.4.1.10. Rodrigo Tekstil Sanayi ve Ticaret A.Ş……….81
3.4.1.11.Taze Kuru Gıda Sanayi ve Ticaret A.Ş………82
3.4.2. İstatistiki Analiz………..83
SONUÇ ve ÖNERİLER………...87
KAYNAKÇA……….92
vi TABLOLAR LİSTESİ
Tablo 1.ABD’de KOBİ Sınıflaması İçin Belirlenen Kriterler………5 Tablo 2. Avrupa Birliği Üyesi Ülkelerde Geçerli KOBİ Sınıflama Kriterleri………6 Tablo 3. Türkiye’de 2018 Yılından İtibaren Geçerli KOBİ Sınıflaması………..7 Tablo 4. ABD’de KOBİ’lerin Sektörel Bazda İstihdama Katkısı………9 Tablo 5. Seçilmiş Ülkelerde KOBİ’lerin Ekonomiye Katkısı………12 Tablo 6. Türkiye’de KOBİ Niteliğindeki İşletmelerin Toplam İşletmeler İçerisindeki Payı……….12 Tablo 7. KOBİ’lerin Türkiye’deki Toplam Ciro İçerisindeki Payı………15 Tablo 8. KOBİ’lerin Türk Ekonomisinde Yaratılan Katma Değer Açısından Payı...16 Tablo 9. Türkiye’de KOBİ’ler Tarafından Kullanılan Finansal Kaynaklar………...20 Tablo 10. AB Üyesi Ülkelerde Faaliyet Gösteren KOBİ’lerin Banka Kredilerinden Yararlanma Oranı………21 Tablo 11. Türk Bankacılık Sektöründe KOBİ Kredilerinin Toplam Nakdi Krediler İçerisindeki Payı.……….23 Tablo 12. Halka Arz Edilen Örnek Bir Şirketin Toplam Halka Arz Maliyeti……...38 Tablo 13.2019 Yılında Halka Arz Edilen Bir Şirketin Halka Arz Maliyeti………..39 Tablo 14. Araştırma Kapsamındaki KOBİ Borsaları Şartlarının Karşılaştırılması…56 Tablo 15. Araştırma Kapsamındaki KOBİ Borsalarına İlişkin Özet Veriler……….57 Tablo 16. Araştırma Kapsamında Yer Alan Şirketler………65 Tablo 17. Araştırmada Finansal Performans Göstergesi Olarak Dikkate Alınan Faktörler………..68 Tablo 18. Şirketler İçin Dikkate Alınan Analiz Dönemi………...69 Tablo 19. Şirketlerin Halka Arz Sonrası Kârlılık Performansı Değişimi…………..72 Tablo 20. Şirketlerin Halka Arz Sonrası Likidite ve Finansal Yapı Oranları Değişimi………..73 Tablo 21. Şirketlerin Halka Arz Sonrası Faaliyet Yapı Oranlarındaki Değişim……74 Tablo 22. Normal Dağılım Testi Sonuçları………83 Tablo 23. Bağımlı Örneklem t-testi Sonuçları………...84 Tablo 24. Wilcoxon İşaretli Sıralar Testi Sonucu………..86
GİRİŞ
Ticari işletmelerde faaliyetlerin sürdürülebilirliği, finansman kaynaklarına erişim imkânı ile doğrudan ilişkilidir. Öz kaynakları maruz kaldığı riskleri karşılamakta yetersiz kalan ve yabancı kaynak temininde problemler yaşayan bir işletme, yetersiz fon kaynağı nedeniyle faaliyetlerinin devamında önemli güçlüklerle karşı karşıya kalacaktır. KOBİ’ler gibi uluslararası ekonomilerde olduğu gibi Türk ekonomisinde de temel makroekonomik göstergelerin gelişiminde önemli paya sahip işletmelerin finansal kaynaklara ulaşımı önem arz etmektedir. Zira bu tür işletmelerin faaliyetlerinin sürdürülebilirliği makroekonomik yapı açısından da bir zorunluluk haline gelmiştir. Bu çerçevede ağırlıklı olarak öz kaynaklar ve banka kredileriyle finanse edilen KOBİ’ler için sermaye piyasası aracılığıyla finansman da alternatif bir yöntem olarak sunulmaktadır.
KOBİ’lerin sermaye piyasasından fon sağlamalarının en temel yöntemleri arasında yer alan halka arzın teşvik edilmesi amacıyla çeşitli gelişmiş ve gelişmekte olan ülkelerde KOBİ borsaları kurulmuştur. KOBİ borsalarının oluşturulmasının arka planında, iki temel gerekçe bulunmaktadır. Bunlardan ilki sermaye piyasaları dışında finansman sorunu yaşayan KOBİ’lerin borsalar aracılığıyla fon temin etmelerini sağlamaktır. Diğer gerekçe ise KOBİ’lerin büyük ölçekli kurumsal firmalarla aynı kotasyon koşullarını sağlayamamalarıdır. Bu sebeple KOBİ borsaları olarak ayrı bir yapılanmaya gidilmiş ve bu borsalar için daha esnek kotasyon koşulları belirlenmiştir.
Dünya genelindeki KOBİ borsalarına yönelik söz konusu uygulamalara paralel olarak Türkiye’de de çalışmalar yürütülmüştür. 2009 yılında yapılan yasal düzenlemeye dayanılarak kurulan Gelişen İşletmeler Piyasası (GİP), 17.09.2020 tarihi itibarıyla BIST nezdinde Alt Pazar bünyesine dahil edilmiştir.
Literatürde KOBİ borsalarının gerekliliği ve temel hedefi üzerine yapılan araştırmalarda, KOBİ’lerin temel probleminin finansal kaynaklara erişim konusunda
2 yaşandığı belirtilmiştir. Bu çerçevede ihtiyaç duyulan fon kaynaklarının sermaye piyasalarından temin edilmesi amacıyla KOBİ borsalarının kurulması gerektiğine vurgu yapılmıştır. Burada vurgulanmak istenen husus, KOBİ borsaları aracılığıyla halka arz edilen firmaların finansal kaynaklara erişiminin artacağı, bu durumun ise finansal performansa katkı sağlayacağı düşüncesidir.
Hisseleri borsada işlem gören işletmelerin belirli finansal koşullara uygunluk sağlamaları ve sermaye piyasalarına özgü yasal düzenlemelere tabi olmaları nedeniyle bankalar ve finansal kurumlara karşı kredibilitelerini kanıtlamaları kolaylaşacak ve böylece borçlanma ihtiyaçlarını daha kolay karşılayabilecektir. Tüm bu hususlar bir arada ele alındığında, halka arz olan KOBİ’lerin sermaye yapısı (borçlanma ve öz sermaye) bakımından finansal performanslarının teorik olarak iyileşmesi beklenmektedir. Ancak finansal performans üzerinde etkili olan birçok faktörün bulunması nedeniyle halka arzın finansal performans üzerindeki etkisinin tespiti, istatistiksel bir analizle mümkün olacaktır. Dolayısıyla söz konusu teorik beklentilerin istatistiki bir analizle kanıtlanması, araştırmanın temel hedefi olmuştur.
Bu çerçevede halka arz edilen KOBİ’lerin finansal performanslarının gelişiminin incelenmesi ve halka arz sonrası finansal performans üzerinde anlamlı bir farklılık bulunup bulunmadığının tespit edilmesi, araştırmanın amacını oluşturmaktadır.
Üç ana bölümden oluşan çalışmanın ilk bölümünde, çalışmanın kapsamını oluşturan KOBİ’lere ilişkin tanımlamalar ve KOBİ kabul edilebilmek için Türkiye’de ve seçilmiş ülkelerde gerekli kriterler açıklanmıştır. KOBİ’lerin ulusal ekonomiye olan katkılarını vurgulamak amacıyla istihdam, üretim, yaratılan katma değer ve dış ticaret gibi temel göstergelerde KOBİ’lerin payı ve katkısı seçilmiş ülkeler ve Türkiye örnekleri üzerinden incelenmiştir. Bölüm sonunda ise KOBİ’lerin temel ve sıklıkla başvurdukları finansman yöntemlerine ve fon temini konusunda yaşadıkları sorunlara değinilmiştir.
Çalışmanın ikinci bölümünde dünya genelinde farklı ülkelerde ve Türkiye’de faaliyet gösteren KOBİ borsaları ele alınmıştır. KOBİ borsalarının ortaya çıkış fikri ve bu borsaları gerekli kılan faktörler incelenmiştir. Bu çerçevede sermaye piyasalarında KOBİ’lere yönelik engeller tespit edilmiş, halka arzı engelleyen faktörler; halka arz maliyetleri ve halka arz prosedürünün yoğunluğu perspektifinde
3 incelenmiştir. Sermaye büyüklüğü ve işlem gören KOBİ sayısı bakımından dünyadaki en büyük KOBİ borsalarının incelendiği bu bölümde son olarak Türkiye’de faaliyet gösteren GİP ele alınmıştır.
Çalışmanın son bölümünde ise araştırmanın amacı doğrultusunda gerçekleştirilmiş önceki çalışmalar incelenmiştir. Araştırmanın kapsamının ve yönteminin ortaya konulduğu bu bölümde, araştırma kapsamında yer alan şirketlerin halka arz öncesi finansal performansı ile halka arz sonrası finansal performansları istatistiksel testlerle karşılaştırılmıştır. Böylece halka arz sonrası dönemde şirketlerin finansal performansında istatistiksel olarak anlamlı bir değişiklik olup olmadığı tespit edilmeye çalışılmıştır.
4 BİRİNCİ BÖLÜM
KÜÇÜK ve ORTA BÜYÜKLÜKTEKİ İŞLETMELERE YÖNELİK TEORİK ÇERÇEVE
Çalışmanın bu bölümünde, çalışmanın kapsamını oluşturan KOBİ’lere ilişkin tanımlamalar ve KOBİ kabul edilebilmek için Türkiye’de ve seçilmiş ülkelerde gerekli kriterler açıklanmıştır. KOBİ’lerin ulusal ekonomiye olan katkılarını vurgulamak amacıyla istihdam, üretim, yaratılan katma değer ve dış ticaret gibi temel göstergelerde KOBİ’lerin payı ve katkısı seçilmiş ülkeler ve Türkiye örnekleri üzerinden incelenmiştir. Bölüm sonunda ise KOBİ’lerin temel ve sıklıkla başvurdukları finansman yöntemlerine ve fon temini konusunda yaşadıkları sorunlara değinilmiştir.
1.1. Ulusal ve Uluslararası Literatürde KOBİ Tanımı
Ulusal literatürde “Küçük ve Orta Büyüklükteki İşletmeler” (KOBİ), uluslararası literatürde ise “Small and Medium-Sized Enterprises” (SME) olarak adlandırılan işletmelerin tanımına yönelik genel kabul görmüş bir tanım bulunmamaktadır. Zira her ülke veya topluluk, KOBİ’lerin ülke ekonomisindeki yeri ve makroekonomik yapının gereklerine göre farklı bir tanımlamada bulunmuştur.
Ayrıca KOBİ sınıflamasına dahil olabilmek için belirlenen kriterler de ülkeden ülkeye farklılık göstermektedir. Buna karşın işletmenin çalışan sayısı, yıllık satış hasılatı, bilanço büyüklüğü ve öz sermaye hacmi, KOBİ sınıflamasında dikkate alınan temel unsurlar arasında yer almaktadır. Ayrıca KOBİ tanımı, işletmenin faaliyet gösterdiği sektöre göre farklılaşabilmektedir. Diğer bir ifadeyle imalat sektöründeki bir işletme ile toptan ticaret sektöründe faaliyet gösteren bir işletme için KOBİ kriterleri ayrı ayrı belirlenmektedir. Bu çerçevede izleyen kısımlarda ABD, Avrupa Birliği (AB) ve ülkemizdeki KOBİ tanımları ve kriterlerine yer verilmiştir.
ABD’de küçük ölçekli işletmelerden sorumlu “Small Business Administration”
(SBA) tarafından yapılan KOBİ tanımı oldukça detaylıdır. Zira işletmenin faaliyet gösterdiği sektöre göre KOBİ tanımı ve kriterleri değişmektedir. Bu çerçevede
5 toplam çalışan sayısı, yıllık satış geliri veya bilanço büyüklüğü kriterlerinden yalnızca birisi dikkate alınmakta ve işletmenin KOBİ tanımını karşılayıp karşılamadığı tespit edilmektedir. 2019 yılında güncellenen kriterlere göre ABD’de mevcut KOBİ tanımı izleyen tabloda seçilmiş sektörler üzerinden özetlenmiştir.
Tablo 1: ABD’de KOBİ Sınıflaması İçin Belirlenen Kriterler
Faaliyet Gösterilen Sektör Dikkate Alınan Kriter Azami Veri
İmalat Çalışan Personel Sayısı 500-1500
Bankacılık Bilanço Büyüklüğü 600 Milyon dolar
İnşaat Yıllık Satış Geliri 39.5 Milyon dolar
Sağlık Hizmetleri Yıllık Satış Geliri 8- 41,5 Milyon dolar
Toptan Ticaret Çalışan Personel Sayısı 100-250
Perakende Ticaret Yıllık Satış Geliri 8,5- 41 Milyon dolar Tarım ve Hayvancılık Yıllık Satış Geliri 1- 30 Milyon dolar
Madencilik Çalışan Personel Sayısı 500- 1500
Elektrik, Su ve Havagazı Hizmetleri Çalışan Personel Sayısı 250- 1000
Taşımacılık Çalışan Personel Sayısı 500-1500
Kaynak: U.S. Small Business Administration (2019). https://www.sba.gov/document/support--table- size-standards Erişim Tarihi: 02.12.2020.
SBA tarafından her sektör için yalnızca bir kriter dikkate alınmakta ve söz konusu kriteri sağlayan işletme KOBİ olarak kabul edilmektedir. Tabloda “azami veri” sütununda yer alan verilerin bir aralık belirtmesi, söz konusu ana sektör altında yer alan alt sektörler için de kriterin değişmesinden kaynaklanmaktadır. Örneğin
“İmalat” ana sektöründe yer alan ayakkabı imalatçısı bir işletmenin KOBİ olarak tanımlanabilmesi için azami çalışan sayısının 1000 olması gerekirken, pancar şekeri üreten bir işletme için bu rakam 750 olarak belirlenmiştir. Aynı durum yıllık satış gelirinin kriter olarak belirlendiği sektörler için de geçerlidir. Tarım sektöründe faaliyet gösteren bir pirinç üreticisinin KOBİ olarak sınıflandırılması için yıllık satış gelirinin azami 1 milyon dolar olması gerekirken, yumurta üretici için azami satış geliri 16,5 milyon dolar olarak belirlenmiştir.1 Dolayısıyla ABD’nin KOBİ tanımı, ana sektör ve alt sektörler bazında farklılaştırılmış kriterlere göre yapılmış son derece detaylı bir sınıflandırmayı içermektedir.
AB, daha öncesinde üye ülkelerin her birinin farklı KOBİ sınıflandırmalarına sahip olması nedeniyle ortaya çıkan karışıklığı gidermek ve KOBİ’lere tanınan
1 U.S. Small Business Administration (2019). Table of Size Standards, https://www.sba.gov/document/support--table-size-standards Erişim Tarihi: 02.12.2020.
6 avantajların gerçekten bu desteğe ihtiyaç duyan işletmelere verilmesi amacıyla 1996’da tüm AB üyesi ülkeleri bağlayan bir KOBİ tanımı yapmıştır.2 Bu çerçevede 2003/361 sayılı Avrupa Komisyonu kararıyla güncellenen ve 2005 yılbaşından itibaren geçerli olan3 KOBİ sınıflamasına ilişkin dikkate alınan kriterler izleyen tabloda verilmiştir.
Tablo 2: Avrupa Birliği Üyesi Ülkelerde Geçerli KOBİ Sınıflama Kriterleri Şirket Kategorisi Personel
Sayısı
Yıllık Toplam Satış Hacmi
Vey a
Bilanço Büyüklüğü Orta Ölçekli
İşletmeler 250 50 milyon Euro 43 milyon Euro
Küçük İşletmeler 50 10 milyon Euro 10 milyon Euro
Mikro İşletmeler 10 2 milyon Euro 2 milyon Euro
Kaynak: European Commission, https://ec.europa.eu/growth/smes/sme-definition_en Erişim Tarihi: 03.12.2020.
AB üyesi ülkelerde geçerli KOBİ tanımı iki ana kriteri dikkate almaktadır.
Bunlardan ilki, şirket nezdinde çalışan personel sayısı, diğeri ise şirketin yıllık toplam satış geliri veya bilanço büyüklüğü kriterlerinden birisidir. Dolayısıyla personel sayısı ile diğer iki kriterden herhangi birisini birlikte sağlayan işletmeler KOBİ olarak kabul edilmektedir. Örneğin 200 çalışanı olmasına karşın satış gelirleri 50 milyon Euro’nun, bilanço büyüklüğü ise 43 milyon Euro’nun üzerinde olan bir işletme KOBİ olarak kabul edilmeyecektir.
AB tanımlamasında KOBİ’ler üç ana gruba ayrılmış ve mikro, küçük ve orta ölçekli işletmeler için ayrı kriterler belirlenmiştir. Bu bakımdan Avrupa Komisyonu tarafından yapılan KOBİ tanımı ABD’nin sınıflamasına kıyasla daha yalın bir yapıya sahiptir. Zira sektörel bir ayrıma gidilmemiş, her sektörde faaliyet gösteren işletmeler için aynı kriter dikkate alınmıştır.
Avrupa Komisyonu bir işletmenin KOBİ olarak nitelenebilmesi için gerekli kantitatif kriterlere ilave olarak nitel faktörleri de dikkate almaktadır. Bu kapsamda bir işletmenin finansal kaynaklara erişim kapasitesi, değerlendirmede dikkate alınan ana faktörlerdendir. Zira daha büyük bir ana ortaklık bünyesinde faaliyet gösteren
2 European Commission (2020). User Guide to the SME Definition, s.4.
https://ec.europa.eu/docsroom/documents/42921 Erişim Tarihi: 03.12.2020.
3 OECD (2005). SME and Entrepreneurship Outlook 2005, OECD Publishing, Paris, s.17.
https://read.oecd-ilibrary.org/industry-and-services/oecd-sme-and-entrepreneurship-outlook-2005- edition_9789264009257-en#page17 Erişim Tarihi: 03.12.2020.
7 işletmeler, ihtiyaç halinde ana ortaktan veya grup şirketlerinden finansal kaynak temin etme kapasitesine sahiptir. Buna karşın tamamen bağımsız (autonomous) veya herhangi bir işletmede %25’ten daha az sermayeye veya oy hakkına sahip işletmeler için nicel faktörlerin tek başına dikkate alınması yeterli olmaktadır. Dolayısıyla karmaşık bir ortaklık yapısına sahip işletmelerin KOBİ olarak tanımlanabilmesi için nicel faktörlerin tek başına dikkate alınması yetersiz bulunmakta, bu tür işletmeler için olay bazında analiz yapılmasının uygun olacağı belirtilmektedir.4
Türkiye’de geçerli KOBİ tanımı, 2005/9617 sayılı Bakanlar Kurulu kararı doğrultusunda 18.11.2005 tarih ve 25997 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren “Küçük ve Orta Büyüklükteki İşletmelerin Tanımı, Nitelikleri ve Sınıflandırılması Hakkında Yönetmelik” hükümlerine göre yapılmıştır. Bu çerçevede söz konusu Yönetmelik’in 5’inci maddesi hükmünde 2018 yılında yapılan değişiklikle güncellenen kriterler izleyen tabloda verilmiştir.
Tablo 3: Türkiye’de 2018 Yılından İtibaren Geçerli KOBİ Sınıflaması Şirket Kategorisi Personel Sayısı Yıllık Net Satış Geliri
veya
Bilanço Büyüklüğü
Orta Ölçekli İşletme 250 125 milyon TL 125 milyon TL
Küçük İşletmeler 50 25 milyon TL 25 milyon TL
Mikro İşletmeler 10 3 milyon TL 3 milyon TL
2018 yılında yapılan değişiklik öncesinde bir işletmenin KOBİ olarak nitelenebilmesi için personel sayısının azami 250 olması ve yıllık net satış geliri ile bilanço büyüklüğü verilerinden birisinin 40 milyon TL’den az olması gerekmekteydi.
Dolayısıyla yapılan değişiklik sonucunda 40 milyon TL, 125 milyon TL seviyesine çıkarılmış ve KOBİ kapsamı genişletilmiştir.5
Türkiye’de geçerli KOBİ sınıflaması ve dikkate alınan kriterler ile AB sınıflamasının büyük ölçüde uyumlu olduğu görülmektedir. Nitekim Yönetmelik’in 7-10’uncu maddeleri hükmüne göre, AB uygulamasında olduğu gibi Türkiye’de de ortaklıkları üzerinde %25’ten fazla paya sahip olan işletmeler ile şirket üzerinde
%25’ten fazla paya sahip bir tüzel kişiliğin bulunması durumunda bu işletmelerin KOBİ kriterlerini taşımalarına yönelik değerlendirmede, ortaklıklarının verileri de dikkate alınmaktadır.
4 European Commission (2020). a.g.m. Erişim Tarihi: 03.12.2020.
5 Resmî Gazete (2005). Küçük ve Orta Büyüklükteki İşletmelerin Tanımı, Nitelikleri ve Sınıflandırılması Hakkında Yönetmelik, Md: 4 (1)- a.
8 AB ve Türkiye uygulamasına benzer bir KOBİ sınıflaması bulunan diğer ülke İngiltere’dir. Zira söz konusu ülkede bir işletmenin KOBİ olarak tanımlanabilmesi için dikkate alınan üç temel faktör; çalışan sayısı, satış geliri ve bilanço büyüklüğüdür. Ancak İngiltere’de bahsedilen üç kriter, AB ve Türkiye’den farklı olarak birlikte dikkate alınmaktadır. Diğer bir ifadeyle işletmelerin KOBİ olarak tanımlanmaları için her üç kriteri birlikte sağlamaları gerekmektedir.
ABD’de olduğu gibi her sektör için farklı kriterlerin dikkate alındığı diğer bir ülke Japonya’dır. Ülkede orta büyüklükteki işletmeler için imalat, toptan ticaret, perakende ticaret ve hizmet sektörü olmak üzere 4 ana sektör belirlenmiş ve bu sektörlerde faaliyet gösteren işletmeler için ayrı tanımlar geliştirilmiştir. Küçük ölçekli işletmeler için de imalat ve ticaret/hizmetler olmak üzere iki ana sektör için farklı kriterler belirlenmiştir. KOBİ tanımlamasında dikkate alınan temel iki faktör ise şirketin öz sermayesi ve çalışan sayısıdır.6 Bu bakımdan Japonya öz sermaye unsurunu dikkate alarak, ABD, AB, Türkiye ve İngiltere uygulamasından ayrılmaktadır.
Çin Halk Cumhuriyeti tarafından yapılan KOBİ tanımlaması detaylı bir sektörel sınıflama yapılması bakımından ABD uygulaması ile benzerlik göstermektedir. Ülkede toplam 14 ana sektör belirlenmiş ve her sektör için çalışan sayısı ve faaliyet geliri değerleri farklılaştırılmıştır. Ayrıca işletmelerin mikro işletmeler, küçük işletmeler ve orta ölçekli işletmeler olmak üzere 3 ana gruba ayrılması ve her grup için ayrı kriterler belirlenmesi7 bakımından Türkiye tanımlaması ile benzerlik arz etmektedir. Diğer yandan Çin, çoğu ülkede dikkate alınan net satış geliri yerine faaliyet geliri faktörünü dikkate alması nedeniyle yeni bir tanımlama getirmiştir.
1.2. KOBİ'lerin Uluslararası Ekonomilerdeki Yeri ve Önemi
KOBİ’ler global ekonomik düzende ülke ekonomisine sağladıkları katkılar bakımından hayati öneme sahip durumdadır. ABD, Çin, İngiltere ve AB üyesi gelişmiş ülkelerde faaliyet gösteren toplam işletmelerin tamamına yakını
6 SME Support Japan, Our Target, https://www.smrj.go.jp/english/about/target.html Erişim Tarihi:
04.12.2020.
7 OECD (2016). Financing SMEs and Entrepreneurs 2016: An OECD Scoreboard, OECD Publishing, Paris, s.174. https://doi.org/10.1787/fin_sme_ent-2016-en Erişim Tarihi: 04.12.2020.
9 KOBİ’lerden oluşmaktadır. 2019 yılsonu verilerine göre ABD8 ve Birleşik Krallık’ta9 bu oran %99,9, Çin’de 2018 yılsonu itibarıyla %99,8,10 AB üyesi 28 ülkede ise KOBİ’lerin toplam işletmeler içindeki payı 2019 yılsonu itibarıyla %99,8 düzeyindedir.11
İşletme sayısı bakımından büyük çoğunluğu oluşturan KOBİ’ler, istihdam, üretim, yatırım ve ihracata sağladıkları katkı bakımından da önemli bir paya sahiptir.
ABD’de 2019 yılsonu verilerine göre KOBİ niteliğindeki işletmelerde toplam 59,9 milyon çalışan istihdam edilmekte ve bu çerçevede ülkedeki toplam istihdamın
%47,3’ünü KOBİ’ler oluşturmaktadır. Bununla birlikte bazı sektörlerde toplam personel sayısının büyük çoğunluğu KOBİ’ler nezdinde istihdam edilmektedir.
KOBİ’lerin kendi faaliyet gösterdikleri sektörlerdeki istihdama katkıları izleyen tabloda verilmiştir.
Tablo 4: ABD’de KOBİ’lerin Sektörel Bazda İstihdama Katkısı
Sektör KOBİ Personel Sayısı Toplam Çalışan Sayısı KOBİ Payı
Tarım ve Hayvancılık 134.578 160.411 83,90%
İnşaat 5.196.519 6.311.264 82,34%
Emlak ve Kiralama 1.434.649 2.111.418 67,95%
Sanat ve Eğlence 1.411.192 2.311.437 61,05%
Gıda 8.311.349 13.704.017 60,65%
Bilimsel ve Teknik Hiz. 5.182.179 8.799.893 58,89%
Toptan Ticaret 3.446.199 6.110.748 56,40%
Sağlık ve Sosyal Hiz. 8.827.665 19.735.708 44,73%
Eğitim Hizmetleri 1.630.541 3.677.275 44,34%
İmalat 5.108.012 11.590.420 44,07%
Perakende Ticaret 5.578.660 15.967.893 34,94%
Finans ve Sigorta 1.920.108 6.336.795 30,30%
Kaynak: U.S. Small Business Administration Office of Advocacy (2019). 2019 Small Business Profile, s.4.
8 SBA Office of Advocacy (2020). 2019 Small Business Profile, s.1. https://cdn.advocacy.sba.gov/wp- content/uploads/2019/04/23142719/2019-Small-Business-Profiles-US.pdf Erişim Tarihi: 05.12.2020.
9 Department for Business, Energy & Industrial Strategy (2020). Business Population Estimates for the UK and Regions: 2019 Statistical Release, https://www.gov.uk/government/publications/business- population-estimates-2019/business-population-estimates-for-the-uk-and-regions-2019-statistical- release-html Erişim Tarihi: 05.12.2020.
10 National Bureau of Statistics of China (2019). China Statistical Yearbook, http://www.stats.gov.cn/tjsj/ndsj/2019/indexeh.htm Erişim Tarihi: 05.12.2020.
11 European Commission (2019). SME Performance Review: Executive Summary, s.1.
https://ec.europa.eu/docsroom/documents/38365/attachments/2/translations/en/renditions/native Erişim Tarihi: 05.12.2020.
10 Tabloda yer alan veriler, ABD’de özellikle çalışan yoğunluğunun yüksek olduğu sağlık ve sosyal hizmetler, perakende ticaret ve imalat gibi sektörlerde KOBİ’lerin istihdama katkısının azınlıkta kaldığını, gıda sektörü istisna olmak üzere toplam çalışan sayısının görece az olduğu sektörlerde ise istihdama daha yüksek katkı sağladığını göstermektedir.
ABD’de KOBİ’lerin ihracata katkısı ise sınırlı düzeydedir. İhracat gerçekleştiren işletmelerin %97,5’i KOBİ’lerden oluşmasına karşın toplam ihracat hacmi içerisindeki payı %33,3 seviyesinde gerçekleşmiştir.12 ABD’de KOBİ’lerin GSYİH’ye katkısı 1998-2014 döneminde sürekli olarak düşüş göstermiştir. 1998 yılında GSYİH içerisindeki payı %48 düzeyinde olan KOBİ’lerin 2014 yılsonu itibarıyla üretime katkısı %43,5 seviyesine gerilemiştir. Diğer yandan emlak sektörü ve inşaat sektöründe KOBİ’lerin GSYİH payı %82 iken eğlence ve sanat sektöründe
%69 düzeyindedir.13 Diğer bir ifadeyle ABD’de ekonomik faaliyetlerin yaklaşık yarısı KOBİ’ler tarafından gerçekleştirilmektedir. Sonuç olarak KOBİ’lerin üretim, istihdam ve ihracata katkısı bakımından ABD ekonomisinde önemli bir konuma sahip oldukları anlaşılmaktadır.
Birleşik Krallık’ta 2019 verilerine göre 16,6 milyon çalışanın istihdam edildiği KOBİ’lerin toplam istihdama katkısı %60 düzeyindedir. Küçük ölçekli işletmelerde bu oran %48 iken, orta ölçekli işletmelerin istihdam oranı %12 düzeyindedir.
KOBİ’ler üretime sağladığı katkı bakımından da ülkede önemli bir konumdadır. Zira aynı dönemde toplam üretimin %52’sini KOBİ’ler oluşturmaktadır.14 Bu bakımdan Birleşik Krallık’ta hem istihdam hem de üretimin çoğunluğu KOBİ’ler tarafından gerçekleştirilmektedir. İhracat verileri bakımından KOBİ’lerin payı 2008 sonrası düşüş göstermiştir. Zira 2008-2009 döneminde ülkede gerçekleşen toplam ihracat işlemlerinin yaklaşık %60’ı KOBİ’ler tarafından gerçekleştirilirken 2018 verilerine göre KOBİ’lerin toplam ihracat içerisindeki payı %32 seviyesine gerilemiştir.15
12 SBA Office of Advocacy (2020). a.g.m., s.1-4.
13 Kobe, K., Schwinn, R. (2018). Small Business GDP 1998-2014, s.4-7. U.S. Small Business Administration Office of Advocacy, https://cdn.advocacy.sba.gov/wp- content/uploads/2018/12/21060437/Small-Business-GDP-1998-2014.pdf Erişim Tarihi: 05.12.2020.
14 Department for Business, Energy & Industrial Strategy (2020). a.g.m.
15 British Business Bank (2020). UK SME Exporting Trends: Finance and Trade, s.17.
https://www.british-business-bank.co.uk/wp-content/uploads/2020/02/UK-SME-Exporting-FINAL- VERSION.pdf Erişim Tarihi: 06.12.2020.
11 Yaratılan toplam katma değer bakımından KOBİ’lerin payı 2019 yılı itibarıyla %47,7 olarak gerçekleşmiştir.
AB üyesi 28 ülkede KOBİ’lerin istihdama katkısı ABD ve Birleşik Krallık verilerinin üzerinde yer almaktadır. 2018 yılı verileri, AB üyesi ülkelerde toplam istihdamın %66,6’sının KOBİ’ler tarafından yaratıldığını göstermektedir. Mikro işletmelerin toplam istihdamdan aldığı pay %30, küçük işletmelerin %20, orta ölçekli işletmelerin ise %16,5 seviyesindedir. Yaratılan toplam katma değer bakımından da KOBİ’ler AB üyesi ülkelerde %56 pay ile çoğunluğu oluşturmaktadır.16 AB üyesi ülkelerde istihdam ve katma değer bakımından önemli bir konuma sahip olan KOBİ’ler, ihracat payı bakımından aynı durumda değildir. ABD dışındaki AB üyesi olmayan ülkelere yapılan toplam ihracatın %32’si, ABD’ye yapılan ihracatın ise
%28’i KOBİ’ler tarafından gerçekleştirilmektedir. Bu bakımdan KOBİ’lerin toplam ihracattan aldığı pay %31 düzeyindedir. Veriler ülke bazında incelendiğinde ise Almanya’da KOBİ’lerin toplam ihracat işlemlerine katkısı %15 ile sınırlı iken bu oran Fransa’da %32, İspanya’da %35, İtalya’da %44 ve Hollanda’da %59 düzeyindedir.17
Çin Halk Cumhuriyeti’nde 2018 yılı verilerine göre KOBİ’lerin GSYİH’ye katkısı %60 seviyesini aşmış durumdadır. İstihdamın %75’i, ihracatın ise %68’i KOBİ’ler tarafından gerçekleştirilmektedir.18 İzleyen tabloda seçilmiş ülkelerde KOBİ’lerin ulusal ekonomide üretim, istihdam ve ihracat payları verilmiştir.
16 European Commission (2019). a.g.m.
17 Cemat, L.; Jakubiak, M.; Preillon, N. (2020). The Role of SMEs in Extra-EU Exports: Key Performance Indicators, s.6-10. https://trade.ec.europa.eu/doclib/docs/2020/june/tradoc_158778.pdf Erişim Tarihi: 06.12.2020.
18 OECD (2020). Financing SMEs and Entrepreneurs 2020: An OECD Scoreboard, OECD Publications: Paris, s.168.
12
Tablo 5: Seçilmiş Ülkelerde KOBİ’lerin Ekonomiye Katkısı
Ülke İstihdam Üretim İhracat
ABD 47% 43% 33%
AB (28 Ülke) 67% 56% 32%
Birleşik Krallık 60% 52% 32%
Çin 75% 63% 68%
Rusya 22% 26% 9%
Almanya 64% 54% 15%
Fransa 64% 56% 32%
Japonya 69% 53%
Türkiye 74% 54% 55%
Tabloda yer alan veriler KOBİ’lerin seçilmiş ülkelerde istihdama ortalama
%60 katkıda bulunduğu, üretimin ise ortalama %51’inin KOBİ’ler tarafından gerçekleştirildiğini göstermektedir. Buna karşın KOBİ’lerin ihracat performansı, üretim ve istihdama olan katkılarına nispeten düşük seviyededir. Zira Çin dışında diğer ülkelerde KOBİ’ler toplam ihracatın üçte birini gerçekleştirebilmektedir.
Ayrıca Rusya’da faaliyet gösteren KOBİ’lerin ekonomik yapıya olan katkılarının sınırlı olduğu, bu bakımdan seçilmiş diğer ülkelerden ayrıştığı görülmektedir.
1.3. KOBİ’lerin Türk Ekonomisindeki Yeri ve Önemi
Türkiye’de KOBİ’lerin toplam işletmeler içerisindeki payı, gelişmiş ülkeler ve AB üyesi ülkelere benzer şekilde %99,8 düzeyindedir. Bununla birlikte orta ölçekli işletmelerin payı %1 ile sınırlı iken mikro ve küçük işletmeler %98,8 paya sahiptir.
2007-2016 döneminde Türkiye’deki toplam girişim sayısı ile KOBİ niteliğindeki işletmelerin toplam işletmeler içerisindeki payı izleyen tabloda verilmiştir.
Tablo 6: Türkiye’de KOBİ Niteliğindeki İşletmelerin Toplam İşletmeler İçerisindeki Payı
Yıl Mikro Pay Küçük Pay Orta Pay KOBİ Büyük Toplam 2007 3.295.122 95,43% 139.484 4,04% 15.189 0,44% 3.449.795 2.968 3.452.763 2008 3.331.988 95,59% 138.838 3,98% 12.165 0,35% 3.482.991 2.658 3.485.649 2009 3.084.183 95,62% 121.746 3,77% 16.204 0,50% 3.222.133 3.329 3.225.462 2010 2.860.438 95,25% 120.967 4,03% 18.408 0,61% 2.999.813 3.303 3.003.116 2011 3.243.788 94,79% 153.150 4,48% 21.468 0,63% 3.418.406 3.757 3.422.163 2012 3.280.397 94,40% 166.277 4,78% 24.046 0,69% 3.470.720 4.272 3.474.992 2013 3.303.210 93,59% 190.554 5,40% 30.567 0,87% 3.524.331 5.210 3.529.541 2014 3.302.397 93,67% 185.573 5,26% 31.271 0,89% 3.519.241 6.190 3.525.431 2015 3.357.063 93,65% 189.964 5,30% 31.780 0,89% 3.578.807 6.025 3.584.832 2016 3.420.580 93,65% 193.304 5,29% 32.508 0,89% 3.646.392 6.129 3.652.521 Kaynak: T.C. Kalkınma Bakanlığı (2018). Girişimcilik, KOBİ’ler, Esnaf ve Sanatkârlar Özel İhtisas Komisyonu Raporu, s.20.
13 2007-2016 dönemine ait veriler incelendiğinde, KOBİ’lerin toplam işletmeler içerisindeki payında önemli bir değişim görülmemiş ve KOBİ’ler girişimlerin tamamına yakınını oluşturmaktadır. Diğer yandan KOBİ’ler içerisinde mikro işletmeler büyük çoğunluğu oluşturmasına karşın payında gerileme görülmektedir.
Buna karşın küçük ve orta işletmeler ise toplam girişim sayısı içerisindeki payını zaman içerisinde artırmıştır.
Mikro ölçekli işletmelerin işletme sayısı bakımından en yoğun faaliyet gösterdiği alan toptan ve perakende ticaret sektörüdür. Küçük ölçekli işletmeler imalat sektörü, toptan ve perakende ticaret sektörü ve inşaat sektöründe büyük ölçüde aynı oranda faaliyet göstermektedir. Orta ölçekli işletmelerin en yoğun faaliyet gösterdiği alan sırasıyla imalat ve inşaat sektörleridir.19
İşletme sayısı bakımından büyük çoğunluğu oluşturan KOBİ’ler, toplam istihdam, yatırımlar, toplam ciro ve yaratılan katma değer bakımından da Türk ekonomisinde önemli bir konumda bulunmaktadır. Seçilmiş temel göstergeler bakımından KOBİ’lerin 2003-2015 döneminde Türk ekonomisine olan katkısı izleyen şekilde verilmiştir.
19 T.C. Kalkınma Bakanlığı (2018). On Birinci Kalkınma Planı (2019-2023): Girişimcilik, KOBİ’ler, Esnaf ve Sanatkârlar Özel İhtisas Komisyonu Raporu, s.22. https://sbb.gov.tr/wp- content/uploads/2020/04/GirisimcilikKOB%C4%B0lerEsnaf_ve_SanatkarlarOzelIhtisasKomisyonuR aporu.pdf Erişim Tarihi: 06.12.2020.
14
Şekil 1: KOBİ’lerin Seçilmiş Göstergeler Bakımından Türk Ekonomisine Katkıları
Kaynak: T.C. Kalkınma Bakanlığı (2018). On Birinci Kalkınma Planı (2019-2023): Girişimcilik, KOBİ’ler, Esnaf ve Sanatkârlar Özel İhtisas Komisyonu Raporu, s.24.
Tabloda yer alan veriler, temel göstergeler bakımından Türk ekonomisine en önemli katkının KOBİ’ler tarafından yapıldığını göstermektedir. Zira toplam yatırım hacmi bakımından dalgalı bir seyir değerlendirme dışı tutulduğunda, toplam ciro, katma değer ve istihdam hacminin çoğunluğunu KOBİ’ler oluşturmaktadır.
KOBİ’lerin Türk ekonomisine en büyük katkısı istihdam alanında gerçekleşmiştir. 2019 yılı verilerine göre toplam çalışan sayısının %73,7’si KOBİ’ler nezdinde istihdam edilmektedir.20 Mikro ve küçük ölçekli işletmeler istihdamın
%55,7’sini, orta ölçekli işletmeler ise %18’ini oluşturmaktadır.21 Bu açıdan Türkiye, KOBİ’lerin istihdama katkısı bakımından değerlendirildiğinde ABD, AB ortalaması, Birleşik Krallık, Almanya, Fransa ve Japonya gibi gelişmiş ülkeleri geride bırakmıştır.
KOBİ’lerin istihdama olan mevcut katkısı üst düzeyde olmakla birlikte Şekil:1’de görüleceği üzere son yıllarda düşüş eğilimindedir. Zira 2005 yılında
20 TÜİK (2020). Yıllık Sanayi ve Hizmet İstatistikleri: 2019, https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Yillik-Sanayi-ve-Hizmet-Istatistikleri-2019-33599 Erişim Tarihi: 06.12.2020.
21 European Commission (2019). 2019 SBA Fact Sheet: Turkey, s.2.
https://ec.europa.eu/neighbourhood-enlargement/sites/near/files/sba-fs-2019_turkey.pdf Erişim Tarihi:
06.12.2020.
40,0%
45,0%
50,0%
55,0%
60,0%
65,0%
70,0%
75,0%
80,0%
85,0%
2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015
İstihdam Katma Değer Ciro Yatırımlar
15 toplam çalışan sayısının %80,6’sı KOBİ’ler nezdinde istihdam edilmesine karşın bu oran 2006-2015 döneminde sürekli azalarak %72,7 seviyesine kadar gerilemiş, 2018 ve 2019 yılında ise sırasıyla %73,9 ve %73,7 olarak gerçekleşmiştir.22 Bu gerilemenin temel nedeni, bahsedilen dönemde orta ölçekli işletmelerin büyümeleri sonucunda KOBİ özelliğini kaybetmeleri ve büyük ölçekli işletmeler sınıfına dahil edilmeleridir.23
KOBİ’lerin Türk ekonomisine sağladığı en büyük ikinci katkı toplam ciro hacminde gerçekleşmiştir. 2019 yılı verilerine KOBİ’lerin ülkenin toplam cirosundan aldığı pay %64,5 düzeyindedir. KOBİ’ler içerisinde ciroya en yüksek katkıyı ise mikro ölçekli işletmeler sağlamıştır. Son 5 yıllık dönemde mikro, küçük ve orta ölçekli işletmelerin toplam ciro içerisindeki payı izleyen tabloda verilmiştir.
Tablo 7: KOBİ’lerin Türkiye’deki Toplam Ciro İçerisindeki Payı
İşletme Türü 2014 2015 2016 2017 2018 2019 Mikro İşletmeler 24,74% 24,78% 25,14% 25,11% 23,89% 25,00%
Küçük Ölçekli İşletmeler 22,39% 21,84% 21,57% 21,38% 20,79% 19,80%
Orta Ölçekli İşletmeler 19,84% 20,07% 20,17% 19,70% 19,71% 19,70%
KOBİ Toplam 66,96% 66,68% 66,89% 66,20% 64,39% 64,50%
Büyük İşletmeler 33,04% 33,32% 33,11% 33,80% 35,61% 35,50%
Kaynak: TÜİK, Yıllık Sanayi ve Hizmet İstatistikleri 2014-2019
Tablodaki veriler, Türk ekonomisindeki toplam satış gelirlerinin yaklaşık üçte ikisinin KOBİ niteliğindeki işletmelere ait olduğunu göstermektedir. 2019 yılı verilerine göre mikro işletmeler, toplam ciro bakımından KOBİ’ler içerisinde ilk sırada yer almaktadır. Diğer yandan son 5 yıllık dönemde KOBİ’lerin toplam ciro içerisindeki payında gerileme görülmekte buna karşın büyük ölçekli işletmelerin payı artış göstermiştir.
Türk ekonomisinde KOBİ’lerin önemli bir paya sahip olduğu üçüncü alan, yaratılan katma değer hacmidir. İzleyen tabloda KOBİ’lerin son 5 yıllık dönemde yaratılan katma değer hacmi bakımından payları verilmiştir.
22 TÜİK (2020). a.g.m.
23 T.C. Kalkınma Bakanlığı (2018). a.g.m.
16
Tablo 8: KOBİ’lerin Türk Ekonomisinde Yaratılan Katma Değer Açısından Payı
İşletme Türü 2014 2015 2016 2017 2018
Mikro İşletmeler 15,46% 14,61% 14,79% 14,54% 13,54%
Küçük Ölçekli İşletmeler 19,17% 18,43% 18,14% 18,03% 17,41%
Orta Ölçekli İşletmeler 21,66% 21,66% 21,24% 21,51% 21,61%
KOBİ Toplam 56,29% 54,69% 54,17% 54,08% 52,57%
Büyük İşletmeler 43,71% 45,31% 45,83% 45,92% 47,43%
Kaynak: TÜİK (2020). Yıllık Sanayi ve Hizmet İstatistikleri.
Tabloda yer alan veriler, Türk ekonomisinde yaratılan katma değerin çoğunluğunun KOBİ’ler tarafından gerçekleştirildiğini ortaya koymaktadır. Diğer yandan istihdam ve toplam ciro verilerinden alınan pay ile işletme hacmi arasında ters yönde bir ilişki söz konusu iken yaratılan katma değerde bunun tam tersi söz konusudur. Diğer bir ifadeyle KOBİ’ler içerisinde işletme hacmi büyüdükçe yaratılan katma değerden alınan pay da aynı şekilde yükselmektedir.
Tabloda yer alan veriler ile Şekil 1’de yer alan veriler birlikte değerlendirildiğinde 2003 yılında yaratılan toplam katma değerin %60’ı KOBİ’ler tarafından üretilmekte iken yıllar itibarıyla sürekli düşüş gösteren bu oran 2018 yılsonunda %52 seviyesine gerilemiştir. Bahsedilen trendin devam etmesi halinde büyük işletmeler tarafından yaratılan katma değer, çoğunluk paya sahip olacaktır.
KOBİ’ler Türk dış ticaretinde de önemli bir rol oynamaktadır. İstihdam, toplam ciro ve yaratılan katma değer verilerine benzer şekilde ihracat ve ithalat faaliyetlerinin de çoğunluğu KOBİ niteliğindeki işletmeler tarafından gerçekleştirilmektedir. KOBİ’lerin ihracat işlemlerindeki payı son 5 yılı kapsayacak şekilde izleyen şekilde verilmiştir.
17
Şekil 2: KOBİ’lerin Türk Ekonomisinde Gerçekleştirilen İhracat İşlemlerindeki Payı Kaynak: TÜİK, Girişim Özelliklerine Göre Dış Ticaret İstatistikleri 2015-2019
Şekilde yer alan veriler, Türk ekonomisinde gerçekleştirilen ihracat işlemlerinin ortalama %55’inin KOBİ’ler tarafından gerçekleştirildiğini göstermektedir. Ayrıca son 5 yıllık dönemde KOBİ’ler ihracat işlemlerinden aldığı payı istikrarlı bir şekilde korumaktadır. KOBİ’ler içerisinde ihracata en büyük katkıyı mikro işletmeler sağlamaktadır. Bununla birlikte her üç işletme grubunun toplam ihracat hacmi içerisindeki payı birbirine oldukça yakın seyretmektedir.
KOBİ’lerin ithalat işlemleri ise ihracat hacmine göre sınırlı kalmıştır. Zira 2019 yılı verilerine göre toplam ithalatın %37,7’si KOBİ’ler tarafından gerçekleştirilmiştir. Son 5 yıllık ortalamada, KOBİ’ler tarafından yapılan ithalatın toplam ithalat içerisindeki payı yaklaşık %38 olarak gerçekleşmiştir.24
1.4. KOBİ'lerin Finansman Yöntemleri
Ticari işletmelerde faaliyetlerin sürdürülebilirliği, finansman kaynaklarına erişim imkânı ile doğrudan ilişkilidir. Öz kaynakları maruz kaldığı riskleri karşılamakta yetersiz kalan ve yabancı kaynak temininde problemler yaşayan bir
24 TÜİK (2020). Girişim Özelliklerine Göre Dış Ticaret İstatistikleri: 2019, https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Girisim-Ozelliklerine-Gore-Dis-Ticaret-Istatistikleri-2019- 33899 Erişim Tarihi: 07.12.2020.
5,00%
15,00%
25,00%
35,00%
45,00%
55,00%
65,00%
2015 2016 2017 2018 2019
Mikro Küçük Orta KOBİ Toplam Büyük
18 işletme, yetersiz fon kaynağı nedeniyle faaliyetlerinin devamında önemli güçlüklerle karşı karşıya kalacaktır. KOBİ’ler gibi uluslararası ekonomilerde olduğu gibi Türk ekonomisinde de temel makroekonomik göstergelerin gelişiminde önemli paya sahip işletmelerin finansal kaynaklara ulaşımı önem arz etmektedir. Zira bu tür işletmelerin faaliyetlerinin sürdürülebilirliği makroekonomik yapı açısından da bir zorunluluk haline gelmiştir. Türkiye’de faaliyet gösteren KOBİ’ler finansal kaynak ihtiyacını yoğun olarak bankacılık sektörü aracılığıyla karşılamakta ve buna ilave olarak öz kaynaklarına dayalı bir sermaye yapısı bulunmaktadır.25 Bu çerçevede izleyen başlıklarda KOBİ’lerin ağırlıklı finansman yöntemleri açıklanmıştır.26
1.4.1. Öz Kaynaklar
Öz kaynaklar yoluyla işletmenin kendi kendini finanse etmesi KOBİ finansmanında önemli bir rol oynamaktadır. Bununla birlikte öz kaynaklar aracılığıyla finansmanın önemi ülkelere, firma büyüklüğüne ve yaşına ve ayrıca faaliyet gösterdiği sektör ve iş koluna göre değişiklik göstermektedir. Likit varlık hacminin düşük olması, firma itibarının yabancı kaynak temini için yeterli düzeye ulaşmaması, finansal kurumlarla iletişim düzeyinin düşük olması bakımından KOBİ’ler, büyük ölçekli işletmelere kıyasla öz kaynaklara daha fazla başvurmaktadır.27
Literatürde gerçekleştirilen araştırmalar da KOBİ’lerin öz kaynaklara olan bağımlılığını ortaya koymaktadır. Avrupa Birliği üyesi ülkelerde faaliyet gösteren toplam 13.098 adet KOBİ’lerin finansal sorunlarına yönelik gerçekleştirilen ampirik araştırmada, KOBİ’ler kullandıkları fon kaynaklarına göre 7 farklı gruba ayrılmıştır.
Araştırma sonucunda en büyük grup, işletmelerin 5.321’ini (%40,6) oluşturan ve yalnızca iç kaynaklara başvuran işletmeler olmuştur. Söz konusu işletmeler hiçbir şekilde dış finansman kaynaklarını kullanmamaktadır. Söz konusu grupta yer alan işletmelerin büyük çoğunluğunun kısa bir faaliyet geçmişine sahip olduğu, geçmiş dönemde yüksek büyüme oranlarına sahip olmayan ve büyüme hedefleri bulunmayan
25 KOSGEB (2014). KOBİ Stratejisi ve Eylem Planı (2015-2018), s.82.
https://www.kosgeb.gov.tr/Content/Upload/Dosya/Mali%20Tablolar/KSEP/Kobi_Stratejisi_ve_Eyle m_Plani_(2015-2018).pdf Erişim Tarihi: 08.12.2020.
26 KOBİ’ler tarafından kullanılmakla birlikte kullanım düzeyi oldukça düşük olan sermaye piyasası borçlanma araçları, sosyal çevreden sağlanan finansal kaynaklar, satıcı kredileri, risk sermayesi ve forfaiting yöntemlerine çalışmada yer verilmemiştir.
27 OECD (2020). a.g.m.
19 tek sahipli firmalar olduğu tespit edilmiştir. Araştırmada ayrıca bahsedilen işletmelerin faaliyet gösterdiği ülkelerin büyük çoğunluğunda yüksek enflasyon ve volatilitenin hâkim olduğu, son 5 yıllık GSYH büyüme hızının ve kişi başına düşen GSYH’nin nispeten düşük olduğu, işsizlik oranının ise diğer gruplarda yer alan KOBİ’lerin faaliyet gösterdiği ülkelere göre daha yüksek olduğu sonucuna varılmıştır.28 Bu durum, finansal kaynaklara erişim konusunda KOBİ’lere özgü içsel faktörlere ilave olarak makroekonomik faktörlerin de etkili olduğunu göstermektedir.
Avrupa Merkez Bankası tarafından 2019 yılında gerçekleştirilen “Euro Bölgesindeki İşletmelerin Finansman Kaynaklarına Erişimi” başlıklı anket araştırmasında, çalışma kapsamındaki toplam 10.042 adet KOBİ’nin %25’i öz kaynakları en önemli finansman kaynağı olarak görmektedir. Bahsedilen araştırmada ayrıca banka kredilerine başvurmama nedeni olarak iç kaynakların yeterli olduğunu belirten işletmeler %43 düzeyindedir.29
Fransa Merkez Bankası, bünyesinde bulunan BACH (Bank for the Account of Companies) veri tabanı aracılığıyla AB üyesi 12 ülkede faaliyet gösteren KOBİ’lerin finansal rasyolarına ilişkin veriler sunmaktadır. Söz konusu veriler, 2013-2017 döneminde KOBİ’lerin kârlılık bakımından olumlu bir performansa sahip olduğunu göstermiştir. Elde edilen kârın sermayeye eklenmesi, KOBİ’lerin öz kaynak aracılığıyla finansmanını güçlendiren bir durum olarak değerlendirilmektedir.30
Türkiye’de KOBİ’lerin öz kaynak kullanımına ilişkin son dönemde gerçekleştirilen ampirik araştırmalar da benzer sonuçlara ulaşmıştır. Farklı bölgelerde faaliyet gösteren KOBİ’ler üzerine yapılan araştırmalar, en fazla başvurulan finansal kaynağın öz kaynaklar olduğunu ortaya koymaktadır. Tursun ve Cihangir (2017) Adıyaman ve Gaziantep illerinde faaliyet gösteren 168 adet KOBİ nezdinde gerçekleştirdikleri anket çalışmasında, 134 işletme en yoğun kullandığı fon
28 Masiak, C.; Moritz, A.; Lang F. (2017). Financing Patterns of European SMEs Revisited: An Updated Empirical Taxonomy and Determinants of SME Financing Clusters, EIF Research&Market
Analysis Working Paper 2017/40, s.25, 36.
https://www.eif.org/news_centre/publications/eif_wp_40.pdf Erişim Tarihi: 09.12.2020.
29 European Central Bank (2020). Survey on the Access to Finance Of Enterprises: April to September 2020,
https://www.ecb.europa.eu/stats/ecb_surveys/safe/html/ecb.safe202011~e3858add29.en.html#toc2 Erişim Tarihi: 09.12.2020.
30 Banque de France (2019). Bank for the Account of Companies (BACH) https://doi.org/10.1787/888934115749 Erişim Tarihi: 11.12.2020.
20 kaynağının öz kaynaklar olduğunu belirtmiştir. Durgun ve Selimoğlu (2019) tarafından gerçekleştirilen farklı bir araştırmada ise hizmet sektöründe faaliyet gösteren toplam 101 adet KOBİ’ye kullandıkları finansal kaynakların neler olduğu sorusu yöneltilmiştir. Araştırma kapsamındaki işletmelerin 78’i temel finansal kaynaklarının öz kaynaklar olduğunu belirtmiştir. Demir, Aydın ve Sezgin (2019) tarafından yapılan KOBİ’lerin finansal sorunlarına yönelik Diyarbakır’da faaliyet gösteren 386 adet KOBİ üzerinde yapılan anket çalışmasında, işletmelerin 205’i (%53,1) finansal kaynak ihtiyacının öz kaynaklar aracılığıyla karşılandığı yanıtını vermiştir.
İstanbul Sanayi Odası tarafından 2013 yılında gerçekleştirilen bir araştırmada küçük işletmelerin %66,9’u, orta ölçekli işletmelerin ise %65,2’si finansal kaynak olarak banka kredilerinden sonra öz kaynaklara başvurmaktadır. Söz konusu araştırmanın sonuçları izleyen tabloda verilmiştir.
Tablo 9: Türkiye’de KOBİ’ler Tarafından Kullanılan Finansal Kaynaklar
Finansal Kaynak Türü Küçük Ölçekli İşletmeler Orta Ölçekli İşletmeler
Banka Kredileri 70,40% 76,70%
Öz Kaynaklar 66,90% 65,20%
Eximbank 8,50% 24,80%
Finansal Kiralama (Leasing) 14,10% 20,00%
Faktöring 10,20% 7,60%
Kalkınma ve Yatırım Bankaları 6,30% 11,90%
Yurtdışı Finansal Kuruluşlar 0,40% 1,90%
Sermaye Piyasası Araçları 0,40% 1,00%
Diğer Kaynaklar 2,80% 2,40%
Kaynak: Demir, Ö.; Aydın, D.; Sezgin, E. E. (2019). KOBİ’lerin Finansal Sorunlarının İncelenmesinde Dış Kaynağın Rolü: Diyarbakır İli Örneği, Anemon Muş Alparslan Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 7(2), s. 225–233.
Tabloda yer alan veriler, her bir KOBİ’nin birden fazla fon kaynağına başvurduğunu göstermektedir. Bununla birlikte küçük ölçekli işletmelerin öz kaynaklar ve banka kredileri dışındaki finansal kaynakları kullanım oranı, orta ölçekli işletmelere kıyasla sınırlıdır. Bu bağlamda öz kaynaklar ve banka kredilerine bağımlılık oranı son derece yüksek olan KOBİ’lerin finansman yapısı, heterojen bir yapı arz etmektedir.
21 1.4.2. Banka Kredileri
KOBİ’ler açısından en önemli yabancı fon kaynağı, bankacılık sektöründen sağlanan kredilerdir. Ulusal ve uluslararası literatürde yapılan pek çok araştırma, banka kredilerinin KOBİ’lerin finansmanı açısından hayati öneme sahip olduğunu ortaya koymuştur. Zira KOBİ’lerin genellikle tek ortaklı hissedar yapısı nedeniyle ortakların sermaye artırım kapasitesi sınırlı seviyede olmaktadır. Ayrıca faaliyete başlanılan ilk dönemlerde kârlılık performansının düşük olmasının etkisiyle öz kaynaklar yetersiz kalabilmekte, bu durumda ise yabancı kaynaklara başvurma gereksinimi ortaya çıkmaktadır. KOBİ’lerin alternatif finansman kaynaklarının sınırlı olması ise banka kredilerini bu konuda en erişilebilir fon kaynağı haline getirmektedir.
Literatürde gerçekleştirilen araştırmalar da KOBİ’lerin banka kredilerine olan bağımlılığını ortaya koymaktadır. Avrupa Birliği üyesi ülkelerde faaliyet gösteren toplam 13.098 adet KOBİ’lerin finansal sorunlarına yönelik gerçekleştirilen ampirik araştırmada, KOBİ’ler ağırlıklı olarak kullandıkları fon kaynaklarına göre 7 farklı gruba ayrılmıştır. Araştırma sonuçları, KOBİ’lerin banka kredilerine başvurma oranı bakımından izleyen tabloda özetlenmiştir.31
Tablo 10: AB Üyesi Ülkelerde Faaliyet Gösteren KOBİ’lerin Banka Kredilerinden Yararlanma Oranı
Kredi Türü 1.
Grup
2.
Grup 3. Grup 4.
Grup
5.
Grup
6.
Grup Sübvansiyonlu Banka Kredileri 6,20% 1,10% 100,00
% - 0,30% -
Kredili Mevduat ve Kredi
Kartları 48,50% 35,50% 56,50% 85,70% 45,80% 37,20%
Banka Kredileri 21,80% 14,60% 49,70% 35,60% 18,40% - Toplam KOBİ Sayısı 1129 1324 602 2481 1382 859 Kaynak: Masiak, C.; Moritz, A.; Lang F. (2017). Financing Patterns of European SMEs Revisited: An Updated Empirical Taxonomy and Determinants of SME Financing Clusters, EIF Research&Market Analysis Working Paper 2017/40, s.25.
Tabloda yer alan veriler, yalnızca içsel kaynaklarla finanse edilen KOBİ’ler dışında diğer tüm gruplarda yer alan KOBİ’lerin banka kredilerini farklı türlerde olmak üzere yoğun şekilde kullandıklarını göstermektedir. Diğer yandan standart
31 Araştırmada işletmeler ağırlıklı olarak yararlandıkları finansal kaynaklara göre 7 farklı gruba ayrılmış olmakla birlikte, yalnızca içsel kaynaklardan yararlanan bu sebeple banka kredisi kullanmayan gruptaki işletmelere tabloda yer verilmemiştir.
