İÇ TENKİD İÇ TENKİD
• Kaynak tenkidinde ikinci merhale iç tenkiddir ki bu da iki Kaynak tenkidinde ikinci merhale iç tenkiddir ki bu da iki safhada yapılır.
safhada yapılır.
• 1. Müellifin Tenkidi 1. Müellifin Tenkidi
• 2. Olayların Tenkidi2. Olayların Tenkidi
• 3. Eserin Kıymeti Hakkında Hüküm Verilmesi 3. Eserin Kıymeti Hakkında Hüküm Verilmesi
• Bir eserin içindeki bilgilerin sıhhat derecesi hakkında bir Bir eserin içindeki bilgilerin sıhhat derecesi hakkında bir karara varabilmek için yazarının şahsiyeti, fikirleri,
karara varabilmek için yazarının şahsiyeti, fikirleri,
inançları gibi konular üzerinde durmak icab eder. Eserin inançları gibi konular üzerinde durmak icab eder. Eserin tarafsız bir kalemden çıkıp çıkmadığı bu hususlarla
tarafsız bir kalemden çıkıp çıkmadığı bu hususlarla yakından ilgilidir.
yakından ilgilidir.
• Şu halde eserin güvenilirlik derecesinin tayini için önce Şu halde eserin güvenilirlik derecesinin tayini için önce müellifin hayatı ve şahsiyeti hakkında bilgi sahibi
müellifin hayatı ve şahsiyeti hakkında bilgi sahibi olunması şarttır.
olunması şarttır.
• 2. Olayların Tenkidi 2. Olayların Tenkidi
• İç tenkidde ikinci olarak eserin kritiği yapılır. Diğer eserlerle mukayese İç tenkidde ikinci olarak eserin kritiği yapılır. Diğer eserlerle mukayese edi-lerek verilen bilgilerin doğrulukları tesbit olunmağa çalışılır.
edi-lerek verilen bilgilerin doğrulukları tesbit olunmağa çalışılır.
• Ayrıca eserin, tamamen müşâhadelere dayanıp dayanmadığı da Ayrıca eserin, tamamen müşâhadelere dayanıp dayanmadığı da üzerinde du-rulması gereken bir hususdur. Bazı yazarlar, şahidi üzerinde du-rulması gereken bir hususdur. Bazı yazarlar, şahidi
olmadıkları olayları veya hiç gitmedikleri memleketleri bizzat görmüş olmadıkları olayları veya hiç gitmedikleri memleketleri bizzat görmüş gibi anlatırlar. Aslında yazdıkları tama-men, kendilerinden önce
gibi anlatırlar. Aslında yazdıkları tama-men, kendilerinden önce kaleme alınmış eserlere dayanmaktadır. Bu yalan ve mü-balağada kaleme alınmış eserlere dayanmaktadır. Bu yalan ve mü-balağada bazan o kadar ileri giderler ki, aynı veya birbirine çok yakın tarihlerde, bazan o kadar ileri giderler ki, aynı veya birbirine çok yakın tarihlerde, fakat birinden diğerine kısa zamanda ulaşılması imkânsız iki
fakat birinden diğerine kısa zamanda ulaşılması imkânsız iki mekândaki olayların şahidi olduklarını dahi yazmakta tereddüd mekândaki olayların şahidi olduklarını dahi yazmakta tereddüd etmezler. Böylece de kendilerini kolay-lıkla ele vermiş olurlar.
etmezler. Böylece de kendilerini kolay-lıkla ele vermiş olurlar.
• 3. Eserin Kıymeti Hakkında Hüküm Verilmesi 3. Eserin Kıymeti Hakkında Hüküm Verilmesi
• Kaynak değeri araştırılan eserdeki olaylar, anlatış şekli farklı Kaynak değeri araştırılan eserdeki olaylar, anlatış şekli farklı olmakla birlikte, o devrin tanınan diğer kaynaklarına
olmakla birlikte, o devrin tanınan diğer kaynaklarına
uyuyorsa, eserde verilen bilgilerin güveni-lirliğinden şüphe uyuyorsa, eserde verilen bilgilerin güveni-lirliğinden şüphe edilemez. Fakat, diğer eserlerde bulunmayan bazı olaylara edilemez. Fakat, diğer eserlerde bulunmayan bazı olaylara yer verilmiş, yahut da bunun tam aksi yapılarak, tamamen yer verilmiş, yahut da bunun tam aksi yapılarak, tamamen ihmal edilmişse, bunun se-beblerinin araştırılmasına ihtiyaç ihmal edilmişse, bunun se-beblerinin araştırılmasına ihtiyaç duyulur. Bunların, bir şahsı medh veya zemmet-mek, yahut duyulur. Bunların, bir şahsı medh veya zemmet-mek, yahut olayların seyrini farklı göstermek için özel bir maksadla
olayların seyrini farklı göstermek için özel bir maksadla yapılıp yapıl-madığı araştırılır. Ancak, bu nevi fazlalık veya yapılıp yapıl-madığı araştırılır. Ancak, bu nevi fazlalık veya eksikliklerin muhakkak bir ard ni-yetten kaynaklanması da eksikliklerin muhakkak bir ard ni-yetten kaynaklanması da gerekmez.
gerekmez.
• Bazan diğer kaynaklardaki eksiklik, o bilgiye ulaşamamak Bazan diğer kaynaklardaki eksiklik, o bilgiye ulaşamamak veya ehemmiyetsiz görmekten ileri gelebilir. Fakat eğer veya ehemmiyetsiz görmekten ileri gelebilir. Fakat eğer diğer kay-naklar, müelliflerinin öğrenip eserlerine dere diğer kay-naklar, müelliflerinin öğrenip eserlerine dere etmemeleri imkânsız olan bazı bü-yük olayları atlamış etmemeleri imkânsız olan bazı bü-yük olayları atlamış görünüyorlarsa ve bunlar sadece kritiği yapılan eserde görünüyorlarsa ve bunlar sadece kritiği yapılan eserde mev-cudsa, doğruluğundan şüphe etmek pek de yersiz mev-cudsa, doğruluğundan şüphe etmek pek de yersiz olmaz.
olmaz.
• İki kaynak arasındaki farklılığa rağmen, her ikisinin de İki kaynak arasındaki farklılığa rağmen, her ikisinin de mantıklı ve ihmal edilemez olması da mümkündür. Bu mantıklı ve ihmal edilemez olması da mümkündür. Bu takdirde her iki fikir veya görüşe de yer veri-lerek
takdirde her iki fikir veya görüşe de yer veri-lerek münakaşasının yapılması en doğru yoldur.
münakaşasının yapılması en doğru yoldur.
• Kaynak: Mübahat Kütükoğlu, Tarih Araştırmalarında Usul, Kaynak: Mübahat Kütükoğlu, Tarih Araştırmalarında Usul, TTK.
TTK.
• Ankara 2015.Ankara 2015.
