Gayet muntazam kesilen kerpiç, taş kadar da- yanıklı v e çimento ile yapılmış kadar sağlamdır. Y e - rindeki tuğla ile hiç bir zaman kıyas kabul etmeye-

(1)

E L B İ S T A N E V L E R İ Yüksek Mimar v e A r k e o l o g

L e m ' i Şevket M E R E Y

Elbistan; güney d o ğ u A n a d o l u bölgesinde, iVIaras ilinin en büyük v e ileri ilçesidir. Ceyhan ır- mağının mernbaında kurulmuş olan bu kasaba mü- him bir tarihî geçmişe sahiptir. Bu y ö n d e n oradaki binaları da tetkik etmek faydalı olur. Bu araştırma bir kaç r e p h f d e n yapılabilir. Yalnız biz şimdi b u - rada sadece Elbistan evlerinin mimarîsine, plân v e inşaat hususiyetlerine bir nazar atfedecek v e bir fi- kir edinebilecek kadar duracağız:

Birbirlerine ç o k girgin v e yakın olarak kurul- muş olan evlerde g ö z e ilk görünen inşaat malzeme- si, kerpiç, ahşaptır.

Gayet muntazam kesilen kerpiç, taş kadar da- yanıklı v e çimento ile yapılmış kadar sağlamdır. Y e - rindeki tuğla ile hiç bir zaman kıyas kabul etmeye-

c e k kadar metin bir inşaat malzemesidir; ustanın e- linde, yerinde kullanılırken o biraz daha kıymet ka- zanmış. Sıvanmasına ihtiyaç y o k . Derzler o kadar muntazam işlenmiş ki; insan her an kendini taş bir duvar karşısında zannediyor. 2 0 0 - 2 5 0 sene y a ğ m u - ra, kara dayanmış duvarlara sahip binalara, daima rastgelinir.

A h ş a p ise b a m b a ş k a bir ö n e m taşıyor. Tatbik edilen işçilik ç o k ince, sanatkârane v e zevklidir.

Mahallinde ( A n d ı z ) tâbir edilen bir nevi ardıç aba-

n o z kadar sağlam bir hale getirildikten sonra, ç o k

mükemmel halledilmiş olan konstrüksiyonda kulla-

nılmıştır. Bilhassa yağmura maruz bulunan ( G ö z e -

n e k ) tâbir edilen pencere parmaklıkları ile sütun v e

saçaklıklaıda b o y a n m a d a n kullanılması bu malzeme-

(2)

Elbistan evlerinin tipik gezintisi. Solda, sokaktan görünüş. Yukarıda, gezintinin ahşap işçiliği

nııı ne kt\ dar dayanıklı olduğu hakkında bir fikir verebilir.

T a ş sadece ( H i m ) d e kullanılmaktadır.

Mimari:

Fevkalâde nispetler taşıyan pencere v e kapı- ların bir nizaın içinde cephelere yerleştirilmesi ga- yet mahirane yapılmış v e ahenk temin edilmiştir.

C e p h e tesirleri monümantal olmakla beraber gezinti denilen c u m b a v e balkonlarda kullanılan ahşap sü- tun v e saçaklıkiar bu tesirlerin hafifletilmesini te- m i n d e mühim rol oynamıştır.

Enteriyörler bilhassa zengin tutulmuş, tavan v e duvarlara çekilen lambrilerde yapılan el o y m a - cılığında son derece m u v a f f a k olunmuştur.

Renklerin biıbirlerile imtizacı hususunda yapı- lan çalışmalar ç o k iyi başarılmış v e tavanlar fevka- lâde renk kompozisyonları ile tezyin edilmiştir.

Evlerin Plân Hususiyetleri:

Plânlar ana esasları itibarile gayet net hatları ihtiva etmekledir. Bu husus tabiatile bir sadelik v e inşaî kolaylık doğurmakta, ııisbetlerin daha tesirli bir şekilde o t l « y a çıkmasına yardım etmektedir.

Bütün plânlarda buna önemli bir yer verildiğini mü- şahede etmek kabildir. Soğuk v e sıcağa karşı plân siıkülasyonu ç o k iyi halledilmiştir.

A ) Plânı: Bu plân aşağı yukarı 150 se- nelik bir geçmişe sahiptir. Binanın yaz odası- nın bir duvarından maada, bütün duvarları kerpiç- tir. Y a z odası etrafını kafes çeviren gezintiye pen-

M PLAKI ,

' 4 - GEJCÎHTı - AYVAH 2 - YAZ ODA 51 S - KıŞ 0 D A 5 !

* - ttUTr»^ 5 - GÜ5ÜLIIAHE

'.S - VATAK ODASı

* —

(3)

Elbistan evlerinde kerpiç ve ahşap birbiriyle çok iyi bir surette kaynaşmıştır.

cereierle bakmakla, bir kaç k a d e m e ile diğer ele- manlardan ayrılmaktadır. Yazın sıcağını (ki vasatı 4 0 d e r e c e d i ı ) burada hissetmeye imkân yoktur.

Detayları ç o k iyi halledilmiş olan saçaklığın altında oturmak insana büyük bir haz v e ferahlık v e r m e k - tedir.

Y a z odasının tavanı da ahşap olup, ç o k güzel renklendirilmiştir. K o m ş u iki duvarı ö n ü n d e rahat oturabilir bir seki mevcuttur.

Kış edası ile yatak odası arasına mutfak yer- leştirilmiştir. Kışın soğuğunun (ki vasatı - 1 4 dere- cedir) kış odasına v e yatak odasına girmemesini te- min için bazı tedbirler alınmış bu arada kış odasının kapısı yanından yatak odası duvarının köşesine ç e - kilen kalın biı rüzgâr perdesi ile aralık, rüzgârlık haline sokulmuştur. Kış odasının yalnız bir p e n c e - resi ile dış d u v a r d a iki ışık Tağası (yani ışık pen- ceresi) vordır. Pencerelerde c a m yoktur. Soğuk v e karın içeriye g

:

rmesini kaim ahşap kepenkler önle- mektedir. Işık 1 ağaları camlı v e 2 5 / 5 0 eb'adındadır.

Kış odasında aiışap davulumbazlı bir ocak ile bir yerli tandır bulunmaktadır.

Yatak odası gayet ferah v e büyük eh*atta tu- tulmuştur. Y ü k dolapları, önündeki ahşap sütunlar

Ahşap üzerine oymalarla bezenmiş bir kapı.

Kemere «Kantara» denilmektedir.

(4)

«Elbistan» da bir konak

CB> P L A N I ( C ) PLANI

«B» Plânı *C» Plânı

I HİSAFÎit MTHK O a EVİAHİBI MTA t O.

S KILER.

f ERKEK Ml'sAFÎt* O.

e * - -

7

(5)

arasına asılan perdelerle maske edilmişlerdir. Sü- tunlar arasında ahşap bir d e parmaklık vardır. G e ç - meli yapılan bu parmaklık da ç o k mahirane işlen- miştir. Gusul yeri d e b ö y l e bir b ö l m e ile ayrılmış v e etrafı ahşap bir duvar ile çevrilmiştir. Duvarlarda ayrıca müselles biçiminde ( k ö r tağa) tâbir edilen g ö m m e dolaplar açılmıştır.

Z e m i n katı yalnız servise tahsis edilmiş, kiler, ahır, d e p o b u ı a d a yapılmıştır.

B ) Plân;: 125 yaşını dolduran bu bina bir (Devamı 112 nci sahifede)

Elbistan evlerinden muhtelif görünüşler

(6)

yıran yamacın sırtında iki. bölgenin birleştiği yerde de yeni İstanbulun bir idarî ve kültürel merkezi ola- caktır.

Müstakbel Belediye Sarayının önünde Marmara- nın manzarasına hâkim olan mevkide büyük bir mey- dan tasavvur edilmektedir. Bu meydan yeni ve seri bir yol vasıtasiyle tayyare meydanına bağlanmış ola- caktır.

Denizden görünen mevzuubahis bu geniş mey- danda Fatihin hâtırasını tebcil maksadiyle, Belediye bu âbidenin yapılmasına karar vermiştir. Halihazırda Marmara sahillerine erişen Atatürk Bulvarı daha iler-

de de Yediltule le Sultianahmet meydanı arasında k o - yun kenarındaki teessüs edecek geniş sahil yolu ile de teması temin etmiş olacaktır.

Bunun tahakkuku ayni, Nişteki «des Anges»

koyunda «Promenade des An^lais» niıı vaziyetine mü- şabih bir durum arzedecektir.

Bu caddenin arkasında tasavvur edilen ikamet mahallesi, deniz yolunun yer altına alınması ve bu tünelin Devlet Demiryolları hatlarına bağlandığı za- man mevzuubahis mahalle hususî bir önem kazanmış olacaktır.

Bütün İstanbulun tafsilât plânları, meşhur cami- lerin silüetlerini ihlâl etmemek ve eski âbidelerin he-

men civarında yapılabilecek gelişigüzel yeni inşaatı tahdit etmek gayesini gütmektedir.

Âti bize ne derece muvaffak olduğumuzu göstere- cektir.

Eski kara surlarının muhafazası ehemmiyetle e- le alınmış ve tarihî âbideler meyanına ithal edilerek, Müzeler Müdiriyetinin kontrolü altına verilmiştir.

Ayrıca da nâzım plân şehir, dahilinde surdan (50) metre genişlikteki saha üzerinde hiç bir inşaatın yapıl-

masını sureti katiyede menetmektedir.

Ayni sureti hal çaresi şehir haricinde (500) met- relik bostan, geniş mezarlık, ve düz yeşillik sahaları içinde de hiç bir inşaata müsaade etmemektedir, (non aedificandi) Bu başvurulan tedbirler, şehrin su mese- lesine yardım maksadiyle alınmıştır.

Bu surlar haricinde geniş ve sağlam bir turistik yol da yapılmış olup (6) kilometrelik bir uzunluk Bi- zans kadîm surunun muhtelif ve pittoresk manzarala- rını temaşaya imkân verecektir. Bununla beraber eski kapıları bozmadan çıkışlarını serbestçe temin etmek için ne gibi tertibat alınması lâzım geldiği hakkında bazı müşkilâta tesadüf edilmekte olup bu husustaki düşüncelerde ihtilâf vardır.

Kısmen yıkılan deniz surları mümkün olan yer- lerde bilhassa Yedikule ve bütün park arkeolojik sa- hası üzerinde muhafazası sağlanacaktır.

(Baş tarafı 106 ııcı sahifede)

konaktır. Harern v e selâmlık bir duvarla birbirin- den ayrılmakta v

e

birbirlerine bir kapıdan geçilmek- tedir. Selamlık daha açık v e daha fazla havaya sa- hiptir. Gezintisi geniş v e ferahtır. Misafirlere tahsis edilen o d a A planındaki o d a hususiyetlerini taşı- maktadır. Misafir ikametine d e iki o d a tahsis edil- miştir. H a r e m d e ' d e selâmlıktaki gibi bir kadın mi- safir odası vardır. Koridorun diğer tarafında yatak odaları ve bir kiler bulunmaktadır. Servis kısımları burada da zemin katına alınmıştır. Binanın iki giriş kapısı aşağı yukarı ahşaptan el ile oyularak süslen- miştir.

C ) Plâ<ı şemasında: Bir misafir odası, yanın- d a da bir mut

f

ak. Gezintiden, mutfaktan misafir o - dasına geçilir. Misafir odasının duvarları yerden 2 m. yükseğe kadar meşe bir lâmbıi ile kaplanmıştır.

G ö m m e dolaplar bu lâmbriler arasında gizlidir.

Ç o k güzel bir davulumbaza sahip ocak, o d a seviye- sinden iki k a d e m e aşağıdadır. Bu nivo farkı iki di- rek arasındaki parmaklıklarla ayrılmaktadır. Yatak odası zemin kalındadır.

Elbistandaki mahallî inşaat terimleri:

D a m d a n suyun duvar üzerine akmasını önleyen toprak setine r ( S ü y ü k ) , suyun dışarı akmasını temin eden ahşap oluğa: ( D u m a ) , mertek v e aşıklara:

( Y a n a ğ a c ı ) , yan ağacının üzerindeki toprağın oturduğu ahşap kaplamaya (Basırık) diyorlar. A - hır tavanlaıında bu kaplama andız kabuklarından yapılmakta v e o zaman d ö ş e m e tâbir edilmektedir.

D ö ş e m e hayvan nefesindeki rutubetle kat'iyyen çü- rümemektedir. Pencere v e kapı üzerindeki lentola- ra ( . A t e b e ) , kapmın üzerindeki kamere ( K a n - tara), kalın kirişlere ( H e z a n ) , onların otur- duğu kirişe v e y a dikmenin oturduğu yere

( T a p a n ) diyorlar. Çatı altı silmesinin adı ( Y a r ı m karpuz) dur. Ocaktaki setler ( O c a k tapı), ateş ya- nan yer ise ( Tap) tır. Merdiveni ( S ü l l ü m ) , toprak künkü d e ( P ö h r e n k ) diye adlandırıyorlar.

Gayet muntazam kesilen kerpiç, taş kadar da- yanıklı v e çimento ile yapılmış kadar sağlamdır. Y e - rindeki tuğla ile hiç bir zaman kıyas kabul etmeye-

E L B İ S T A N E V L E R İ Yüksek Mimar v e A r k e o l o g

L e m ' i Şevket M E R E Y

Birbirlerine ç o k girgin v e yakın olarak kurul- muş olan evlerde g ö z e ilk görünen inşaat malzeme- si, kerpiç, ahşaptır.

Gayet muntazam kesilen kerpiç, taş kadar da- yanıklı v e çimento ile yapılmış kadar sağlamdır. Y e - rindeki tuğla ile hiç bir zaman kıyas kabul etmeye-

A h ş a p ise b a m b a ş k a bir ö n e m taşıyor. Tatbik edilen işçilik ç o k ince, sanatkârane v e zevklidir.

Mahallinde ( A n d ı z ) tâbir edilen bir nevi ardıç aba-

n o z kadar sağlam bir hale getirildikten sonra, ç o k

mükemmel halledilmiş olan konstrüksiyonda kulla-

nılmıştır. Bilhassa yağmura maruz bulunan ( G ö z e -

n e k ) tâbir edilen pencere parmaklıkları ile sütun v e

saçaklıklaıda b o y a n m a d a n kullanılması bu malzeme-

Elbistan evlerinin tipik gezintisi. Solda, sokaktan görünüş. Yukarıda, gezintinin ahşap işçiliği

nııı ne kt\ dar dayanıklı olduğu hakkında bir fikir verebilir.

T a ş sadece ( H i m ) d e kullanılmaktadır.

Mimari:

Fevkalâde nispetler taşıyan pencere v e kapı- ların bir nizaın içinde cephelere yerleştirilmesi ga- yet mahirane yapılmış v e ahenk temin edilmiştir.

C e p h e tesirleri monümantal olmakla beraber gezinti denilen c u m b a v e balkonlarda kullanılan ahşap sü- tun v e saçaklıkiar bu tesirlerin hafifletilmesini te- m i n d e mühim rol oynamıştır.

Enteriyörler bilhassa zengin tutulmuş, tavan v e duvarlara çekilen lambrilerde yapılan el o y m a - cılığında son derece m u v a f f a k olunmuştur.

Renklerin biıbirlerile imtizacı hususunda yapı- lan çalışmalar ç o k iyi başarılmış v e tavanlar fevka- lâde renk kompozisyonları ile tezyin edilmiştir.

Evlerin Plân Hususiyetleri:

Plânlar ana esasları itibarile gayet net hatları ihtiva etmekledir. Bu husus tabiatile bir sadelik v e inşaî kolaylık doğurmakta, ııisbetlerin daha tesirli bir şekilde o t l « y a çıkmasına yardım etmektedir.

Bütün plânlarda buna önemli bir yer verildiğini mü- şahede etmek kabildir. Soğuk v e sıcağa karşı plân siıkülasyonu ç o k iyi halledilmiştir.

A ) Plânı: Bu plân aşağı yukarı 150 se- nelik bir geçmişe sahiptir. Binanın yaz odası- nın bir duvarından maada, bütün duvarları kerpiç- tir. Y a z odası etrafını kafes çeviren gezintiye pen-

* - ttUTr»^ 5 - GÜ5ÜLIIAHE

* —

Elbistan evlerinde kerpiç ve ahşap birbiriyle çok iyi bir surette kaynaşmıştır.

cereierle bakmakla, bir kaç k a d e m e ile diğer ele- manlardan ayrılmaktadır. Yazın sıcağını (ki vasatı 4 0 d e r e c e d i ı ) burada hissetmeye imkân yoktur.

Detayları ç o k iyi halledilmiş olan saçaklığın altında oturmak insana büyük bir haz v e ferahlık v e r m e k - tedir.

Y a z odasının tavanı da ahşap olup, ç o k güzel renklendirilmiştir. K o m ş u iki duvarı ö n ü n d e rahat oturabilir bir seki mevcuttur.

rmesini kaim ahşap kepenkler önle- mektedir. Işık 1 ağaları camlı v e 2 5 / 5 0 eb'adındadır.

Kış odasında aiışap davulumbazlı bir ocak ile bir yerli tandır bulunmaktadır.

Yatak odası gayet ferah v e büyük eh*atta tu- tulmuştur. Y ü k dolapları, önündeki ahşap sütunlar

Ahşap üzerine oymalarla bezenmiş bir kapı.

Kemere «Kantara» denilmektedir.

«Elbistan» da bir konak

«B» Plânı *C» Plânı

e * - -

7

Z e m i n katı yalnız servise tahsis edilmiş, kiler, ahır, d e p o b u ı a d a yapılmıştır.

B ) Plân;: 125 yaşını dolduran bu bina bir (Devamı 112 nci sahifede)

Elbistan evlerinden muhtelif görünüşler

yıran yamacın sırtında iki. bölgenin birleştiği yerde de yeni İstanbulun bir idarî ve kültürel merkezi ola- caktır.

Müstakbel Belediye Sarayının önünde Marmara- nın manzarasına hâkim olan mevkide büyük bir mey- dan tasavvur edilmektedir. Bu meydan yeni ve seri bir yol vasıtasiyle tayyare meydanına bağlanmış ola- caktır.

Denizden görünen mevzuubahis bu geniş mey- danda Fatihin hâtırasını tebcil maksadiyle, Belediye bu âbidenin yapılmasına karar vermiştir. Halihazırda Marmara sahillerine erişen Atatürk Bulvarı daha iler-

de de Yediltule le Sultianahmet meydanı arasında k o - yun kenarındaki teessüs edecek geniş sahil yolu ile de teması temin etmiş olacaktır.

Bunun tahakkuku ayni, Nişteki «des Anges»

koyunda «Promenade des An^lais» niıı vaziyetine mü- şabih bir durum arzedecektir.

Bu caddenin arkasında tasavvur edilen ikamet mahallesi, deniz yolunun yer altına alınması ve bu tünelin Devlet Demiryolları hatlarına bağlandığı za- man mevzuubahis mahalle hususî bir önem kazanmış olacaktır.

Bütün İstanbulun tafsilât plânları, meşhur cami- lerin silüetlerini ihlâl etmemek ve eski âbidelerin he-

men civarında yapılabilecek gelişigüzel yeni inşaatı tahdit etmek gayesini gütmektedir.

Âti bize ne derece muvaffak olduğumuzu göstere- cektir.

Eski kara surlarının muhafazası ehemmiyetle e- le alınmış ve tarihî âbideler meyanına ithal edilerek, Müzeler Müdiriyetinin kontrolü altına verilmiştir.

Ayrıca da nâzım plân şehir, dahilinde surdan (50) metre genişlikteki saha üzerinde hiç bir inşaatın yapıl-

masını sureti katiyede menetmektedir.

Ayni sureti hal çaresi şehir haricinde (500) met- relik bostan, geniş mezarlık, ve düz yeşillik sahaları içinde de hiç bir inşaata müsaade etmemektedir, (non aedificandi) Bu başvurulan tedbirler, şehrin su mese- lesine yardım maksadiyle alınmıştır.

Kısmen yıkılan deniz surları mümkün olan yer- lerde bilhassa Yedikule ve bütün park arkeolojik sa- hası üzerinde muhafazası sağlanacaktır.

(Baş tarafı 106 ııcı sahifede)

konaktır. Harern v e selâmlık bir duvarla birbirin- den ayrılmakta v

C ) Plâ<ı şemasında: Bir misafir odası, yanın- d a da bir mut

ak. Gezintiden, mutfaktan misafir o - dasına geçilir. Misafir odasının duvarları yerden 2 m. yükseğe kadar meşe bir lâmbıi ile kaplanmıştır.

G ö m m e dolaplar bu lâmbriler arasında gizlidir.

Ç o k güzel bir davulumbaza sahip ocak, o d a seviye- sinden iki k a d e m e aşağıdadır. Bu nivo farkı iki di- rek arasındaki parmaklıklarla ayrılmaktadır. Yatak odası zemin kalındadır.

Elbistandaki mahallî inşaat terimleri:

D a m d a n suyun duvar üzerine akmasını önleyen toprak setine r ( S ü y ü k ) , suyun dışarı akmasını temin eden ahşap oluğa: ( D u m a ) , mertek v e aşıklara:

( Y a n a ğ a c ı ) , yan ağacının üzerindeki toprağın oturduğu ahşap kaplamaya (Basırık) diyorlar. A - hır tavanlaıında bu kaplama andız kabuklarından yapılmakta v e o zaman d ö ş e m e tâbir edilmektedir.

D ö ş e m e hayvan nefesindeki rutubetle kat'iyyen çü- rümemektedir. Pencere v e kapı üzerindeki lentola- ra ( . A t e b e ) , kapmın üzerindeki kamere ( K a n - tara), kalın kirişlere ( H e z a n ) , onların otur- duğu kirişe v e y a dikmenin oturduğu yere

( T a p a n ) diyorlar. Çatı altı silmesinin adı ( Y a r ı m karpuz) dur. Ocaktaki setler ( O c a k tapı), ateş ya- nan yer ise ( Tap) tır. Merdiveni ( S ü l l ü m ) , toprak künkü d e ( P ö h r e n k ) diye adlandırıyorlar.

N o t : Bu vesile ile etütleri hazırlarken ç o k bü-

yük yardım v e kolaylıklarını g ö r d ü ğ ü m İlk Öğretim

Müfettişi muhterem Necati Erginöz v e Millî Eğitim

memuru muhterem Turgut T e z e l ' e teşekkürlerimi

sunmayı vazife bilirim.