Uşak Para Vakıfları (1890-1923)

(1890-1923)

MUSTAFA ALKAN*

Giri~~

Vak~flar Genel Müdürlü~ü Vak~f Kay~tlar Ar~ivi (VGMA)'nde bulunan

2305 numaral~~ U~ak Vakfiye Fihrisd Defteri'nde 192 vak~f kayd~~

bulunmak-tad~r. Bugün bu 192 vak~ftan 61 tanesinin vakflyesi° mevcuttur. Bu vak~flar~n

kurulu~~ tarihleri, mevküfât~~ ve mahalleri incelendi~inde öncelikle üç ~ey

dikkati çekmektedir. Birincisi söz konusu vak~flar~n % 93,44'ünün

1890-1923 y~llar~~ aras~nda kurulmu~~ olmas~, ikincisi bu vak~flar~n % 89,47'sinin

para vakf~~ olu~udur. Üçüncüsü ise vak~flar~n % 86,54'ünün U~ak ~ehir

mer-kezinin d~~~nda, yâni U~ak k~r bölgelerinde kurulmas~d~r. ~~te bu üç

husus-tan hareketle, 1890-1923 y~llar~nda (zaman) U~ak'ta (mekân) kurulan para

vak~flar' (konu) ayr~ca incelemeye tabi tutulmu~tur.

Bilindi~i gibi vak~f, "lisan-~~ ~er`ide bir `aymn, menfaati `ibadullal~a ait

olmak üzere ashn~~ müebbeden haps etmektir". Yani bir mal veya mülkün

gelirinin vey-a kullan~m haklar~n~n insanlar~n yarar~na tahsis edilmesidir.

Müessese ba~lam~nda vak~flar~n iki ana unsuru vard~r. Bunlar, toplum

ta-raf~ndan do~rudan kullan~lan (ayniyle intifa' edilen) yol, köprü, câmi,

med-rese ve çe~me gibi, "müessesât-~~ hayriye" (hayrât) ile gelirleri kullan~lan

(geliriyle intifa' edilen) para, ba~, bahçe, han, dükkan ve ev gibi, menkül ve

gayrimenküllerdir (akark)3. As~rlarca ~slam ülkelerinin sosyal, kültürel ve

ik-tisadi hayat~nda çok önemli roller oynam~~~ vak~flar~n, bu ana unsurlar~na

geçmeden önce, U~ak'ta kurulan vak~flar~n mekân~ , kronolojisi ve

* Dr. Gazi Üniversitesi, Fen-Edebiyat Fakültesi, Tarih Bölümü.

Bu vakfiyelerin ll'i sondajlama usulüyle (her be~~ vakfiyeden biri al~n~p) tahlil edilerek "21. Yüzy~l~n E~i~inde U~ak" sempozyumda, vak~f müessesesi ba~lam~nda de~erlendirihni~tir. Bkz. Mustafa Alkan, "Ihtimali Sondaj Metoduna Dayal~~ Bir Ara~t~rma: U~ak Valuflan", 21. Yi.izyMn E~i~inde U~ak Sempozyumu, I, Umut Matbaas~, ~stanbul 2001, s. 399-412.

2 _{Vak~f terim ve ~sulâhlan için bkz. Elmahl~~ M. Hamdi Yaz~r, Ahka'mu'l-EvkaY, (Elmal~~}

Hamdi Gözüyle Vak~flar" ad~~ ile yay~na haz~rlayan: Nazif Öztürk), TDV Yay~n~, Ankara 1995, s. 49-53.

yo~unlu~u ile bu vak~flarm kurucular~~ ve idaresi hakk~nda bilgi vermek

ye-rinde olacakt~r.

Mekân, Kronoloji ve Yo~unluk

Ara~t~ rmada mekân olarak U~ak ili seçilmi~tir4. U~ak, klasik Osmanl~~

idari taksimat~nda, Anadolu Eyâletinin Kütahya Sanca~~'na ba~l~~ kaz ~~

statüsünde bir idari birim olarak düzenlenmi~tir5. U~ak kazas~, co~rafi

ola-rak, ba~l~~ bulundu~u Kütahya sanca~~n~n orta kesiminde yer almakta olup,

kuzeyinde ayn~~ sanca~a tabi Alt~nta~, Gediz ve Simav, bat~s~nda Selendi ve

Kula, güneyinde Lâzk~yye (Denizli) ve Honaz, güneybat~s~nda ~eyhlü (Çivril)

kazalar~, do~usunda da Karahisâr-~~ sâhip sanca~~~ yer almaktayd~. Bu mekân,

o dönemde Kula kazâs~~ hudutlar~~ dâhilinde bulunan E~me d~~~nda, bugünkü

ilin merkez, Banaz, Karahall~, Sivasl~~ ve Ulubey ilçelerinin kaplad~~~~ sahay~~

içine almaktayd~6. incelenen dönemde ise, U~ak ili co~rafyas~~ iki ayr~~ kaza

olarak iki ayr~~ sanca~a ve iki ayr~~ vilâyete ba~l~yd~. Bunlardan U~ak Kazas~,

Hüdavendigâr Vilâyetinin Kütahya Sanca~~na tabi Banaz ve Karahall~~

nahiye-leri ile ba~l~~ köylerden, E~ine Kazas~~ ise, Ayd~n Vilâyetinin Saruhan

Sanca~~na tabi Güre ve Sirge nahiyeleri ile ba~l~~ köylerden müte~ekkildi

(Tablo: 1). U~ak'~n 1953 y~l~nda il yap~lmas~yla, E~me kazas~~ bütün nahiye ve

köyleriyle birlikte bu idari birime ba~lanm~~t~r. Ara~t~rmada, belirlenen

dönemde tesis edilen vak~flar, U~ak ve E~me kazalar~ ndaki da~~l~mlarm~~

görebilmek ve iki ayr~~ kazadaki geli~meleri kar~~la~t~rabilmek için birlikte

in-celemeye tâbi tutulmu~tur.

U~ak bölgesinde ilk vakf~~ Germiyano~ullar~~ kurmu~, ilk hayrât~~ da

Ger-miyano~lu Ali~iro~lu I. Yakup Bey yapt~rm~~~ olmal~d~r. Yakup Bey 1321

(H.721) y~l~nda U~ak yak~nlar~ndaki Hacim Köyü'nde bir zâviye7 yapt~rarak

`t U~ak, Türk hâkimiyetine, Malazgirt Muharebesi'nden hemen sonra, 1076 y~l~nda geçmi~se de, bölgede kesin hâkimiyet Germiyano~ullar~~ Beyli~i döneminde (1300-1429) gerçekle~mi~tir. Germiyano~lu hânedâmmn 1429'cla sona ermesiyle bölge, Osmanl~~ idaresine girmi~tir. Bkz. ~. Hakk~~ Uzunçar~~llo~lu, Kütahya ~ehri, ~stanbul 1932, s. 10-69; M. Çetin Varl~k,

Germiyano~ullar~~ Tarihi (1300-1429), Ankara 1974, s. 69-80.

5 _{M. Çetin Varl~k, "XVI Yüzy~lda Kütahya Sanca~~'nda Yerle~me ve Vergi Nüfusu", Belleten} LI1/202 (Nisan 1988), s. 144-148; "XVI. Yüzy~l Osmanl~~ idari Te~kilât~nda Kütahya", Türklük

Ara~t~rmalar~~ Dergisi, 2, (~stanbul 1986), s. 201-239.

6 Besim Darkot, "U~ak", ~A., XIII, s. 73-75; Bölgenin tarihi co~rafyas~~ için bkz. Kâtip Çelebi,

Cihanniimâ, ~stanbul 1145, s. 633-34; Evliya Çelebi, Seyahatnâme, Anadolu, Suriye, Hicaz (1671- 72), IX, ~stanbul 1935, s. 37-40; ~emseddin Sâmi, IV, ~stanbul 1306, s. 3155.

7 Suraiya Faroqhi, Anadolu'da Bekta~ilik, (Çeviren: Nasuh Bar~n), Simurg Kitapç~l~k, Yay~nc~l~k ve Da~~t~m Ltd. ~ti., ~stanbul 2003, s. 39, 63, 209.

etraf~ndaki arâziyi bu zâviyeye vakfetmi~tirs. I. Yakup Bey'den sonra yerine

geçen o~lu Süleyman ~ah (Ö. 1387)9 ve onun o~lu II. Yakup Bey Kütahya,

U~ak, Kula, Simav ve Banaz bölgesinde pek çok hayrât yapt~rm~~lard~rw.

Me-sela, II. Yakup Bey'in yapt~rd~~~~ U~ak Ulu Camii" ve Yakup Çe~mesi bu

dönemden kalmad~r. Osmanl~~ döneminde bunlara, Burmah Camii, Çakaloz

Camii, ~eyh Hac~~ Kemal Türbesi, Ali A~a, Cimcim ve Cank~~~ çe~meleri ba~ta

olmak üzere pek çok hayrât daha eklenmi~tir. 1671 (1082) y~l~nda U~ak'a

gelen Evliya Çelebi ~ehri "küçük amma gayet mâmur bir ~ehir"2 diye tarif

etmektedir. 1890 (H.1307) tarihli Hüdavendigâr Vilayet Salnâmesine göre

~ehirde; 17 cami, 2 tekke, 2 kilise (l'i Rum Ortodoks, 1 'i Ermeni

Gregor-yan), 9 medrese, 2 hamam, 2 Kütüphane ve 45 Çe~me bulunmaktad~r".

Vak~f Kay~ tlar Ar~ivi'nde U~ak'ta kurulmu~~ 192 vak~f kay~ tl~d~r. Bu

vak~flardan sadece 61 tanesinin vakfiyesi mevcütturm. Vakfiyesi mevcut

vak~flar~n 57 (% 93,44)'si 1890 y~l~ndan sonra, 5 (% 6,56)'i 1890'dan önce

kurulmu~tm45. 1890'dan önce kurulan vak~flar ise, bu be~~ vak~ftan ibaret

de~ildir'". Mesela, Kütahya Sanca~~~ Evkaf Müdürü es-Seyyid Mehmed Emin

Efendi'nin 5 Te~rinisâni 1300/17 Kas~m1884 tarihli vak~f defterinde U~ak

kazas~na ait 26 vak~f ismi ve gelirleri geçmektedir°7. Bu vak~flar~n kay~ tlar~~

8 Germiyano~lu Yakup Bey ibn Mehmed Bey Vakfiyesi, VGMA, 721/1321, MA 592, s. 139-

° Süleyman ~ah, Germiyano~ullar~ 'mn ikinci merkezi olan Kula'da yapt~rd~~~~ Gürhane Medresesi'nde medfundur.

1° Mustafa Çetin Varl~ k, "Germiyano~ullar~", Do~u~tan Günümüze Büyük islâm Tarihi, VIII, Zafer Matbaas~, ~stanbul 1987, s. 508-518.

11 Kitabesinde "Melikül-Azim Yakub ibn Süleyman ~ah Emir", geçmektedir. Bkz. Mah-mut Akok, "U~ak Ulu Câmii", Vak~ flar Dergisi, Say~: III, Ankara. 1956, s. 69

12 Evliya Çelebi, Seyahatnâme, IX, s. 38.

13 Ayr~ca ~ehirde; 11 mahalle, 12.684 ki~i, 12 han, 1 eczahâne, 1 hastahâne, 1 salhâne vs.

bulunmaktad~r. Bkz. 1307 tarihli Hüdâvendigar Vilâyet Salnâmesi, s 214; 1310 tarihli

Hüdâvendigar Vilâyet Salnâmesi, s. 367; "U~ak", Yurt Ansk., X, s. 7473.

14 U~ak Vakflye Fihristi Defteri (UVFD)'nde geçen valuflardan birisinin (U~ak, K~ rkyaran Köyü, Bakkal Mehmet A~a Camii Vakf~) U~ak Kazas~~ s~n~rlar~~ dahilinde olmad~~~~ anla~~lm~~ur. ilgili vakf~n valufnâmesini inceledi~imizde bu vakf~n Kütahya Sanca~~na tâbi Gediz Kazas~ na ba~l~~ bir köyde (K~rkyaran köyü) oldu~u (VGMA, Mücedded Anadolu Defteri (MA): 601, s. 25) görülmü~tür.

15 VGMA, UVFD: 2305, s. 1-23.

16 1530'Iu y~llara kadar kurulan vak~flar üzerine yap~lan bir ara~t~rma için bkz. ~smail

Çiftçio~lu, "438 Numaral~~ Tahrir Defterine Göre XVI. Yüzy~l~ n ~lk Yar~s~nda U~ak Kazas~ndaki Vak~flar", 21. Yüzy~l~n E~i~inde U~ak Sempozyumu, 1, s. 413 -419.

17 _{Bunlar; U~ak Kazas~nda: Kurtbaba Vakf~, Geliri (G): 1036 kuru~~ (I(r), 20 para (p), AJ~L} Baba Vakf~, G: 940 kr, 04 p; Sar~dede Vakf~, G: 330 lu-, 08 p; Bulgaz Köyünde Safadede Vakf~, G:

VGMA'da bulunmamaktad~r. Bölgede kurulan tüm vak~flar~n kesin tespiti için, Ba~bakanl~k Osmanl~~ Ar~ivi (BOA), Milli Kütüphane Eski Yazmalar Bölümü ~er'iye Sicilleri Fonu ve Tapu Kadastro Genel Müdürlü~ü Kuy~k1-1

Kaclime Ar~ivi' nin, hatta VGMA'da bulunan tüm tasniflerin ara~t~rmaya tabi

tutulmas~~ gerekmektedir. Vakflyesi mevcut vak~flar~n % 85,25'i para vakf~, % 14,75'i gayrimenkül vakf~d~r. 1890'dan sonra kurulan vak~flar~ n da, % 89,47'si para vakf~, % 10,53'ü de gayrimenkül vakf~d~ r. 1890-1923 y~llar~~ aras~nda kurulan vak~flar büyük ölçüde Vak~ f Kay~tlar Ar~ivi sicillerine kay-dedilmi~tir. Evkaf-~~ Hümayün Nezâreti'nin kurulu~undan (H.1242/M.1826) sonra, eyâletlerde te~kilâtlanan evkaf müdürlüklerinin, yeni kurulan vak~flar~n kayda geçirilmesi ve vakfiyelerin birer sûretinin merkeze gönderilmesi konusunda titiz davrand~ klar~~ bilinmektedir". 1890-1923 döneminde, U~ak co~rafyas~nda vak~flar~n % 66,67'si U~ak kazas~, % 33,33'ü E~me kazas~~ s~n~rlar~~ dahilinde kurulmu~tur. Esme kazas~ndaki vak~flar~n ta-mam~~ köylerde kurulmu~ken, U~ak kazas~nda ise, kaza merkezi (8 adet), na-hiyeler (2 adet) ve köylerde (28 adet) kurulmu~tur.

480 ki, 10 p; Akkilise Ka~yesi (K.) Ziyaretçi Vakf~, G: 2191 ki, 20 p; Çar~k K. Yakup Çiftli~i, G: 511 ki, 16 p; Karahasan K. Seydi Çiftli~i, G: 1004 ki; Halife K. Seydr Vakf~, G: 921 ki, 30 p;

Ho-calar K. ~eyh Ivaz Vakf~, G: 300 ki, 33 p; Bulgar K. ~eyh Bâyezid Vakf~, G: 846 ki, 26 p; Susuz K. Hayranc~k Vakf~, G: 243 ki, 10 p; Turakh K. Câmii Vakf~, G: 917 ki, 12 p; Banaz Nahiyesinde: Gökler K Aymak Vakf~, G: 1493 ki, 20 p; Derbend K. ~eyh Hardi Vakf~, G: 5905 ki, 30 p; Ba-had~rlar K. Gökbe~i/Gökkaya Vakf~, G: 527 ki, 03 p; Ökser K. Hatun Tekke Vakf~, G: 486 ki; Gömle K. Veliyüddin Vakf~, 731 ki; Banaz K. Bahm Mezra'as~~ Vakf~, G: 509 ki; Ahad K. Kendi-van Vakf~, G: 1614 ki, 30 p; Ermez K ~eyh Hamza Vakf~, G: 1125 ki, 30 p; K~z~lcasö~üt K. ~eyh Koca Vakf~, G: 1483 ki; K~z~lcasö~üt K. ~eyh Muallim Vakf~, G: 740 ki, 20 p; K~z~lcasö~üt K. Koçakdede Vakf~, G: 886 ki; ~slim ve Hasanlar K. Gedik Ahmed Pa~a Vakf~, G: 28.709 ki, 30 p.

Bkz. Mehmed Emin Efendi'nin 5 Te~rin-i Sânil 1300/17 Kas~m 1882 tarihli Defteri, Cevdet Dada~, Atilla Batur, ~smail Yüceda~, Osmanl~~ Ar~iv Belgelerinde Kütahya Vak~llan II/1, Ekspres Matbaas~, Kütahya 2000, s. 347-48.

18 _{VGMA, 1256/1840, Ahkâm Defteri (AD): 966, s. 319; Adana ~er'iye Sicili (ASS): 10,}

Belge: 118-120; ~bnülemin M. Kemal ~nal-Hüseyin Hüsameddin, Evkif-~~ Hiimiyün Neziretinin

Tablo 1: VGMA'da Vakfiyesi Bulunan Vak~flar~n Co~rafi Da~~l~m~~

(1890-1923)

idari

Birim

Vakf~n

Mahalli

Vak~f

Say~s~~

Vakfin

Oran~~

U~ak

Merkez

8

66,67

U~ak

Köy

18

Banaz

Merkez

1

Banaz

Köy

7

Karahall~~

Merkez

1

Karahall~~

Köy

2

Karahall~~

Köy-Ma-

halle

~~

Ara Toplam

38

E~me

Köy

14

33,33

Güre

Köyler

4

Sirge

_~~

Ara Toplam

19

Genel Toplam

57

100

1890-1923 döneminde, E~me'nin merkezinde kurulan yeni vakfa

rast-lanmazken, U~ak'ta VGMA'da vakfiyesi bulunan 10 vak~ftan sekizinin bu

dönemde kurulmas~~ dikkat çekicidir. Bu durum, U~ak'~n büyümeye

ba~lamas~yla birlikte, 1894 Yang~n~~ (31 A~ustos) nda büyük ölçüde yanan

~ehrin yeniden kurulmas~yla ilgilidir. Bu yang~ndan önce ~ehir 4000 hâne ve

13.000 ki~iden olu~maktayd~. 1894 yang~n~nda; 4000 hâneden 3300'ü, 18

câmiden 16's~, 14 medreseden 10'u, sekiz handan yedisi, iki iptidai ve rü~tiye

okulu ile iki Rum ve Ermeni kilisesi tamamen yanm~~t~r. Mevcüt dört

ha-mamdan üçü ile bir türbe de büyük zarar görmü~tür. Geriye, 600-700 hane

ile bir hamam, üç câmi ve bir han kalm~~t~r. Yang~ndan sonra ~ehir yeniden

kurulmu~tur. Bu s~rada cami, medrese, okul ve hamam gibi sosyal kurumlar

ya tamir edilmi~~ veya yeniden yap~lm~~t~r. Bu imar ve tamirât~n giderleri,

büyük ölçüde çevredeki vilâyetler ve Istanbul'dan toplanan yard~mlarm ile

vak~flar taraf~ndan kar~~lam~~t~r.

19 Günver Güne~, "1894 U~ak Yang~ n~", 21. Yüzy~l~n E~i~inde U~ak Sempozyumu, I, s.

Osmanl~~ Devleti'nin son elli y~l~nda U~ak'ta vak~flar~n artmas~n~n

ar-kas~nda -merkezdeki söz konusu yang~ndan sonra yap~lan imar çal~~malar~~

d~~~nda- hem merkezde hem de k~r bölgelerinde uygulamaya konulan iskân

siyasetinin ve göçlerle olu~an nüfus art~~~n~n etkili oldu~u anla~~lmaktad~r.

Anadolu'nun ~slah~~ program~~ çerçevesinde Anadolu'nun "sa~~

kol"

müfetti~li~ine tayin edilen Ahmet Vefik Pa~a (1863-1865) Hüdavendigar

Vilayetini dola~arak bölgedeki konar-göçer nüfusu yerle~ik hayata geçmeye

zorlam~~t~r. Daha sonra Ahmet Vefik Pa~a ~slahatlar~n~~ Bursa Valili~i yapt~~~~

s~rada sürdürmü~türw. Ahmet Vefik Pa~a'n~n zorunlu iskana yönelik

uygu-lamalar~~ bölgede hala konu~ulmaktad~r. "~ehitli Yörükleri" bu zorunlu iskân

siyaseti ile Simav, Gediz, U~ak, Kula ve Demirci aras~ndaki baz~~ köylere

yerle~tirilmi~tir.

19. yüzy~lda yap~lan Osmanl~-Rus sava~lar~ndan (1808-12, 1828-29,

1853-56, 1877-78) sonra K~r~m, Kafkasya ve Balkanlar'dan Anadolu'ya

büyük güçler olmu~tur. Balkanlar'dan Anadolu'ya güçler 93 Harbi, Balkan

ve Birinci Dünya sava~lar~~ sürecinde h~zlanm~~t~r. Ayn~~ dönemde U~ak'a da

güçler olmu~tur. Nitekim 1864 y~l~~ Haziran ay~nda 2000 Çerkes muhacir

U~ak'a gelmi~tir. Bunlar önce hanlarda ve yerlilerin evlerinde

barmd~r~lm~~-lar, gerekli alt yap~~ haz~rland~ktan sonra kentin kuzey do~usundaki köylere

yerle~tirilmi~tir" 1877-91 y~llar~~ aras~nda Hüdavendigar Vilayetine sevk

edi-len 189.028 muhacirin 9330'u Kütahya Sanca~~na, bunlar~n da 62'si U~ak

kazas~na iskan edilmi~tir22. 1902 y~l~nda Girit muhacirleri ile bir k~s~m

a~iretler U~ak'~n Sabah Mahallesine yerle~tirilmi~lerdi. Bu yeni iskanla Sabah

Mahallesi 700 haneyi a~~nca mahalle, II. Abdülhamid'in 14 Temmuz 1902

ta-rihli iradesiyle, ikiye bölünerek yeni mahalleye Mamuretül-Hamidiye ad~~

ve-rilecektir23. 1917 y~l~nda ~stanbul halk~na zarar veren Rum muhacirlerin

1500'ü, yar~s~~ Kütahya'ya yar~s~~ da U~ak'a yerle~tirilmek üzere bölgeye sevk

2() "Ahmet Vefik Pa~a", Abdurrahman ~eref Efendi, Tarih Musahabeleri, (Sadele~tiren: En-ver Koray), Ba~bakanl~k Bas~mevi, Ankara 1985, s. 179-186.

21 Justin McCarthy, Ölüm ve Sürgün, (Çeviren: Bilge Umar), ink~lap, 3. Bask~ , ~stanbul 1998, s. 43.

22 Nedim ~pek, Rumeli'den Anadolu'ya Türk Güçleri (1877-1790), TTK Yay~nlar~, Ankara 1994, s. 185 -186.

23 BOA. irade Dâhiliye, 1320 R./13; Mamüratü'l-Hamidiye Mahallesinde Nakibill-E~râf Câmii'nin Haf~z Mehmed Efendi'nin 8000 Guru~~ Nükud Vakf~, 1324/1906, VGMA, MA. 598/204-157.

edildi. Bu s~ rada bir k~s~ m Medineli =hacir de U~ak'a iskân edilmi~lerdi'''.

~~ te bu yeni iskânlarla U~ak'~ n yerle~im alanlar~~ ile nüfusu artacakur. Mesela.,

U~ak kazasm~n 1880% y~ llarda 115 köyü25 bulunuyorken, 1900'lii y~llarda bu

say~~ 154'e2" yükselmi~, nüfusu da (E~me dahil) 1893 y~l~nda 91.646 iken27,

1914'te 116.137 ki~iye" ula~m~~t~ r. ilerde bahsedilece~i gibi bu nüfus art~~~~

yeni vak~fiann kurulu~una ortam haz~rlam~~t~r.

Tablo 2: Vak~flann Tescil Günlerinin Da~~l~m~~

Günler

Vak~f

Say~s~~

Oran

%

Pazartesi

12

21;05

Sal~~

7

12,28

Çar~amba

4

7,02

Per~embe

9

15,79

Cuma

13

22,80

Cu~nartesi

6

10,53

Pazar

6

10,53

Toplam

57

100

1890'11 y~llardan 1923 y~l~ na uzanan süreçte U~ak'ta, -vakfiyesi mevcüt

olan- vak~flar~n kurulu~~ tarihleri incelendi~inde (Tablo: 8), Birinci Dünya

Sava~~~ y~llar~na kadar, her y~l birer iki~er vakf~n kuruldu~u, 1916'dan 1923'e

kadar, yani Birinci Dünya Sava~~~ ve Kurtulu~~ Sava~~~ (1918-1922) y~ llar~nda

yeni vakf~n kurulamad~~~~ görülecektir. Vak~flarm tescil günlerinin da~~l~m~~

ise, Osmanl~~ mahkemelerinin her gün çal~~t~~~n~~ göstermektedir (Tablo: 2).

24 BOA, DH. ~RF. (~ifre Kalemi): 82/102; Ayr~ca bkz. Sadiye Tutsak, "Osmanl~~ Devleti'nin Son Devirlerinde U~ak Kazas~", Tarih ~ncele~neleri Dergisi, XVI, ~zmir 2001, Ege Üniversitesi Bas~mevi, s. 180-82.

25 Hüdavendigar Vilâyeti Salnamesi, H. 1302/M. 1884, s. 454.

2( Hüdavendigar Vilâyeti Salnamesi, H. 1324/M. 1906, s. 425.

27 1893 y~l~~ E~me Kazas~; Müslümanlar: 17.927 ki~i; U~ak Kazas~; Müslümanlar: 71.605 ki~i, Rumlar: 1432 ki~i, Ermeniler: 660 ki~i, Yabanc~lar: 22 ki~i. Bkz. Kemal H. Karpat, Osmanl~~

Nüfusu (1830-1914), -Demografik ve Sosyal Özellikleri-, Tarih Vakf~~ Yurt Yay~ nlar~ , ~stanbul

2003, s. 162, 172.

28 1914 y~l~~ E~me Kazas~; Müslümanlar: 23.415 ki~i, Rumlar: 33 ki~i, Yabanc~~ Uyruklar:

7

ki~i, U~ak Kazas~; Müslümanlar: 88.626 ki~i, Rumlar: 2957 ki~i, Ermeniler: 1099 ki~i. Bkz. Karpat,

Tablo 3: Hicri ve Milâdi Aylara Göre Valuflarm Tescil Tarihlerinin Da~~l~m~~

HiCR~~ AYLAR M~L4D~~ AYLAR

Muharrem 5 8,77 Ocak 1 1,76 Safer 8 14,04 ~ubat 9 15,79 R.Evvel 9 15,79 Mart 6 10,53 R.Ahir

_~~

1,76 Nisan 10 17,54 C.Evvel 5 8,77 May~s 7 12,28 C.Ahir 4 7,02 Haziran 7 12,28 Receb - - Temmuz 4 7,02 ~aban 8 14,04 A~ustos 2 3,50 Ramazan 2 3,50 Eylül 1 1,76 ~evval

~~

1,76 Ekim 2 3,50 Zilkade 3 5,26 Kas~m 1 1,76 Zilhicce 11 19,29 Aral~k 7 12,28 12 Ay 57 100 12 Ay 57 100

Vak~flar~n kuruldu~u aylar~n da~~l~m~~ da tescil günlerinden farkl~~ de~ildir. Tescil tarihleri hicri veya milâdi hemen her aya da~~lm~~ur. Milâdi aylarda hasat-vak~f ili~kisinin olmad~~~, hatta U~ak>ta hasat ile ters orant~l~~ bir yap~n~n oldu~u görülmü~tür. Kurulan vak~flar~n para vakf~~ olmas~~ belki bu da~~l~m~~ etkilemi~~ olabilir. Hicri aylarda da vak~f-kutsal ay münasebeti söz konusu de~ildir. Öyle ki, en az vak~f Rebiyülâh~r ve ~evval aylar~nda (1 'er vak~f), en fazla vak~f da Zilhicce ay~nda (11 vak~f) kurulmu~tur. incelemeye tabi tutulan 33 y~l~n üç aylar~nda (Receb, ~aban ve Ramazan) kurulan vak~f say~s~n~n sadece Zilhicce ay~nda kurulanlardan daha az olmas~, vak~flar~n ku-rulu~~ amac~ n~n vak~f-ihtiyaç ili~kisine dayand~~~n~~ ortaya koymaktad~r (Tablo: 3). Nitekim 1890-1923 döneminde U~ak'ta tesis edilen vak~flar~n tamam~~ hayri amaçla kurulmu~~ olup, bunlar~n her biri bir sosyal hayrât ku-rumunun ihtiyaçlar~n~~ kar~~lam~~t~r. Vak~flar vak~f kurmadaki amaçlar~ n~, dünya ve ah~ret tasvirlerine girmeden29 k~saca; "...camii için... atyab-1 29 Meselâ, Germiyano~lu Yakup Bey bin Mehmed Bey'e göre; "delil dünya ümniye

yata~~d~r, belâ dura~~d~r, firar evidir, karar evi de~ildir. Sefas~~ yoktur, zahmeti çoktur, baharda bulutlar~n geçti~i gibi geçer, seni bi and~r~r. Onda hiç bir peygamber peygamberli~inden dolay~~ muhallet kalmam~~, hiçbir ânid-i cebbâr da kuvvetinden ötürü ebedi duramam~~ur. 0 öyle bir

mahmdan ...guru~umu vakfettim"" ~eklinde gayet k~sa bir ~ekilde

an-'atm~~lar, cemiyet yarar~na vak~f kuranlar~~ (vak~f-ihtiyaç ili~kisi) övmü~lerdir.

Vak~f Kun~culan (Vak~flar)

Vakfiyelerin, duâ k~sm~ndan hemen sonra, genel olarak vak~f;

memle-keti, lakab~, ad~, unvan~, cinsiyeti, baba ve dede ad~~ ile tan~ulmaktad~rm. Bu

tan~mlamalarda askeri zümre (berat sahibi) ile esnaf te~kilat~~ mensuplar~n~n

mesleklerinin yaz~lmas~~ konusunda hassasiyet gösterildi~i halde, s~radan

in-sanlar~n meslek ve zümrelerinin belirtilmesinde ayn~~ hassasiyet

gösterilmemi~fir32. Bununla birlikte valuflann kulland~klar~~ kimi lakap ve

un-vanlar~n, onlar~n meslek ve zümrelerini i~aret etti~i bilinmektedir. Buradan

hareketle Tablo 4 genel olarak incelendi~inde, 1890-1923 y~llar~~ aras~nda

U~ak' ta kurulan valufiarm; % 28,85'ini ilmiye mensuplar~, % 23,07'sini "a~a"

ve "çavu~" unvanl~~ seyfiye mensuplar~, % 48,08'ini de mesleki unvan~~ kay~tl~~

olmayan vak~flar kurmu~tur. Ancak 19. yüzy~l~n sonunda kullan~lan unvan ve

lakaplar, klasik dönemdeki gibi, kurucularm meslek ve zümrelerini verir mi?

Mesleki unvan~~ bulunmayan bu kurucular kimlerdir? Bu sorular

derinleme-sine irdelendi~inde durum de~i~mektedir. Özellikle "a~a" unvan~~ bu aç~dan

yeniden de~erlendirilmeye muhtaçur.

devir ki, gidi~i harâbd~r, ticareti ziyandad~r, âkil odur ki, vakitlerini Allah'a hamd ile takvâ üzere geçirir, hâli hayatta iken zamanlar~n~~ vaad ve vaid gününde haz~rl~k yapmak, az~k kay~rmak yo-lunda sarf eder. ~~te akl~n~~ iyi kullanan kimse =ellerini sâiih i~lere sarf eder, mal~n~~ hayra verir, hayrât~n en devaml~s~m seçer, en güzelini yapar". Germiyano~lu Yakub Bey ~bn Mehmed Bey Vakfiyesi, VGMA, M. 29 05 1321, MA 592, s. 139, S~ra: 116). Valuflar~n vak~f kurma amaçlar~n~n

geni~~ bir de~erlendirilmesi için bkz. Bahaeddin Yediy~ld~z, XVIII. Yüzy~lda Türkiye'de Vak~ f

Müessesesi -Bir Sosyal Tarih incelemesi-, TTK Yay~nlar~, Ankara 2003, s. 12-13.

3° Day~o~lu ~smail ibn Emin Vakflyesi, VGMA, 1314/1897, MA 603, s. 90; ~sa Kahya Keri-mesi Fatma binti ~sa Valfflyesi, VGMA, 1324/1907, MA. 607, s. 203.

31 Mesela, Voyvoda es-Seyyid Ahmed A~a ibn es-Seyyid ~brahim A~a (Vakfiyesi, VGMA, 1205/ 1791, AB. 585, s. 32-38); ~brahim Kethüda-zade ~brahim Hakk~~ b. Mehmet b. Hac~~ Ömer A~a (VGMA, 1316/1898, MA. 600, s. 19-24) gibi.

32 Mesela, Hanyeri Karyesi ahâlisinden Lafç~~ Hac~~ Mustafa Efendi (VGMA, 1341/1923, MA. 609, s. 199-240) gibi.

Tablo 4: Kurucular~n Unvan ve Lâkaplar~n~n Da~~l~m~~

Unvan

_Say~~

Oran

%

Lâkap

Say~~

Oran

%

Efendi

15

28,85

_...o~lu

34

65,38

A~a

11

21,15

Hac~~

14

26,92

Çavu~~

1

1,92

zâde

3

5,77

Unvans~z

25

48,08

Kâhya ken-

mesi

1

1,92

Toplam

52

100

Toplam

52

100

"Efendi" unvan~na sahip ilmiye mensubu 15 kurucunun alt~s~~ U~ak

mer-kezde, sekizi köylerde, biri de Güre nahiyesindedir. Bunlar~n dördü

efendi-zâde (2'si haf~z), biri kethüdâ-efendi-zâde, di~er kurucular~n ise babalar~n~n

mes-leki unvan~~ vakf~yelerde geçmemektedir. "A~a" unvanl~~ kurucular~n tamam~~

köylerdedir. Bunlardan biri "...efendi-zâde", biri "...zâde kerimesinin o~lu"

~eklinde belirtilirken, di~er dokuzunun baba mesle~i hakk~ nda herhangi bir

bilgi verilmemektedir. "Efendi" ve "a~a" unvanl~~ kuruculardan ba~ka bir

ku-rucu da "çavu~" unvan~n~~ ("...bey-o~lu") ta~~maktad~r33. Tüm kuku-rucular~n %

48,08'i her hangi bir unvana sahip de~ildir. Bunlar~n % 23,07'si (2'si U~ak

merkezde 10'u köylerde 12 kurucu) "...zâde", "...be~e-o~lu", "...bey-haf~di"

(=torunu), "...bey-o~lu", "...imam-o~lu", "...a~a-o~lu", "...molla-o~lu",

"...kâhya-kerimesi" gibi lâkaplar ta~~yan askeri zümre yak~nlar~d~r. Ancak

Osmanl~~ Devletinin son çeyrek asr~nda U~ak'taki kuruculardan, ilmiye

men-suplar~~ ile birkaç askeri zümre mensubunun d~~~ndakileri, yani padi~ah

be-rat' ta~~mayan, askeri zümre yak~nlar~~ ile "serdengeçti/a~a, alemdâr/a~a,

alaybeyi/a~a, dârüssaâde a~as~/a~a, bostanc~ba~~ /a~a, çâ~nigir/a~a,

bal-tac~ /a~a, kilerciba~~ /a~a, ocaka~as~/a~a... "34 gibi askeri meslek unvan~~

ta~~mayan vak~f kurucusu a~alar~, askeri zümre mensubu kabul etme imkân~~

yoktur. Söz konusu süreçte, köylerde oturan ve çevresindeki di~er

insanlar-dan daha fazla toprak ve hayvan sürülerinin sahibi olan a~alar ise, halktan

ki~ilerdi. Mesela, "Ayd~n Vilâyetinin Saruhan Sanca~n~a mülhâk E~me

Ka-zas~na tâbi Adana Karyesi ahâlisinden sâhibü'l-hayrât ve'l-hasenât Hac~~

33 Nuri Çavu~~ b. Ahmet Bey Vakfiyesi, Güre, 16 02 1904, VGMA, MA, 603, 5. 150/261 34 Hasan Yüksel, Osmanl~~ Sosyal ve Ekonomik Hayat~nda Vak~ flar, Rolü (1585-1683), Dilek Matbaas~, Sivas 1998, s. 217

Ömer-o~lu Ahmet A~a bin Yusuf... "35 bunlardand~r3‘'. Netice itibariyle,

1890-1923 döneminde U~ak merkezdeki vak~flar~n ekseriyetini ilmiye mensuplar~~

("efendi" unvanl~) ve zâdegân ("zâde" lâkapl~~ vâk~ flar), k~rsaldaki vak~flar~n

ekseriyetini de, köy ileri geleni olan a~alar ile maddi durumu iyi olan di~er

köylülerin kurdu~u anla~~lmaktad~r (Tablo: 8).

U~ak' ta incelenen -vakflyesi mevcut olan- 52 para vakf~ndan sadece birini

kad~nlar~n kurmu~~ olmas~, Tanzimat'tan sonra uygulamaya konulan Osmanl~~

mülkiyet sistemi (miilk emniyeti), Evkaf-~~ Hümaye~n Nezâreti'nin evlâtl~k

amaçla kurulan vak~flar' engellemesi, daha çok mülk edinme veya aileyi

amaçlarla vak~f kurdu~u bilinen kad~nlar~n vak~f kuruculu~undaki oranla=

azaltm~~~ olmal~d~ r".

Valuflann Yönetimi

Evkâf-~~ Hümâyün Nezâreti'nin kurulu~una kadar (H.1242/M.1826)

vâk~ flar kurduklar~~ vak~flar~n yöneticilerini, nâz~ rlar~ n~~ ve görevlilerini

(hademe-i evkâf) vakfiyelere koyduklar~~ ~artlar vas~ tas~yla nesiller boyu

sürebilecek ~ekilde kendileri tayin edebiliyorlard~38. Vak~flar~n devletle

irti-batlar~n~~ gerekli hallerde kaza kad~s~~ sa~l~yordu3". Evkâf-~~ Hümâye~n

Nezâreti'nin kurulu~undan sonra, vâk~flar~n kurduklar~~ vakf~n yöneticilerini

tayin etme haklar~n~~ -hukuki olarak engelleyici bir düzenleme olmamakla

birlikte ~o vak~flar~n nezâreti ile kaza kad~s~n~n tayin arz~~ yazma (hatt-~~ ha-

Hac~~ Ömer-o~lu Ahmet A~a b. Yusuf Vakfiyesi, 18 02 1895, VGMA, MA 596, s. 50/41. 3U Adana'da vak~f kurucular~ n tarihi süreç içindeki de~i~imi üzerine geni~~ bir de~erlendirme için bkz. Mustafa Alkan, Adana'n~n Bütünciil Tarihi Çerçevesinde Adana

Vak~ flarm~n Analizi -TÜSOKTAR Veri Taban~na Dayal~~ Bir Ara~t~rma- Gazi Üniversitesi Sosyal

Bilimler Enstitüsü, Yarnlanmam~~~ Doktora Tezi, Ankara 2004, s. 62-89.

37 Mesela, 1520-1923 y~llar~~ aras~nda Adana'da kurucusu bilinen 639 vak~ftan % 36,46 (233

vak~f) s~n~~ kad~ nlar kurmu~tur. Bu vak~flar~n % 2,58i 16. yüzy~lda; % 1,72'si 17. yüzy~lda; % 82,40'1 18. yüzy~lda (% 78,24il aile ile irtibatl~ ); % 12,02'si 19. yüzy~lda; % 1,29'11 da 20. yüzy~l~ n ba~~nda kurulmu~tur. Adana'da 1890-1923 y~llar~~ aras~ nda ise, söz konusu 233 vakf~ n sadece % 3'il (7 vak~f) kurulmu~tur. Bkz. Alkan, Adana Vak~ flar~n~n Analizi, s. 66, Tablo: 18; Bir ara~t~rmada yenile~me döneminde kad~ n vak~flar~ n oran~~ % 6,67 olarak tespit edilmi~tir. Bkz. Nazif Öztürk, Türk Yenilesme Tarihi Çerçevesinde Vak~ f Miiessesi, TDV Yay~n~, Ankara 1995, s. 50, Tablo: II.

38 Germiyano~l~~~ Yakut) Bey ibn Meh~ned Bey Vakfiyesi, U~ak, 721/1321, VGMA, MA. 592,

s. 139/116; Voyvoda es-Seyyid Ahmed A~a ibn es-Seyyid ~brahim A~a Vakfiyesi, U~ak, 205/1791, VGMA, AB. 585, s. 32/38

39 M. Hamdi Yaz~r, a.g.e, s. 166; Ebül-üla Mardin, "Kad~",

~A.,

s. 42-46.

1()Abd~llkadir A~a ibn Zeyneddin bin Sünnet Vakfiyesi, Ceyhan, 1886, VGMA, MA. 591, s. 197

rekât) görevlerini ta~rada kurulan Evkaf-~~ Hümâyün Nezareti'ne ba~l~~ evkâf

müdürlükleri üstlenmi~tir4°.

1890-1923 döneminde U~ak'ta kurulan vak~flar~n mütevellilerini,

uygu-lana geldi~i gibi, yine vak~flar~n kendileri tayin etmi~lerdir. Buna göre 52

vak~ftan 42'si kurduklar~~ vakf~n ilk mütevellisi olarak ya~ad~kça kendini tayin

etmi~tir. Bunlardan 35'i kendi vefat~ndan sonra nesilden nesle evlatlar~n~n

en "aslah, er~ed ve ekber"ini, alt~s~~ erkek evlad~n~, biri de müstakim bir ki~iyi

mütevelli tayin etmi~tir. ~ki vak~f ilk mütevelli olarak vakf~n hayrât görevlisini

(hatip), sekiz vak~f da tescil mütevellisini ilk mütevelli tayin etmi~tir.

Bunlar-dan ikisi tescil mütevellilerinden sonra onlar~n evlatlar~n~~ (biri erkek

ev-lad~n~), be~i köy muhtar~n~, biri de evkâf memürunu mütevelli tayin etmi~tir.

Vak~flar~n "evlâcliyet" üzere tayin ettikleri mütevellilerin soylar~n~n

bitmesin-den sonra ("ba`cle ink~razi'n-nes1") vak~flar~n yönetimi, genellikle köy

muh-tarlar~na, haryât görevlilerine veya mütevellilik için ehil, müstakim bir ki

_~iye

b~rak~lm~~ur42.

incelemeye tabi tutulan 52 vak~ftan sadece biri mütevellisine ücret tahsis

etmi~, di~erleri vak~flar~n~ n ücretsiz (hasbi) yönetilmesini istemi~tir.

Böylece vak~flar~ n yönetimini ücretsiz olarak kendi soy halkas~ndan

olu~turan vak~flar bununla hem vakf~n "tebdil ve ta~yirini, teksif- ve tevIrrini"

yâni vakf~n ~artlar~n~~ de~i~tirme ve ço~altma haklar~n~~ daima ellerinde

bu-lundurma ~art~~ ko~mu~lar" hem de kendi nesilleri ile hayrât kurumlar

~~

aras~nda bir ba~~

tesis etmi~lerdir. Ayr~ca vakf~n amac~n~~ yerine getiremez

du-ruma dü~mesi halinde gallenin ribhinin mutlaka fakir Müslümanlara

da~~t~lmasm~~ istemi~lerdir44.

Vak~llarm iktisadi Yap~s~~ ve ~~letme Usulü

islam hukukunun ilk olu~um sürecinde menkül mallar müstakil olarak

vakfedilemiyordu. Menkül mallar~n ancak bir gayrimenküle tabi olarak veya

VGMA,

Ahkâm-~~ Evk~lf Nizam~:

968, s. 114; VGMA, 1278,

Ahkâm-~~ Evkâf-~~ Nizamât, 971,

s. 125-127; VGMA, 1280,

_{Al~kâm-~~ Evkâf Nizam~:}

972, s. 63-64; VGMA,

Nizamât Te~kilat Me-murin:

974, s. 56-57; Düstur 1/Il 1289: s. 146-169.

42

Birkaç misal için bltz.

_{Çall~~ Ömer Efendi-zâde Ahmet Tahir Efendi ibn Ömer Efendi} Vakfiyesi,

1325/1908, VGMA, MA. 605, s. 263/346;

~mamo~lu Halil ibn Mustafa Vakfiyesi,

VGMA, 1315/1898, MA: 602, s. 96.

43 Çall~~ Ömer Efendi-zâde Ahmet Tahir Efendi ibn Ömer Efendi Vakfiyesi,

_VGMA,

1325/1908, MA 605, s. 263

44 _{Abbaso~lu Molla Mahmud Bey hafidi Halil b. ~brahim Vakfiyesi, VGMA, 1315/1898,}

MA. 602, s. 144.

hakk~nda dini bir hüküm (nass) ya da teâmül bulunmas~~ halinde

vakfedilebi-lece~ine dair farkl~~ görü~ler mevcuttu. Bu hukuki uygulama zamanla ortaya

ç~kan zarureder sonucu yumu~aulm~~ur. Osmanl~~ toplumunda özellikle

pa-ran~n vakfedilmesi konusunda Hanefi mezhebinin önde gelen fakihlerinden

~mam Züfer'in görü~ü tercih edilmi~tir". Osmanl~~ Devleti'nde para

vak~flarm~n bilinen ilk örneklerine II. Murad ve Fatih döneminde

rasdan-maktad~r. Ancak para valuflar~mn henüz say~~ ve hacim itibariyle vak~f sistemi

içinde önemli bir yer i~gal etmemesi sebebiyle hukuki yönünün o dönemde

taru~~lmad~~~~ anla~~lmaktad~r. 16. yüzy~l ortalar~na gelindi~inde vak~f

siste-mindeki geni~lemeye ba~l~~ olarak para vak~flar~nda da önemli geli~meler

olmu~tur. Bu geli~melerle birlikte para valuflar~n~n me~rC~iyeti de gündeme

gelmi~~ ve Osmanl~~ ulemas~~ aras~nda tart~~malara yol açm~~t~r". Bu

tart~~malar sonunda paran~n vakfedilebilece~i neticesine ula~~larak para

valuflar~~ serbest b~ralulm~~t~r47.

Para vak~flar', söz konusu taru~malarla, me~r~liy.et kazand~ktan sonra

h~zla art~~~ göstermi~tir. Baz~~ ara~t~rmalar para valuflarm~n, mekan olarak

merkezden ta~raya do~ru yayg~nla~t~~~n~, zaman olarak da, 16. yüzrldan 19.

yüzy~la do~ru art~~~ gösterdi~ini ortaya koymaktad~r. Mesela, Barkan ve

Ay-verdi'nin birlikte yapt~klar~~ bir ara~t~rmaya göre, 16. yüzy~l~n ilk yar~s~nda

Istanbul'da asl-~~ mal (sermaye) ve akar birlikte ele al~nd~~~nda valuflarm %

45 Hamdi Döndüren, Günümüzde Vak~ f Meseleleri, Erkam Yay~nlar~, ~stanbul 1998, s. 40-

42.

46 Bu s~rada bir dizi risâle ve mektup yaz~lm~~t~r. ~bn Kemal'in risâlesini (Tahsin Özcan,

"1bn Kemal'in Para Valuflanna D'âir Risâlesi", ~slam Ara~t~rmalar~~ Dergisi, Say~: 4 (2000), 31-41), Ebüssuüd Efendi'nin risâlesi (Risâle fis vaki' 7-menk~ll) takip etmi~tir (Mehmed Birgivi,

kulüb içinde ~stanbul 1280, s. 162-181). Çivizâde, Ebüsuild Efendi'nin risâlesine yazd~~~~ reddi-yeyi padi~aha takdim ederek para valuflanmn yasaklanmas~n~~ sa~lam~~t~r (bkz. Çivizâde,

Red-diye, Süleymaniye Ktp., Re~id Efendi, nr. 1177, vr. 158b-161a). Sofyal~~ Mi Efendi ise Kanûni'ye, Çivizâde'ye ve ~ah Çelebi'ye yazd~~~~ mektuplarda para valuflanmn yasaldanmasm~n an-lamsal~~~n~~ ve vak~f sistemi üzerinde telffisi imkâns~z tahribata yol açaca~~na dikkat çekmi~tir (bkz. Tahsin Özcan, "Sofyal~~ Bâ1i Efendi'nin Para Vak~flarlyla ilgili Mektuplar~", ~slam

Ara~t~rmalar~~ Dergisi, Say~: 3, [1999], s. 125-155). Tart~~malar~n sürmesi üzerine olu~turulan

he-yet taraf~ndan konu görü~ülmü~~ ve para vak~flan serbest b~rak~lm~~t~r (bkz. Tahsin Özcan, "Para Valuflanyla ~lgili Önemli Bir Belge", ~LAM Ara~t~rmalar~~ Dergisi, III, sy. 2 [Temmuz-Arahk 1998), s. 107-112). Ancak tart~~malar bitmeyecektir. Bu konuda geni~~ bir de~erlendirme için bkz. Tahsin Özcan, Osmanl~~ Para Vak~llar~~ -Kanûni Dönemi Üsküdar Örne~i, TTK Yay~nlar~, Ankara 2003, s. 28-47; Ahmet Akgündüz, ~slâm Hukukunda ve Osmanl~~ Tatbikat~nda Vak~ f

Müessesesi, 2. Bask~, OSAV, ~stanbul 1996, s. 204-229; Osman Keskio~lu, "Bulgaristan'da Türk Valuflan ve Bali Efendi'nin Vak~f Paralar Hakk~nda Bir Mektubu", Vak~ flar Dergisi, IX, (1971), s. 92-3; ~smail Kurt, Para Valuflan, Nazariyât ve Tatbikat, Kerem Matbaas~, ~stanbul 1996, s. 6-36.

12,09'nun para vakf~~ oldu~u anla~~lm~~t~r". "Sondaj usulü"yle Türkiye geneli üzerinde yap~lan ara~t~rmalara göre vak~flar~n; 17. yüzy~lda % 3,38'inin49, 18. yüzy~lda % 31,77'sinin5" 19. yüzy~lda da % 56,81'inin5' para vakf~~ oldu~u tespit edilmi~tir. Bu vak~ flar~ n illere göre da~~l~ mlar~~ da farkl~ l~ k göstermektedir. 1555-1823 y~llar~~ aras~nda Bursa'da 2688 para vakf~n~n ku-ruldu~u, bunlar~n 761'nin devaml~l~k gösterdi~-i52, 1520-1923 y~llar~~ aras~nda Adana'da kurulan 710 vak~ftan sadece % 2,13'nün" para vakf~~ oldu~u belir-lenmi~tir. Vakfiyesi mevcüt olan vak~flara göre, Yozgat'ta 1400-1920 y~llar~na ait vak~flar~n % 72,6154'i, U~ak'taki incelenen vak~flar~n da % 85,25'i para vakf~d~r.

Para vak~flar~n~n iktisadi yap~s~, kurucular~n~ n mal varl~~~~ ve zümresiyle do~rudan alakal~d~r. Kurucu saray veya üst bürokrasi mensubu ise, vakf~ n ik-tisadi boyutu da oldukça yüksek olabilmektedir. Mesela, Bezm-i ;Mem Valide Sultan Vakf~'n~n binlerce menkül ve gayrimenkül akarlar~55 aras~nda 250.000 kuru~, 660 akça para da 5" vard~r. Yozgat'ta ~eyh Ahmed Efendi Tekke ve Câmii için Sultan Abdulmecid'in han~mlar~ndan ~evk-Efzâ Han~m Sultan 150.000 kuru~~ vakfetmi~tir57. U~ak'ta kurulan para vak~flar~, söz konusu saltanat vak~flar~~ ile k~yaslanamayacak derecede mütevaz~~ kurumlard~r. Buradaki 52 para vakf~n~n 500 ile 24.000 kuru~~ aras~nda de~i~en parasal 48 Ömer L. Barkan-Ekrem H. Ayverdi, Istanbul Vak~ f Tahrir Defteri 953 (1546) Tarihli, ~stanbul Fetih Cemiyeti ~stanbul Enstitüsü, ~stanbul 1970, s. VIII, 1 nolu cetvel.

49 H. Yüksel, a.g.e, s. 118.

5° Yediy~ld~z, a.g.e, s. 97.

51 Öztürk, Vak~ f Müessesesi, s. 52.

52 Murat Çizakça, "Cash Waqfs of Bursa, 1555-1823", JESHO, XXXVIII (A~ustos 1985) 3, s. 318-319; Cizakça'n~n, konuyla ilgili de~erlendirmeleri için bkz. Risk Sermayesi Özel Finans

Ku-rumlar~~ ve Para Vak~ flar~, ~lmi Ne~riyat, ~stanbul 1993; A Comparative Evolution of Business Partnerships The Islamic World and Europe, with Specific Reference to the Ottoman Archives,

E.J. Brill, Leiden 1996, s. 131-134; A History of Philanthropic Foundations, The Islamic World

From the Seventh Century to the Present, Bo~aziçi University Press, ~stanbul 2000, s. 27-52.

53 Toplam 29 para vakf~n~n 14'ü 16. yüzy~lda, 7'si 18. yüzy~lda, 8'i de 19. yüzy~lda ku-rulmu~tur. 17. yüzy~lda ise para vakf~~ kurulmam~~t~r. Bkz. Alkan, ...Adana Vak~llarm~n Analizi..., s. 130, Tablo: 36.

54 Ara~t~rmadaki vak~f türlerinin oranlarm~~ biz ç~kard~k. Ara~t~rmac~~ câmi ve mescidlerin giderlerinin 112 vak~f taraf~ ndan kar~~land~~~n~, bu vak~flar~n % 78,57'si~~i~~~ para vakf~~ oldu~unu belirtmektedir. Bkz. Hamza Kele~, Vakflyelerine Göre Yozgat Vak~ flar] (1400-1920), Gazi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yaymlanmam~~~ Doktora Tezi, Ankara 1996, s. 113.

55 Öztürk, Vak~ f Müessesesi, s. 207, Tablo: XXXVIII

VGMA, 1255-67/ 1840-52, Haremeyn (HRM): 634, s. 83/126.

57 ~evk-Efzâ Han~m Sultan Vakliyesi, 30 B 1277/11.2.1861, Yozgat ~er'iye Sicili 30, s.

de~erinin toplam~~ 107.280 kuru~tur (Tablo: 5). Vakfedilen paralar~n

ekseri-yetini (% 69,23) 1.000 ile 2.000 kuru~~ aras~ndaki miktarlar olu~turmaktad~r.

Sermayesi (asl-~~ mal) 10.000 kuru~u a~an bir vak~f bulunmaktad~r.

Tablo 5: U~ak Para Vak~flar~n Akar Miktarlar~na Göre Da~~l~m~~

Vakfedilen

Miktar/

Kuru

Vak~f

Say~s~~

Vak~f Say~s~~

Oran~~ %

Miktar

Toplam~~

500

4

7,69

2.000

1.000 •

21

40,38

21.000

1.080

_~~

1,92

1.080

1.500

4

7,69

6.000

2.000

15

28,85

30.000

2.200

_~~

1,92

2.200

3.000

3

5,77

9.000

4.000

_~~

1,92

4.000

8.000

1

1,93

8.000

24.000

_~~

1,93

24.000

Genel Toplam

52

100

107.280 Kuru~~

Ribh: % 15

-

-

16.092 Kuru~~

Vak~f paralar, yayg~n gelene~e göre, mütevellileri eliyle "...onu on bir

buçuk..." (%

15) nisbetinde bir gelir kar~~l~~~nda ihtiyaç sahiplerine kredi

olarak verilmek suretiyle i~letilmi~lerdir. Bu durum vakflyelerde:

"Rehn-i kav! ve kefil-i mei! yahud ikisinden biri ile onu on bir buçuk

hesab~~ ile mu'âmele-i ~er'iyye ve murabal~a-i mer'iyye ile bi-yed-i mütevelli

beher sene 'ara

istirbah ve isti~lal oluna '58

,

_{~ eklinde}

geçmektedir. Hemen bütün para vak~flar~n~n vakfiyelerinde geçen bu

hu-kuki hüküm biraz aç~lacak olunursa; "rehn-i kavi"; borcu kar~~layabilecek bir

rehin, teminat, "kefil-i meli"; borçlu ödeyemedi~i zaman borcu ödeyecek ka-

58 M~sirho~lu Ali ibn Murad Vakfiyesi, VGMA, 1315/1898, MA 603/93; Hac~~ Mehmedo~lu Hasan A~a ibn Hac~~ Mehmed b. Abdullah Vakfiyesi, VGMA, 1318/1901, MA 602/34.

dar zengin olan bir kefil59, "onu on bir buçuk hesab~"; % 15 kâr/ribh60,

"istirbâh;

kâr getirmek için paran~n i~letmeye verilmesi, isti~W; gelir

ge-tirme, i~letme tarz~na da "mu'âmele-i ~er'iyye ve "murâbaha-i mer'iyye"veya

sadece mu'âmele ve mt~râbaha denilir. "Mu'âmele-i ~er'iyye", vak~f paralar~~

i~letme usulünün ~slam hukukundaki "bey'ü'l-ine" denilen sat~m akdi esas

al~ narak geli~tirilmi~~ bir usüldür61. ,"Murâbahâ-i mer'iyye" ise, ticaret

muâmelesinde uyulmas~~ gereken veya devletin belirledi~i kâr haddi için

kul-lan~lm~~t~r.

Vak~f paralar~n i~letme oran~~ dönem ve bölgelere göre farkl~l~k arz

et-mektedir. Hatta ayn~~ bölge ve dönemdeki vak~flar aras~nda da farkl~l~k

görülebilmektedir. Vak~f paralar~n i~letme oran~~ Ebüssutid Efendi'nin bir

fetvas~na dayan~larak belirlenmi~tir62. Genel olarak vak~f paralar Tanzimat

devrine kadar, vakfiyelerine dayal~~ olarak %1063 ile % 15 aras~ndaki oranlarla

i~letile gelmi~tir. Tanzimat'tan sonra, di~er vak~f hizmet ve faaliyetlerinde

oldu~u gibi, Evkâf Nezareti para vak~flar~na da nezâret etmeye ba~lam~~t~r.

23 Zilhicce 1263 (2.12.1847) tarihli bir lâyihaya göre, vak~f paralar "...devri

~erT üzere onu onbir buçuk hesabiyle meclis nezareti alt~nda (Mahalli

Mec-lis), evkâf müdürü ve tayin olunacak sand~k emini marifetiyle idare ve

istirbâh olunacakt~r. Gerek nükûd (anapara), gerek nemalan için ayr~~ birer

defter tutulacak ve birbirine kan~t~nlmayacakt~r. Hiçbir zaman nükûd-~~

mevkûfe, sand~ldara hapsedilmeyecek, mütevelli ve di~er yetkililerce bilinen

emin kimselere veya ahâliden ihtiyaç sahibi olanlara, rehin ve kefil

59 _{el-Hac ~smail Efendi ibn Hüseyin Vakfiyesi, 1309/1892, VGMA, MA. 591, s. 50/44;}

Akgündüz, a.g.e, s. 229; Özcan, Osmanl~~ Para Vak~ flar~, s. 307; ~. Kurt, a.g.e, s. 64.

6° Ribh, kar anlam~na gelir. Ticari bir muamelede zarar bulunmad~~~~ zaman, ana paran~ n üzerindeki fazlal~k' ifade eder. Zarar ç~karsa, kardan (ribh) söz edilemez. "~lzân~-~~ ribh" kan ge-rekli 'olmak demektir. Vak~ftan nakit para verirken, karz (ödünç) olarak m~~ yoksa elde edilecek kar~~ payla~mak amac~yla m~~ verildi~i bu terimle belirlenir. Akgündüz, a.g.e, s. 224-25.

61 Buna göre, bir mal~n veresiye olarak sat~l~p, al~c~ya teslim edildikten sonra, yine al~c~dan pe~in, ama daha az bir bedelle sat~n al~nmas~d~r. Bu uygulama ile ki~i veresiye al~p, pe~in satarak ödünç para bulmak ve para sahibine de bir miktar para kazand~rmaktad~r. Geni~~ bir de~erlendirme için bkz. Akgündüz, a.g.e, s. 225.

62Ebüsuf~d Efendi'nin fetvas~: "Zeyd I2'ye (% 20), 13'e (% 30) daha ziyade ile mu'âmele

eylese, zamarnm~zda emr-i Sultani ve ~eyhülislâm Hazretlerinin fetvâs~, on bir buçuktan (% 15) ziyâde verilmeye deyii ten bih olunduktan sonra kulak asmay~p ~srar eyleseler tazir ve hapsedilir-ler. Al~nan kâr ise anla~malar~~ ~art~~ ile geri al~nmaz deyu memurlard~r" Ebûssuûd, Ma'ruzât,

vrk: 5'ten naklen bkz. Akgündüz, a.g.e, s. 228.

63 % 10'1uk kar uygulamalar~~ için bkz. Adana Evkaf Defteri, (Yay~na Haz.: Y~lmaz Kurt, M. Akif Erdo~ru), TTK Yay~nlar~, Ankara 2000, s. 12a-16b /T~pk~bas~m, 24-34; % 10-15 uygulamalar~~ için bkz. Özcan, Osmanl~~ Para Valui1ar~, s. 296-299.

kar~~l~~~nda, devr-i ~er7 muamelesi ile istirbâh olunacakt~r... "64 hükmü ile %

15'lik kâr haddi ülke genelinde resmile~tirilmi~tir.

Önceleri tamamen vakf~yelerde öngörülen oranlarda istirbâh yoluyla i~letilen vak~f paralar~n~n 1880% y~llarda Murabaha Nizamnâmeleri65 ile y~ll~k faiz oranlar~~ % 9 olarak belirlendi ise de halk~n "faiz" tâbirine kar~~~ is-teksizli~i sebebiyle, murabaha nizamnâmelerine iltifat edilmeyerek, "muamele-i ~er'iye" usulünde ~srar edilmi~tir66.

~~te valuflar~n Evkâf-~~ Hümâyûn Nezâreti'nin tamamen kontrol alt~na al~nd~~~~ bir dönemde U~ak'ta kurulan 52 para vakf~= tamam~, vakfiyelerine göre, mütevellileri eliyle "...onu on bir buçuk guru~~ hesâb~~ ile..." yâni % 15 oran~nda bir kâr kar~~l~~~nda, ihtiyaç sahiplerine kredi olarak verilmek sure-tiyle i~letilmi~tir. Bu durumda, 1890-1923 y~llar~~ aras~nda U~ak'ta vak~f para-lardan (107.280 kuru~) elde edilen gelir veya ribh (16.092 kuru~) mütevelli eliyle hayrât görevlilerine (imam, hatip ve müezzin gibi) veya vak_{~f harc-~~} lâz~mesine (tamir, termim, ayd~nlatma gibi zorunlu giderlere) tahsis edilmi~tir67.

Hayrât Kurumlar~~ ve Giderleri

Han, hamam, çe~me, cami, mektep ve medrese gibi hayrât kurum-lar~ndan toplumun do~rudan istifade (ayniyle intifa') etti~i yukar~da belir-tilmi~ti. Tanzimat'a kadar Osmanl~~ Devleti'nin e~itim, kültür, sa~l~k, sosyal yard~ m ve imar i~leri ba~ta olmak üzere pek çok alanda sosyal yükümlülüklerini vak~flar yoluyla yürüttü~ü bilinmektedir.

Vakf~Yelere göre, U~ak merkezde; 27 câmi65, dört mescid65, be~~ med-rese", iki tekke'n, bir türbe" merkez köylerinde, 60 câmi75 ve 7 mescid" ku-

VGMA, Ahkâm Defteri: 967, 1263/1847, s. 274-276; Bu lâyiha üzerine geni~~ bir de~erlendirme için bkz. Öztürk, Vak~ f Müessesesi, s. 139-140

65 BOA/MD 1303/1885, 78/891-899.

VGMA, Tafsil-i Nizâmât 949, 1332/1913, s. 187-188; Öztürk, Vak~ f Müessesesi, s. 140. Misâl olarak, M~s~rho~lu Ali ibn Murad Vakflyesi, VGMA, 1315/1898, MA 603, s. 93.

68 _{Cami-i Kebir, ~slice Mah.; Tuzpazan'nda Kara Ali A~a Camii, Hac~~ Murat Camii, Aybek} Mah.; Astara-zâde Halil A~a Camii, Seyyid Ahmet Camii, Mamuretül-Hamid Camii, Hac~~ Hasan Mah.; Bodur zade Hac~~ Halil Camii, Y~lanc~~ Camii ve Zincirli Camii, Mahmut Pa~a Camii, el-Hac

Haf~z Ahmet Camii, Karaa~aç Mah.; Mehmet Dede Camii, Karaa~aç Camii, Burhan Fakih Mah.,Hac~~ Mustafa A~a Camii, Kamer Mal~., Hac~~ Yusuf A~a Camii, Hac~~ H~z~r Mal~.; el-Hac Ali Seyyid Ömer Çelebi Camii, Hocalar Mahallesi; Mahalle Camii, Nebi Camii, Kargac~~ Ca-mii, Ali A~a CaCa-mii, Çakaloz CaCa-mii, Yamanlar CaCa-mii, Hac~~ Efe Musac~k CaCa-mii, Mâlnuretü 7-Ha-

rulmu~tur. Bu cami ve mescidlerin merkezde 6's~~ -1894 yang~n~~ sonras~-,

köylerde 21 tanesi yeni yap~lm~~t~r75. U~ak'a ba~l~~ Banaz Nahiyesi'nde; 14

câmi7", be~~ mescid77 toplamda 19 hayrât kay~tl~~ olup, bunlar~n da yedisi yeni

yap~lm~~t~r. Banaz merkezde tarihi Yakup Bey Câmii yer al~ rken, di~er

hayrâtlar ba~l~~ köylerde bulunmaktad~r. Karahan] Nahiyesinin merkezinde;

Ali Bey Medresesi ve Camii ile Çem~al~~ Dede câmileri, ba~l~~ köylerden

Bu~dayl~'da bir mescid, Pa~alar ve Has köylerinde de birer câmi kay~tl~d~r.

Ulubey Nahiyesi'nde üçü merkezde üçü köylerde olmak üzere alt~~ câmi78,

Sivash Nahiyesi'nde iki cami ve bir zâviye ve türbe7" kuruldu~u tespit

midiye Mah., Nakibu'l-E~raf Camii, Sabah Mal~., Çall~o~lu Camü, Seyyid Ahmet A~a Camii,

Sey-yid Ömer Efendi Medresesi Camii. Bkz. U~ak Vakfiye Fihrist Defteri: 2305, s. 1-14; Tablo 8

69 Aybek Mah.; Hac~~ Mustafa Mescidi, Mustafa As~m Efendi Mescidi, Sümbüllü zade

Mes-cidi, Hac~~ H~z~r Mah., Hac~~ ~brahim Mescidi. Bkz. VGMA, UVFD: 2305, s. 1-14; Tablo 8.

"Sabah Mal~., es-Seyyid Ahmet Efendi Medresesi, Ömer Efendi Medresesi, Cami-i Kebir

Medresesi, Aybek Mah., el-Hac Veli Medresesi, Hac~~ Hasan Mah., Mustafa As~ m Efendi Medre-sesi. Ancak medreseler bu 5 adetten ibaret de~ildir. H. 1321/M. 1903 y~l~ na kadar U~ak mer- kezde 14 medrese (Hac~~ Hasan Mah'de: Bodur zade, Çengelli, Akarcali-zâde, Hüseyin Efendi, Hac~~ ~brahim Efendi, Halil Efendi, ~smail Efendi medreseleri; Burhan Fakih Mah.'de: Cafer Efendi Medresesi; Karaa~aç Mah.; Hac~~ Hasan, Ali Efendi medreseleri; Hac~~ Hakk~~ Mah.: Hac~~ Ahmed Efendi, Hac~~ Mustafa Efendi medreseleri; Aybek (=~ pek ?) Mah.: Hac~~ Ahmed Efendi,

Debba~ân Mah.: Debba~ân Medresesi) ve ba~l~~ nahiye ve köylerde 18 adet olmak üzere 32

medrese daha bulunmaktad~r. Salname-i Nezâret-i Maarif, ~stanbul 1321/1903, As~r Matbaas~, s. 491.

71 Halvetiye Tekkesi, VGMA, Esas 187, s. 126; ~arl~k Köyü ~eyh Hasan Zaviyesi, VGMA, Esas: 418, s. 293.

"Hac~~ Kamil Türbesi, VGMA, Esas: 196, s. 55

73 Yozgat Köyü A~a~~~ Câmii, Do~anc~k, Da~yenice, Yap~~~lar, Karahisar, Çardak, Uluköy,

Bulgaz, Eldeniz, Eyice, Da~timurlar, Kurey~, Pazarc~k, Yayalar, Dönik, Bölme, Kalfa, Hasköy, Gedikler, Durakl~, Akarca, Hacim, Karahasan, Eskisaray, Kabaldar, Zeb (Bozköy), Selmanlar, K~rkyalak, Azizler, K~lcan, Susuzviran, Köseler, Göl, Elmac~k, Budald~, Kayal~sa~~r, Kuyucak, Paçac~lar (Karaçay~r), Öksüz, Oturakkabir, Konakard~, Derbend, Akse, Çall~ömer, Bozku~, Süleymanl~, P~narba~~, K~rka, Ba~ba~~, Avgan, K~rkyaran, Kal~ nkenise, Eskisaray, Ortaköy, Sor-kun, Tatar, Kökez, Ali Fakihler, Hanyeri, Kürt köyleri. VGMA, UVFD: 2305, s. 1-14; Tablo 8.

74 Yozgat Köyü Yukar~~ Mah. Mescidi, Karaa~aç, Münkarip (Çayova), Nadara (Gökçedal),

Gö~em, Selvio~lu, Kediyünü köyleri, VGMA, UVFD: 2305, s. 1-14.

73 VGMA, UVFD: 2305, s. 1-14; Tablo 8.

76 Merkezde: Yakup Bey Camii, câmi olan köyler, ~mrez (Ayvac~ k), Susuz, Ta~ahat, Corum,

Dumlup~ nar, Karaköselü, ~slâm Köyü, Düzlüce, Hallaclar, Hano~lu , Düzlüce, Ulup~nar, ve Cümle, VGMA, UVFD: 2305, s. 1-14; Tablo 8.

"Kay~tl~, K~z~lcaören, Yenice, K~z~lsö~üt, Filos, VGMA, UVFD: 2305, s. 1-14; Tablo 8.

78 Ulubey merkezde; Çar~~~ Camii, Ulu Camii, Ulubey Camii, köylerde; Arif, Selçukde~er,

Uluköy köyleri camileri, Gölba~~~ Mah. Camii, ayr~ca mekanlar~n~~ tespit edemedi~imiz; Dilaver zade el-Hac Mustafa Camii, Hac~~ Ömero~lu Camii, Keteler Camii, VGMA, UVFD: 2305, s. 1-14; Tablo 8.

edilmi~tir. E~me Kazasinda; merkezde iki, köylerinde 19 câmi ve bir mescid,

nahiyelerinden Güre ve ba~l~~ köylerde be~~ cami, bir mescid, Sirge'de üç

cami ve bir mescid, Karaca Ahmed Köyü'nde bir tekke (Sultan/Aziz)

bu-lunmaktad~r80. E~medeki hayrât~n da 22'si yeni yap~lm~~nr81. Netice itibariyle

Vak~f Kay~tlar Ar~ivi'nde U~ak'a ait 148 câmi, 25 mescid, 6 medrese, 4 tekke

ve zâviye ve 1 türbenin vak~f kayd~~ bul~mmaktad~r82.

79 Bali Bey Câmii ve Abdullah Usta'n~n Yapt~~~~ Cami, VGMA, UVFD: 2305, s. 1-14; Tablo 8; Hacim Köyü Zaviyesi ve Türbesi, VGMA, MA. 592, s. 139/116

80

U~ak Fihristi'nde E~me Kazas~nda oldu~u kay~ tl~~ olan "Karaca Ahmed Sultan Tekkesi Valtf~yesi" gerçekte ~stanbul'daki ba~ka bir vakfa aittir (Harameyn Anadolu ve Rumeli Mukataa

Defteri, 730, s. 92). E~me'nin Karaca Ahmed Sultan Tekkesi Köyü'nde de bir tekke kay *vard~r.

Bu köyde, Sat-log1U Mustafa b. Hasan b. ~smail bir cami vakf~~ (Vakf~yesi: VGMA, MA 604, s. 122/155) kurmu~tur.

S~ Esme merkezde, Mezarl~kba~~~ Mah. Camii, Merkez Camii, Köylerde; Karacaören, Fakihli,

Karacaömerli, Sarac~k, Karacaahmet, Kamer, ~nay, Ulucak, Kayal~, Dervi~ler, Güney, Çakall~, Ürküden (Armutlu), Tavala, Elvanlar, Cevizli köylerinde cami, Ulucak'ta mescid, Karacaahmet köyünde tekke. E~me'ye ba~l~~ Küre-Güre nahiyesinde; Yeni~ehir, Selviler, Halil Efendi Çiftli~i, Hopu~~ (Akbulak), Karakuyulu köyünde cami, Akta~'da mescid, E~me'ye ba~l~~ Sirge (Alanyurt)

Nahiyesinde; Dere, Fecir-zâde, ~lyasl~~ köylerinde cami, Adana köyünde mescid, VGMA, UVFD:

2305, s. 17-23; Tablo 8.

Tablo 6: Para Vak~flarm~n Gelir Sa~lad~~~~ Hayrât~n Mahalleri (1890-1923) idari Birim Mahal Hayrât Toplam Toplam Oran

U~ak Kazas~~ Merkez Câmi 7 23 44,23 Köy Câmi 12 Mescid 4 Banaz N. Merkez Câmi

_~~

8 15,38 Köy Câmi 5 Mescid 2 Karahan! N. Köy Câmi 2 2 3,85 E~me Kazas~~ Köy Câmi 13 15 28,85 Mescid 2

Güre N. Köy Câmi 4 4 7,69

Genel Toplam 52 52 100

Bu ara~t~rmada incelenen 52 para vakf~~ ise, 52 hayrât~n giderlerini kar~~lam~~t~r. Bu hayrât~n % 84,62'sini câmiler, % 15,38'ni de mescidler olu~turmaktad~r. Para vak~flar~mn gelir sa~lad~~~~ cami ve mescidler -tabloda görüldü~ü gibi- U~ak merkez, merkez köy ve ba~l~~ nahiyeler ile E~me Ka-zas~ na da~~lm~~~ durumdad~r. Hayrât~n % 13,46's~~ U~ak ~ehir merkezinde, di~er % 86,54'ü ise k~r bölgelerine da~~lm~~ ur. Para vak~flar~mn % 67,31'i yeni bir hayrât için, % 25'i mevcüt (kin) bir hayrât için, % 5,77'si harâb bir hayrât~~ tamir için ve % 1,92'si de mescide minber yaz' olunmak yâni minber konularak mescidi câmiye çevirerek, cuma namaz~~ k~l~n~r hale getirmek için kurulmu~tur. Burada dikkat çeken nokta ~ehirde ve k~rda müceddeden (yeni) cami ve mescid yap~m~n~n yaygmla~mas~d~r. Yukar~da bahsedildi~i gibi, bunun iki temel sebebi bulunmaktad~r. Birincisi, ~ehirde ya~anan "1894 Yang~ n~" sonras~~ ~ehrin fiziki yap~s~n~n % 82,5'inin yenilenmesidir". Bu dönemde ~ehir merkezinde -1898-1912 y~llar~~ aras~nda- be~~ yeni câmi"

83 Güne~, a.g.m, s. 274-78.

84 Aybek, Hac~hasan, Karaa~aç, Sabah, Burhanfakih, Mâmuretül-Hamidiye Mahallele-rinde câmiler yap~ld~~~~ gibi, Mamuretül-Hamidiye mahallesi ba~kentte toplanan yard~mlar ile in~a edilmi~tir. Bkz. Haf~z Ahmed Efendi ibn el-Hac Musa Efendi ibn el-Hac Haf~z Mehmed

yap~larak görevlilerine vak~flar tahsis edilmi~tir. ~kincisi ise, Osmanl~~

Devleti'nin uygulad~~~~ zorunlu iskân (yerle~tirme) politikalar~~ ile meskün

yerlerde nüfusun artmas~d~r. Bu dönemde U~ak co~rafyas~nda özellikle k~r

bölgelerinde yâni kasaba, köy ve mezraalarda zorunlu iskân ve d~~ardan

al~nan göçler ile ya~an~lan h~zl~~ nüfus art~~~~ sonucu pek çok merkezde yeni

ibadet ve e~itim kurumlar~~ in~a edilmi~tir". Birinci Me~rutiyet'ten sonra

kurulan modern e~itim kurumlar~n~ n giderlerinin büyük ölçüde devlet

taraf~ ndan kar~~lanmas~", vak~flar~n hizmet alan~ n~~ daraltm~~t~r. Bu

dönemde vak~flar, daha çok cami ve mescid gibi ibâdet kurumlar~n~n

giderlerini kar~~lama amaçl~~ olarak kurulmu~tur.

Yukar~da Tablo 5'te gösterilen vak~f paralar~n~n gelirleri hayrât

kurum-lar~n~n görevli ücretleri ile harc-~~ laz~me denilen tamirat ve ayd~nlatma

gider-lerine harcanm~~t~r.

Tablo 7: U~ak Para Valuflarm~n Giderlerinin Da~~l~m~~

Görevliler

Say~s~~

Ücret

Kategorisi

Ücret

Toplam~~

Oran

%

Mütevelli

52

-

Hasbi

-

Hatip

48

30-300

6714,42

41,73

~mam

16

6,08-200

1144,91

7,11

Müezzin

17

12-100

582,52

3,62

Hatimhan

_~~

16

0,99

Görevli

Toplam~~

134

6,08-300

8457,85

52,56

Tamirat

Ayd~nlatma

--

7634,15

47,44

Toplam

--

16092

100

Efendi Vakfiyesi, VGMA, 1324/1906, MA. 598, s. 204-157; ~brahim Kethüda-zâde ~brahim Hakk~~ b. Mehmed b. Hac~~ Ömer A~a Vakfiyesi, VGMA, 1316/1896, MA 600, 19/24; Çalh Ömer Efendi-zâde Ahmed Tahir Efendi ~bn Ömer Efendi Vakfiyesi, VGMA, 1325/1908, MA. 605, s. 263/346; Musaako~lu Hac~~ ~brahim b. Süleyman Vakfiyesi, VGMA, 132.5/1908, MA. 602, s. 151/252;

~sao~lu Ali Efendi b. Halil Vakfiyesi, VGMA, 1331/1913, MA. 604, s. 75/92.

85 Zorunlu iskan, köylerdeki nüfus art~~~~ buna ba~l~~ olarak cami ve okullar~n yayg~nla~mas~~ ayn~~ dönemdedir.

Vak~flar~n idari görevlileri (mütevelliler) ile hayrât görevlisi olarak çal~~an 134 ki~inin vak~flar ile ba~lant~s~~ bulunmaktad~r. incelenen para vak~flar~n~n giderlerini kar~~lad~~~~ cami ve mescidlerde 64 imam ve hatip, 17 müezzin ve bir hatimhân görev yapmaktad~r. Bu camilerden 36's~nda imam ve hatiplik görevini ayn~~ ki~i yürütmü~tür. 12 camide hem imam hem de tip, dört mescitte sadece imam, 17 câmide müezzin ve bir câmide de ha-timhan bulunmaktad~r. Vak~flar bu görevlilere, y~ll~k olarak hatip veya imam-hatiplere 30 ile 300 kuru~~ aras~nda, imamlara 6,08 ile 200 kuru~~ aras~nda, müezzinlere de 12 ile 100 kuru~~ aras~nda de~i~en ücretler, bir köyün87 cami görevlileri aras~nda bulunan hatimhâna da 16 kuru~~ ücret ödemi~tir (Tablo: 7).

Sonuç

Türkiye'de, Tanzimat'~n ilân~ndan sonra mid arazilerin mülkle~tirilmesi ve ö~rün kald~r~lmas~yla miri arazi kaynakh (irsâdi) vak~flar azalm~~ur. Gider-lerini kar~~layamayan veya yeni kurulan hayrât kurumlar~n~n ihtiyaçlar~n~~ hay~r sahipleri, para yak~lan yoluyla kar~~lama yoluna gitmi~lerdir. Vak~f kurma bilinci, zengin s~n~ftan halk taban~na yay~lm~~ur. Bunun sonucu ola-rak söz konusu yüzy~lda para vak~flar~nda büyük bir art~~~ ya~anm~~ur. Bu art~~~~ U~ak'taki mahalli özellikler, 1894 U~ak Yang~n~~ ve vak~f kurma gelene~i etkilemi~~ olmal~d~r.

U~ak'ta kurulan 52 para vakf~mn iktisadi gücü çok s~mrl~d~r. Hatta bu valuflarm toplam parasal de~eri, pek çok sarayl~~ veya bürokrat~n kurdu~u bir vakf~n sermayesinden bile dü~üktür. Buna ra~men söz konusu mütevazi vak~flar 52 hayrât kurumunun varl~~~ n~~ idâme ettirmesini sa~lam~~ t~ r. incelenen dönemde, e~itim hizmetlerini Maarif Nezâreti, sa~l~ k ve sosyal yard~ m, belediye ve bay~ nd~rl~ k hizmetlerini de mahalli idareler üstlendi~inden vak~flar~ n hizmet alan~~ dini hizmetlerle s~n~rl~~ kalm~~t~r. Bundan dolay~, 1890-1923 döneminde U~ak'taki para vak~flar~~ birkaç istisnas~~ d~~~nda câmi ve mescidler için kurulmu~tur. Câmi ve mescidler, bu dönemde sadece, günde be~~ vakit ezamn okundu~u ve namaz~n k~l~nd~~~, ibâdet yer-leri de~ildi. Söz konusu kurumlar, mabet olman~n yan~nda ibtidai okulun bulunmad~~~~ yerlerde birer mektep, cuma günleri çevrede ya~ayan insan-lar~n bir araya geldi~i ve baz~~ meselelerini çözüm bulduklar~~ birer merkez olmu~lard~r. En önemlisi de bu kurumlar, örgün e~itim-ö~retimin s~n~rl~~

nispette kald~~~~ Osmanl~~ topl~~m~~nda kültürel etkile~imin merkezi

ola-gelmi~lerdir.

incelemeye tabi tutulan 1890-1923 y~lan aras~ nda U~ak'ta kurulan para

vak~flar!, ülkedeki di~er para vak~flar~~ gibi Evkâf-~~ Hümayün Nezâreti'nin

denetiminde88, 1851 y~ l~nda ç~kar~lan "Niik~ld-~~ Mevk~lfenin ~stirbâh~~

Hakk~nda ~râde-i Seniyye-yi Mübeyyin ~lân-~~ Res~ni"89si do~rultusunda

yönetilmi~tir. ~kinci Me~rutiyet döneminde vak~f paralar, Evkâf-~~ Hümâyün

Nezâreti bünyesinde olu~ turulan Terekât ve Niiküd-~~ Mevküfe

Müdürlü~ü'nde toplanmaya ba~lam~~t~ r. 1920% y~llarda hayrâtlanna

mezk~ire nem'as~ndan ~ehri...guru~~ vazife ile...">° tâbiriyle yeni

görevlilerin tayin edildi~i U~ak'taki para vak~flanmn âk~betinin ne oldu~u

burada tespit edilememi~tir. Evkâf-~~ Hümâyün Nezâreti veya daha sonra

Vak~flar Un~i~m Müdürlü~ü taraf~ndan zaptedilen vak~flarm i~lemleri Esas

Defterlerine kaydedildi~i halde, bu vak~flarm~ n âk~beti yaz~lmam~~t~ r. Ancak

vak~f paralar~n Vak~flar Bankas~'n~n kurulu~una (1954) kadar, Vak~f Paralar

Müdürlü~ü taraf~ ndan yönetildi~i ve Türkiye Vak~flar Bankas~'n~ n

ku-rulu~unda sermayesinin bir k~sm~n~~ olu~turdu~u bilinmektedir.

88VGMA, 1258/1842, AD 966: s. 400-402; Adana'daki uygulama için bkz. BOA, Evkaf,

18843/33b-34a, 84b-85c, 8513-86a, 87b-88a, ilh. 89 Takvim-i Vekâyi 1268/1851, s. 466.

EK 1: Tablo 8: 1890-1923 Döneminde Kurulan ve Vakflyesi

Mevcut Olan U~ak Vak~flar~n~n Listesi

S~ra N°: idari Birim Vakf~n Mahalli Vâk~f~n/ Vakf~n Ad~~ Akar Türü Hayrât Türü Haydi:in özelli~i Vakf~n Ta- rihi VGMA: Defter, Sayfa, S~ra Numaras~~

1 U~ak Burhan Haf~z Ahmed 8000 Câmi Yeni 17.05.1906 MA.

Fakih Efendi b. el-Hac Kr~. Per~embe 598_204/157 Mah. Musa Efendi

2 U~ak Hac~~ Ha- Kara Halil-zâde 1000 Cami Kin 18.03.1904 MA.

san Mah. Mehmet Efendi Kr~~ Cuma _595-225/238

3 U~ak Hac~~ Ha- ~brahim Kethüda- 1000 Câmi Yeni 25.12.1898 MA.

san Mah. zâde ~brahim _Kr~~ Pazar _600-19/24

Hakk~~

4 U~ak Sabah Çall~~ Ömer 1000 Câmi Yeni 27.01.1908 MA. Mah. Efendi-zâde Ah-

met Tahir Efendi

Kr~~ _{Pazartesi 605-263/346}

5 U~ak Aybek Musac~ko~lu 1000 Câmi Yeni 16.06.1907 MA.

Mah. Hac~~ ~brahim b. K~~~ Pazar 602-151/252

Süleyman

6 U~ak Karaa~aç ~sao~lu Ali Efendi 1080 Cami Yeni 07.04.1913 MA.

Mah. b. Halil Kr~~ Pazartesi 604_75/92

7 U~ak Sabah G~nâbi-zâde Fazi- 1500 Câmi Yeni 18.02.1909 MA. Mah. ledi ~akir Efendi Kr~~ _{Per~embe 609-11/13} 8 U~ak Karaca Abdalo~lu Hac~~ 1000 C.âmi Yeni 31.05.1900 MA.

hisar Mehmed A~a Kr~~ _{Per~embe 606-172/219}

Köyü

9 U~ak Münkarib Cemalo~lu Ah- 1000 Cami Yeni 02.10.1897 MA. Köyü _{med b. ~brahim Ki.~~ Cumartesi 602-214/368} 10 U~ak Te~en Kethüdao~lu es- 1000 Mescid Yeni 13.11.1853 AB.

Köyü Seyyid Mehmed Kr~~ _{Pazar 582-419/325}

Efendi

11 U~ak Kürt el-Hac ~smail A~a 24000 Câmi Yeni- 25.12.1913 MA.

Köyü _{Kr~~ Minber Per~embe 605-132/185}

Koyma

12 U~ak Çardak A~ç~o~lu Meh- 1000 Cami Kin 03.05.1900 MA.

13 U~ak Selman- lar Köyü

Abbaso~lu Molla Mahmud Bey ha- fidi Halil b. ~ brahim 1000 K~~~ Cami Kain 19.07.1898 Sal~~ MA. 602-144/239 14 U~ak Avgan Köyü Velibeyo~lu Ra- mazan b. Veli 1000 Ky~~ Cami Yeni 16.12.1900 Pazar MA. 601-17/26 15 U~ak Gö~em Köyü M~s~rl~o~lu Ali b. Murad 1000 K~~~ Mescid Yeni 08.04.1898 Cuma MA. 603-93/161 16 U~ak Orta Hac~o~lu Mustafa,1000 Cami Kain 27.09.1899 MA.

Köyü b. Hasan _{'Kr§ Çar~amba 603-182/380}

17 U~ak Selvio~lu Selvio~lu Rasih 2000 Mescid Yeni- 12.08.1912 MA. Köyü Efendi b. Mustafa Ky~~ _{Minber Pazartesi 606-133/171}

Koyma

18 U~ak Kediyünü Beypazarl~o~l~~~ 1000 Mescid Yeni 08.12.1899 MA. Köyü Hasan b. Meh-

med

Ky~~ Cuma _603-294/463

19 U~ak Sorkun Muharremo~lu 1000 Cami Yeni 23.12.1898 MA.

Köyü Muharrem b. _K~~~ Cuma _602-261/449

Mustafa

20 U~ak Gö~em Timuro~lu Hac~~ 1000 Cami Tamir 21.06.1898 MA.

Köyü _{Yusuf b. Osman K~~~} Sal~~ _607-237/354

21 U~ak Alfaklar Bozk~rl~o~lu 500 Cami Yeni 12.12.1916 MA.

Köyü Haf~z Ahmed _K~~~ Cuma _{608/ I-}

Efendi _335/355

22 U~ak Hanyeri Lafç~~ Hac~~ Mus- 3000 Cami Kain 17.04.1923 MA.

Köyü tafa Efendi _Kr~~ Sal~~ _609-199/240

23 U~ak K~z~lca Mustafa A~ao~lu 1000 Cami Yeni 27.02.1898 MA.

ören Hac~~ ~brahim K~~~ Çar~amba 596-168/148

Köyü

24 Banaz Filos Sar~~ Be~e o~lu 500 Cami Tamir 10.04.1890 MA. Nahiye (Folus) Mehmed b. K~~~ Minber Per~embe 603-96/167

Köyü Mehmed

Koyma

25 Banaz Ulup~nar ~mamo~lu Halil 1000 Cami Yeni 15.07.1898 MA.

Nahiye Köyü b. Mustafa K~~~ 602-96/160

26 Banaz Merkez Hac~~ Meh- 1000 Cami Kain 04.05.1901 MA.

Nahiye medo~lu Hasan K~~~ Cumartesi 602-34/52

27 Banaz Nahiye Ba~ko- ilak Köyü Öksüzo~lu Ali A~a b. Halil 2200 K~~~ Câmi Yeni 24.02.1906 Cumartesi MA. 600-111/135 28 Banaz Nahiye Düzlüce Köyü

Koca Alio~lu Ali b. Hüseyin 500 K~~~ Câmi Yeni 04.05.1896 Pazartesi MA. 602-156/262 29 Banaz Nahiye Filos (Folus) Köyü

Sar~~ Be~e o~lu Mehmed b. Mehmed. 1500 K~~~ Mescid Yeni 27.04.1898 Çar~amba MA. 603-92/158 30 Banaz Kayal~~ Karahasano~lu 1500 Mescid Tamir 17.05.1892 MA.

Nahiye Köyü Ahmed A~a }(i ~~ Sah 591-141/134

31 Banaz Hano~lu Day~o~lu ~smail 500 Câmi Yeni 12.02.1898 MA.

Nahiye Köyü b. Emin K~~~ Cumartesi 603-90/155

32 Kara Has Köyü Toklu-zâde 4000 Câmi Minber 13.04.1914 MA. halt~~ Orta Mehmed A~a b. K~~~ Koyma Pazartesi 605-173/242 Nahiye Mah. Osman

33 Kara Karahall~~ T~nuno~lu Mus- 1000 Câmi Yeni 16.06.1894 MA.

hall~~ Köyü lafa Efendi b. Kr~~ Sah 593-148/140

Hüseyin Nahiye

34 E~me Kolan Çobano~lu 2000 Câmi Kain 07.03.1914 MA.

kaya Süleyman A~a b. K~~~ Cumartesi 605-35/50

Osman Köyü

35 E~me Falular Mehmed Efendi 2000 Câmi Yeni 09.10.1891 MA. Köyü _{b. el-Hac Hüseyin K}

~~~ Cuma 591_53/47

36 Esme Karaca el-Hac ~smail 1000 C.âmi Kin 01.07.1892 MA.

Ömerli Efendi b. Hüseyin K~~~ Cuma 591-50/44

Köyü

37 E~me Sarac~k Osman A~a b. 2000 Câmi Yeni 15.03.1903 MA.

Köyü Mehmed _{Kr~~ Pazar 595-172/170}

38 E~me Kemer Abdullah b. Ali 1000 Câmi Yeni 01.06.1903 MA.

Köyü K~~~ Pazartesi 602-268/459

39 E~me Poslu ~brahim Efendi b.2000 Câmi Yeni 21.06.1911 MA.

Sami Ahmed K~~~ Çar~amba 606-222/277

40 E~me Karaca- ahmed Sultan Köyü Sar~o~lu Mustafa b. Hasan b. ~smail Kr~~ 2000 Cami Kain 10.06.1912 Pazartesi MA. 604-122/155

41 E~me Kayalar ~sa Kahya Keri- 2000 Cami Kain 12.07.1907 MA.

Köyil mesi Fatma b. ~sa Kr~~ Cuma _607-203/307

42 E~me Karaca Kocaimamo~lu 3000 Cami Yeni- 10.04.1909 MA. Ömerli Köyö Ahmed b. Abdur- rahman Kr~~ miöber Koyma Cumartesi 607-173/265 43 E~me Adana Hac~~ Omero~lu 3000 Cami Yeni 18.02.1895 MA.

Köyö Ahmed A~a b. Yu«Kr~~

suf Pazartesi 596-50/41

44 E~me ~ney Osman A~a b. 2000 Cami Yeni 12.03.1903 MA.

Köyü Mehmed Ali Kr~~ Per~embe 598-239

Efendi

45 E~me Ulucak el-Hac Durmu~~ 2000 Cami Yeni 19.06.1902 MA.

Köyü Ah b• Kr~~ Per~embe 605-152/214

Süleyman

46 E~me Selviler Koca 2000 Cami Kain 04.03.1912 MA. Köyü Hilseyino~lu Ali

b. Hüseyin

Kr~~ Pazartesi 605-121-168

47 E~me Dervi~ler Topal ~mamo~lu 2000 Mescid Yeni- 10.08.1894 MA. Köyü H~z~r'~n o~lu _Kr~~ Minber Cuma 602-80/134

Ömer b. H~z~r _Koyma

48 E~me Akta~~ Ahmed A~a b. 1500 Mescid Yeni 01.12.1895 MA. Köyö Medik-zade Ke-

rim A~a Kr~~ Pazar 603-66/110

49 E~me Yeni~ehir Co~kuno~lu 2000 Cami Yeni 16.04.1909 MA. Köyü Durmu~~ Ali A~a

b. Osman Ki.~~

Cuma _600-145/176 50 E~me Halil Argaçho~lu 2000 Cami Yeni 05.05.1913 MA.

Efendi Himmet b. Ah- Kr~~ Pazartesi 608/1-

Çiftli~i med b. Osman 327/341

Köyü

51 E~me Çavu~~ Nuri Çavu~~ b. 2000 Cami Yeni 16.02.1904 MA.

Köyü Ahmet Bey _{Kr~~ Sal~~ 603-150/261}

52 E~me Beyler Ahmed Efendi b. 2000 Cami Yeni 18.02.1904 MA.

ham Halim Kr~~ Per~embe 603-149/159

Köyü

53. U~ak Aybek Sihnbüllü-zâde 3 Câmi Kâin 09.02.1912 MA.

Ma h. Hac~~ Hasan dükkan _{Cuma 604-169/236}

54 U~ak Saray el-Hac Mehmed 4 Câmi Kain 13.03.1911 MA.

Köyü A~a b. Mustafa Dönüm _{Pazartesi 616-54}

Ba~~

55 U~ak Tatar Hac~~ Ayvazo~lu Palamut Câmi Kain 05.04.1901 MA.

Köyü Mehmed b. - _{Cuma 602-40/64}

Hüseyin ₂₀

dönüm

56 Kara- Pa~alar Ya~c~o~lu Meh- 3+3 Câmi Yeni 16.04.1901 MA. hall~~ N Köyü med b. ~smail _dönüm Sal~~ _607-130/202

Ba~~

57 Kara- Bu~dayl~~ Hac~~ Mollao~lu 1 K~ ta Câmi Yeni 22.02.1909 MA. hall~~ N K Yukar~~ Mustafa b. _{Ba~~ Pazartesi 599-372/218}

Mah. Ahmed