SU VAKFI BÜLTENİ BULLETIN OF THE TURKISH WATER FOUNDATION. İnek Sütü Üretiminin Su Ayak İzi. Water Footprint for Cow Milk Production

(1)

SU VAKFI BÜLTENİ BULLETIN OF THE

İnek Sütü Üretiminin Su Ayak İzi

Water Footprint for Cow Milk Production

Burcu Teke ve Ceyhan Kahya

15 March 2021

Number: 002

(2)

SU VAKFI BÜLTENİ : SAYI 002 -

İnek Sütü Üretiminin Su Ayak İzi Burcu Teke ve Ceyhan Kahya

Tüm yayın hakları anlaşmalı olarak Su Vakfı’na aittir.

Kaynak gösterilerek alıntı yapılabilir, izinsiz çoğaltılamaz, basılamaz.

Kurucu Editör:

Zekai ŞEN İstanbul Medipol Ünversitesi, Su Vakfı

Editörler Kurulu:

Ahmet ÖZTOPAL İstanbul Teknik Üniversitesi, Su Vakfı Ahmet Duran ŞAHİN İstanbul Teknik Üniversitesi, Su Vakfı

Dilek Eren AKYÜZ İstanbul Üniversitesi - Cerrahpaşa Zekai ŞEN İstanbul Medipol Ünversitesi, Su Vakfı

Basıma Hazırlayan:

Muhiddin YENİGÜN

Bülten İrtibat:

[email protected]

SU VAKFI

Libadiye Cad. Doğanay Sokak No:6 Kat:4 Üsküdar İstanbul Tel: (216) 412 3383 - Faks: (216) 412 3390

[email protected] - www.suvakfi.org.tr SU VAKFI

(3)

İnek Sütü Üretiminin Su Ayak İzi

Burcu Teke¹ ve Ceyhan Kahya¹

1İTÜ, Uçak ve Uzay Bilimleri Fakültesi, Meteoroloji Mühendisliği Bölümü, 34469 Sarıyer/İstanbul [email protected] [email protected]

ÖZET

Su ayak izi, ürün ve hizmetler için kullanılan toplam su miktarını belirtmektedir. Süt üretimi, su kullanımı açısından değerlendirilmesi gereken bir sektör olarak öngörülmüş ve bu çalışma kapsamında inek sütü üretimi sürecinin su ayak izi hesaplanmıştır. İnek sütü üretimindeki su ayak izinde belirli parametrelerin göz önüne alınması gerektiği belirlenmiştir. Bunlar, hayvan çiftliğinde ineklerden süt elde edilirken ineklerin tükettiği yem ve su miktarları ve süt işleme fabrikasındaki makinelerin temizlenmesi için kullanılan su miktarı ve işlem sırasında kullanılan elektrik ve doğalgaz miktarları olmak üzere farklı kategorilere ayrılmıştır. Buna göre dört bölümden oluşan bir denklem elde edilmiştir. Bazı kaynaklardan alınan referans değerler doğrultusunda su ayak izi hesaplamalarına göre ineklerin tükettiği yemin su ayak izi en büyük rolü oynamaktadır. İneklerin tükettiği su miktarı 1714 litre, ineklerin tükettiği yemin su ayak izi 218953 litre, fabrikada kullanılan enerjinin su ayak izi 7789 litre ve makinelerin temizlenmesi için kullanılan su miktarı 2670 litre olarak bulunmuştur. Günlük 1 ton inek sütü üretimindeki su ayak izinin 231126 litre olduğu ortaya konmuştur. Çalışmaya ek olarak bireysel süt tüketimi için bir anket çalışması da yapılmıştır. Ankette 750 katılımcıya inek sütü tüketimi ile ilgili sorular yönetilmiş ve su ayak izi değerlendirilmesi yapılmıştır.

Anahtar Kelimeler: Su ayak izi, süt tüketimi, süt üretimi.

Water Footprint for Cow Milk Production

ABSTRACT

Water footprint indicates the total amount of water used for products and services. Milk production is envisaged as a sector that needs to be evaluated in terms of water use, and within the scope of this study, the water footprint of the cow milk productio n process was calculated. It has been determined that particular parameters should be taken into account in the water footprint in cow milk production. These are categorized as the amount of feed and water consumed by the cows when milk is obtained from the cows in the livestock farm, the amount of water used to clean the machines in the dairy processing factory and the amount of electricity and natural gas used during the process. According to the water footprint calculations made with reference values taken from some sources, the water footprint of the feed consumed by cows plays the biggest role. It is found as the water consumed by the cows is 1714 liters, the water footprint of the feed consumed by the cows is 218953 liters, the water footprint of the energy used in the factory is 7789 liters and the water used for cleaning the machines is 2670 liters. It is obtained that the water footprint in the daily production of 1 ton cow milk is 231126 liters. In addition to the study, a survey study has been conducted for individual milk consumption. In the survey, questions about cow's milk consumption were administered to 750 participants and water footprints were evaluated.

Keywords: Milk consumption, milk production, water footprint.

(4)

Su Vakfı Bülteni Bulletin of the Turkish Water Foundation 15 Mart 2021, Sayı: 002 15 March 2021, Number: 002

TEKE ve KÂHYA

2

1. GİRİŞ

Günümüzde dünya ekolojisinin karşılaştığı en büyük sorunlardan birisi su kaynaklarının gitgide azalmasıdır. Bu azalmanın ilerleyen yıllarda su kıtlığını beraberinde getireceği öngörülmektedir. Su kaynakları dünyada önemli bir yer tutmaktadır. Kullanılabilir tatlı su kaynaklarının oranı %2,5 iken insanların dikkatsiz kullanımları ile tatlı su kaynakları oranında ciddi bir azalış görülmektedir. Bu durum su tüketiminin ölçülmesi, değerlendirilmesi ve planlanması gerekliliğini doğurmaktadır. Su tüketim miktarının belirlenmesi, suyun kullanımının kontrol edilebilmesine olanak sağlar. Böylelikle karşımıza su ayak izi kavramı çıkmaktadır.

Su ayak izi hesaplaması ile birim zamanda tüketilen veya kirletilen su miktarları belirlenebilmektedir. Su ayak izi 3 kategoriye ayrılmıştır: Mavi Su Ayak İzi, Yeşil Su Ayak İzi ve Gri Su Ayak İzi. Mavi Su Ayak İzi, yeryüzü ve yeraltındaki tatlı su kaynaklarının üretim için kullanılan toplam miktarını belirtmektedir. Yeşil Su Ayak İzi, üretimdeki toplam yağmur suyunu ifade etmektedir. Gri Su Ayak İzi ise, kirliliği azaltmak için kullanılan tatlı su miktarıdır.

Son yıllarda su ayak izi alanında birçok ülkede çalışmalar yapılmaya başlanmıştır. Türkiye’de su ayak izi alanında sadece bireysel su tüketimi bazında birkaç rapor ve çalışma göze çarpmaktadır. Su ayak izi, üretimde birçok aşamada farklı miktarlarda su kullanımı gerçekleştirilmesinden ötürü, üretim ve ürünler için de değerlendirilmesi gereken bir kavramdır. Dünyada bitki üretimleri başta olmak üzere, elektrik üretimi, gıda üretimleri ve hayvansal ürünlerin üretimi için su ayak izi çalışmaları yapılmıştır. Bunun yanı sıra farklı

sektörler için ulusal ve uluslararası çapta su ayak izi çalışmaları bulunmaktadır. Türkiye’de ise su tüketiminin değerlendirilmesi için bireysel su ayak izi hesaplama araçları kullanılmaktadır.

Su ayak izi terimi, Hollanda Twente Üniversitesi ile Water Footprint Network (Su Ayak İzi Ağı) tarafından geliştirilmiş olup ham madde işleme, operasyon ve tüketicinin kullanım süreçlerini kapsamaktadır. Hoekstra ve Chapagain’in (2004) çalışmasında, küresel su ayak izi yılda 1240 m³ olarak hesaplanırken Amerika Birleşik Devletleri’nde ortalama su ayak izi yılda 2480 m³ ama Çin’de 700 m³ olarak belirlenmiştir. Ülkeler arasındaki su kullanımlarında büyük farklar olduğu ortaya konmuştur. Yüksek su ayak izi sebepleri arasında ülkelerin toplam su tüketim miktarları, vatandaşların tükettiği yoğun su miktarı, klimatolojik faktörlerin buharlaşmayı ve tarımı etkilemesi ve düşük su verimliliği ön plana çıkmaktadır. Küresel su verimliliğini arttırmak için sulama tekniklerinin düzenlenmesi ve daha az su gerektiren üretim tekniklerinin geliştirilmesi önerilmektedir.

Göncü ve diğ. (2008) görüşlerine göre, ineklerin su tüketimini etkileyen faktörler;

tükettikleri yemin miktarı ve özellikleri, hava koşulları, süt verimi ve laktasyon dönemidir.

İneklerin 1 litre süt üretebilmek için 2,04-2,26 kg suya ihtiyaç duydukları ve günde 113,56- 189,27 litre su tükettikleri saptanmıştır. Ayrıca tüketilen su miktarı ineklerin özelliklerine, su, yem ve çevre koşullarına bağlıdır ve süt verimi ile su tüketimi arasında doğrusal bir ilişki bulunmaktadır. Bunlar göz önüne alındığında ineklerin günlük su tüketimleri 25-160 litre arasında değişkenlik gösterebilmektedir. Su tüketimindeki %40 azalış süt veriminde

%25’lik bir azalmayı ifade etmektedir.

(5)

Hoekstra (2008), su ayak izinin azaltılmasını değerlendirdiği çalışmasında kuruluşların operasyonel su ayak izi ile birlikte tedarik zincirlerinin de su ayak izinin dâhil edilmesi gerektiğini savunmaktadır. Bireysel su kullanımlarının azaltılmasının yeterli olmadığı bununla birlikte üretiminde az su kullanılan ürünlerin satın alınması gerektiği vurgulanmıştır.

Ridoutt ve Pfister’in (2010) araştırmasının doğrultusunda, Su Stres İndeksi (Water Stress Index) hesaplaması ile orta ve şiddetli su stres değeri 0,5 olarak belirlenmiştir. Bu değere göre insanlığın su ayak izi %48,6 oranında azaltılmalıdır. Su tüketimi açısından öncelikle sanayi ve tarım sektörlerinin ele alınması gerektiği savunulmaktadır. İnek sütü üretiminde ise yem bitkilerinin su tüketimi açsından ana kriter olduğu ve Su Stres İndeksi ile su ayak izinin azaltılabileceği belirtilmektedir.

Drastig ve diğerleri (2010), su verimliliğini arttırma metotlarına ekim tarihi, ek sulama ve bitki yoğunluğunu dâhil etmektedir.

Çalışmalarında iklim değişikliğinin su ayak izi üzerinde de etkili olduğuna değinilmiş ve süt üretimi için kullanılan yem bitkileri için yağış ve toprak suyu hesaplamalara dâhil edilmiştir.

Yeşil su ayak izi hayvancılık alanında önemli bir konumda yer almaktadır.

Mekonnen ve Hoekstra (2011) tarafından ulusal tüketimin su ayak izi için bir denklem hazırlanmış ve 3 kategoriye ayrılmıştır. Bunlar;

doğrudan tüketim, dolaylı tarımsal tüketim ve dolaylı endüstriyel tüketimdir. 1996-2005 arasındaki verilere göre küresel tüketimin su ayak izi ortalaması yıllık 1385 m³’tür. Tahıl ürünleri tüketiminin su ayak izi %27 oran ile en büyük paya sahipken, et üretimi için %22 ve süt ürünleri %7 olarak belirtilmektedir. Nüfus yoğunluğu olan ülkelerde su ayak izi değerleri

daha yüksektir. Buna göre; Çin başta olmak üzere Hindistan ve Amerika Birleşik Devletleri su ayak izleri sırasıyla 1368, 1145 ve 821 Gm³/yıl’dır.

Mekonnen ve Hoekstra’nın (2011) çalışmasında bitki özellikleri ve toprak suyu miktarı dikkate alınıp Su Stres İndeksi hesaplamalara dâhil edilmiştir. 1996-2005 yılları arasında yem bitkileri üretiminin su ayak izi 7404 Gm³/yıl ve gıda üretiminin su ayak izi çoğunluğu (%78) yeşil su ayak izi olarak sonuçlandırılmıştır. Tahıl üretiminin ortalama su ayak izi (1644 Gm³/ton), buğdayın su ayak izinden (1827 Gm³/ton) daha küçük, mısırın su ayak izinden (1222 Gm³/ton) daha büyüktür.

Erçin ve diğ. (2012) çalışmasında soya sütü ve soya burgeri farklı ülkelere göre su ayak izi bakımından araştırılmıştır. Soya sütünün yeşil su ayak izi (%93), soya burgerin yeşil su ayak izinden (%69) daha yüksek iken soya sütünün gri su ayak izi daha düşüktür. Soya sütü ile inek sütünün su ayak izi karşılaştırıldığında inek sütünün su ayak izinin daha yüksek olduğu görülmüştür.

Hoekstra’ya (2012) göre, hayvansal ürünlerin su ayak izi bitkisel ürünlerin su ayak izine göre daha fazladır. Hayvansal ürünlerin küresel su ayak izi 2422 milyar m³/yıl’dır. Vejetaryen beslenmenin, hayvansal beslenmeye kıyasla su ayak izini azalttığı düşünülmektedir. Hoekstra ve Mekonnen (2012) tarafından çiftlik hayvanlarının su ayak izi hesaplamaları yapılmış ve 3 kategoriye ayrılmıştır. Bunlar;

yem, içme suyu ve servis suyudur. Otlatma sebebiyle hayvancılık ürünlerinin su ayak izi endüstriyel ürünlerin su ayak izinden daha yüksektir. Tarım sektöründeki su ayak izi oranının %29 olması ise hayvan yemi üretiminden kaynaklanır.

(6)

TEKE ve KÂHYA

4

Vanham ve diğ. (2013) çalışmasında Avrupa’da tüketilen tarımsal ürünlerin su ayak izi değerlendirilmiştir. Sonuçlara göre, Avrupa’nın güney bölgelerinde tarımsal ürünlerin tüketimindeki su ayak izi daha fazladır.

Vejetaryen beslenmenin su ayak izinin düşük olduğu sonucuna varılmıştır.

Bidireac ve diğ. (2014) göre inek sütünün miktarı ve kalitesi, fizyolojik tür, yaş, cins, vücut yapısı, beslenme ve hareket faktörlerine bağlıdır. İnek sütü üretiminde en etkili faktör yem seçimidir.

Hayvan yetiştiriciliğinde kullanılan yemin dünya tahıl üretiminin %40'ı olduğuna değinen Hoekstra (2014), su ayak izinde önemli rol oynadığını belirtmektedir. Ulusal su politikaları kapsamında süt ve et üretimindeki su tüketimi göz ardı edilmektedir.

Doğal Hayatı Koruma Vakfı (WWF) Türkiye’nin Su Ayak İzi Raporu’na göre Türkiye 2030’da su sıkıntısı çeken ülkeler arasında yer alacaktır. İnsanların günlük kullanabileceği su miktarı 216 litre olarak belirlenmesine rağmen doğrudan ve dolaylı olarak insanların tükettiği günlük su miktarı 5416 litre olarak hesaplanmıştır. Sınırlı su kaynakları düşünüldüğünde bir bardak kahve için 208 litre ve hamburger için 2400 litre en yüksek ayak izleri olarak sonuçlanmıştır. Tarım alanında ise en yüksek su ayak izi değerleri tahıl ve yem bitkilerindedir.

Mekonnen ve diğ. (2015) tarafından elektrik ve ısınma için su ayak izi hesaplamalarında kömür, linyit, konvansiyonel petrol, petrol kumu, şist petrolü, doğal gaz, kaya gazı, nükleer, odun, hidroelektrik enerji, güneş enerjisi, fotovoltaik, rüzgâr enerjisi ve jeotermal enerji ele alınmıştır. 2008-2012 arasındaki veriler kullanılmış, ülkeler arasında su ayak izi değerlerinde farklılık bulunmuştur.

Güneş enerjisi, rüzgâr enerjisi ve jeotermal enerji en küçük su ayak izi değerlerine sahip enerji kaynaklarıdır. Odun ve hidroelektrik enerjisi ise en yüksek değere sahiptir. Yıllık elektrik ve ısınma için küresel su ayak izi 378 milyar m³ olarak bulunmuştur. Aamoun’un (2015) çalışmasında inek sütü üretim çiftliğinden alınan verilerle doğrudan ve dolaylı su ayak izi hesaplamaları yapılmıştır. Ahır, çiftlik evi, tarla ve enerji olmak üzere 4 kategoriye ayrılmış ve 1 litre süt üretiminde 826 litre su kullanıldığı sonucuna varılmıştır.

Owusu-Sekyere ve diğ. (2016) tarafından süt üretimin su ayak izi analizinde sütün satış süreci ve yem bitkileri üretimi ele alınmıştır.

Süt veren ineklerin yeşil, mavi ve gri su ayak izleri sırayla; yıllık 7,85 milyon m³, 782,161 m³ ve 447,676 m³’tür. Sonuçlara göre 1 ton süt üretimi için 1352 m³ su kullanılmaktadır.

Turan (2017) tarafından Türkiye’de üretim ve tüketimin su ayak izi sırayla yaklaşık olarak 139,6 milyar m³/yıl ve 140,2 milyar m³/yıl’dır.

Yeşil su ayak izinin yüksek olması bitki üretimi ve otlatmada yağış ve klimatolojik koşulların önemi ile ilişkilendirilmiştir. Tüketimin su ayak izinde en başta tarım sektörü gelmektedir ve tahıl ve yem bitkilerinin su ayak izi oranı yüksektir.

Bu makale, su ayak izi alanında yapılan çalışmaların derlenmesini ve inek sütü üretimindeki su ayak izinin bazı çalışmalar referans alınarak yeni bir denklem ile hesaplanmasını kapsamaktadır. İnek sütü üretimindeki su ayak izi hesaplaması için hangi aşamalarda ne kadar su tüketildiği araştırılmış ve bir süt fabrikası ve inek çiftliğinden alınan veriler ile hesaplamalar yapılmıştır.

(7)

2. İNEK SÜTÜ ÜRETİMİ

Çalışma kapsamında Demirezenler Çiftliği (Tablo 1) ve bir süt işleme fabrikasından alınan veriler kullanılmıştır. Çiftlikte 613 Holstein ve 826 Simental ırkı inek bulunmaktadır. Üretken ineklerin ortalama kiloları 600-650 kg arasındadır. İnekler günde 50-70 kg su tüketmekte ve ineklere 30,29 kg fenni yem

(fabrika yemi), yonca, fiğ, silaj, mısır fleks, soya karışımı verilmektedir. Bir inek günde ortalama 35 litre süt üretmektedir. Süt işleme fabrikasında ise ayda 89,485 kWh elektrik, 253,926 m³ doğal gaz ve 48,226 m³ temizleme suyu kullanılmaktadır (Tablo 2). Bu veriler kullanarak inek süt üretimindeki su ayak izi

hesaplaması yapılmaktadır.

Tablo 1: Demirezenler Çiftliği günlük verileri

Çiğ Süt Üretimi 50365 litre

İneklerin İçme Suyu 86,34 m³

Yem Tüketimi 43587,31 kg

Tablo 2: Süt fabrikası aylık verileri

Elektrik 89,485 kWh

Doğal Gaz 253,926 m³

Temizleme Suyu 48,226 m³

İnek sütü üretimindeki su ayak izi çiftlik ve fabrika olarak iki bölümde değerlendirilmiştir.

Çiftlikte ineklerin tükettiği su ve yem miktarları; fabrikada ise makinelerin temizlenmesi için kullanılan su miktarı ve tüketilen elektrik ve doğal gaz miktarları dikkate alınmıştır.

Denklem (1) belirtilen parametreler kullanılarak inek süt üretiminin su ayak izi (𝑊𝐹_𝑠ü𝑡) için oluşturulmuştur. Denklem doğrudan fabrikada kullanılan temizleme suyu (𝑊𝐹_{𝑑𝑜ğ𝑟𝑢𝑑𝑎𝑛} (𝑡𝑒𝑚𝑖𝑧𝑙𝑒𝑚𝑒)), dolaylı olarak tüketilen enerjinin su ayak izi (𝑊𝐹_{𝑑𝑜𝑙𝑎𝑦𝑙𝚤}(𝑒𝑛𝑒𝑟𝑗𝑖)), dolaylı olarak ineklerin tükettiği yemin su ayak izi (𝑊𝐹_{𝑑𝑜𝑙𝑎𝑦𝑙𝚤}(𝑦𝑒𝑚)) ve ineklerin tükettiği su miktarını (𝑊𝐹_{𝑑𝑜𝑙𝑎𝑦𝑙𝚤}(𝑡ü𝑘𝑒𝑡𝑖𝑙𝑒𝑛 𝑠𝑢)) içermektedir.

Denklem (2)’de belirtilen 𝑊𝐹_{𝑒𝑛𝑒𝑟𝑗𝑖}, elektrik ve doğalgazın su ayak izinden oluşmaktadır.

Hesaplamalar günde 1 ton inek sütü üretimi için yapılmıştır.

𝑾𝑭𝒔ü𝒕= 𝑊𝐹𝑑𝑜ğ𝑟𝑢𝑑𝑎𝑛 (𝑡𝑒𝑚𝑖𝑧𝑙𝑒𝑚𝑒) + 𝑊𝐹𝑑𝑜𝑙𝑎𝑦𝑙𝚤(𝑒𝑛𝑒𝑟𝑗𝑖) + 𝑊𝐹𝑑𝑜𝑙𝑎𝑦𝑙𝚤(𝑦𝑒𝑚) + 𝑊𝐹𝑑𝑜𝑙𝑎𝑦𝑙𝚤(𝑡ü𝑘𝑒𝑡𝑖𝑙𝑒𝑛 𝑠𝑢) (1)

𝑾𝑭𝒆𝒏𝒆𝒓𝒋𝒊= 𝑊𝐹𝑒𝑙𝑒𝑘𝑡𝑟𝑖𝑘+ 𝑊𝐹𝑑𝑜ğ𝑎𝑙𝑔𝑎𝑧 (2) 𝑊𝐹_{𝑑𝑜𝑙𝑎𝑦𝑙𝚤}(𝑦𝑒𝑚) hesaplanırken ineklerin günde 35 litre süt ürettiği baz alınmıştır. Bir inek günde 30,29 kg yem tüketmektedir. Mekonnen ve Hokestra’nın (2011) çalışmasında yem bitkileri için toplam su ayak izi değeri 253 m³/ton olarak belirlenmiştir. Denklem (3)’te bu referans değer alınarak çiftlikteki ineklerin tükettiği yemin su ayak izi hesaplanmıştır.

𝑾𝑭𝒅𝒐𝒍𝒂𝒚𝒍𝚤(𝒚𝒆𝒎)= 28,57*30.29* 0,253 = 218,9532 m³ (3) İneklerin tükettiği su miktarı ortalama 60 litre olarak alınmış ve günde 1 ton süt üretimi için tüketilen su miktarı Denklem (4)’te hesaplanmıştır.

𝑾𝑭𝒅𝒐𝒍𝒂𝒚𝒍𝚤(𝒕ü𝒌𝒆𝒕𝒊𝒍𝒆𝒏 𝒔𝒖) = 28,57*0,06 = 1,714284 m³ (4) Süt fabrikası TEİAŞ elektrik iletim fabrikası ile çalışmaktadır. TEİAŞ’ın elektrik üretim kaynakları arasında kömür, linyit, doğalgaz, hidroelektrik, rüzgâr enerjisi ve jeotermal enerji bulunmaktadır. Elektrik ve doğalgazın su ayak

(8)

TEKE ve KÂHYA

6

izi hesaplamasında referans değerler elektrik için 433505,5 m³TJˉ¹ ve doğal gaz için 658 m³TJˉ¹ olarak Mekonnen ve diğ. (2015) çalışmasından alınmıştır. Denklem (5)’te elektrik ve doğalgaz için su ayak izi metreküp (m³) cinsinden hesaplanmıştır.

𝑾𝑭_{𝒅𝒐𝒍𝒂𝒚𝒍𝚤}(𝒆𝒏𝒆𝒓𝒋𝒊) = (4,97*433505,5/277777,777) + (14,1*658/277777,777) = 7,756+ 0,0334=7,7894 m³ (5) Süt fabrikasında makinelerin temizlenmesi için devamlı su kullanımı mevcuttur. Bu sebeple doğrudan süt üretimindeki su ayak izini etkilemektedir. 1 ton süt üretimi için Denklem (6)’da hesaplanmıştır.

𝑾𝑭𝒅𝒐ğ𝒓𝒖𝒅𝒂𝒏 (𝒕𝒆𝒎𝒊𝒛𝒍𝒆𝒎𝒆) = 1607,53/600 = 2,67 m³ (6) Bu dört farklı parametre değerlendirilerek inek sütü üretiminin su ayak izi (𝑊𝐹_𝑠ü𝑡) hesaplanmıştır. Süt fabrikasından ve hayvan çiftliğinden alınan verilerle 1 ton inek sütü üretiminin su ayak izi günlük 231,126884 m³ (231126 litre) olarak bulunmuştur.

𝑾𝑭𝒔ü𝒕=218,9532+1,714284+7,7894+2,67=231,126884 m³=231126,884 litre (7) 3. SÜT TÜKETİMİNİN SU AYAK İZİ İnek sütü üretimindeki su ayak izi hesaplamasının ardından çalışmaya ek olarak bireysel inek sütü tüketiminin su ayak izi değerlendirmesi için dört soru içeren bir anket hazırlanmış ve 750 kişiye yöneltilmiştir. Sorular içerisinde haftada kaç bardak süt tüketildiği, haftada kaç litre süt satın alındığı, soğuk ya da sıcak süt tercihleri ve hangi tür süt tüketildiği bulunmaktadır.

Haftalık süt tüketim miktarları 1 bardak 200 mililitre (ml) olarak değerlendirilerek Şekil 1’de gösterilmektedir. Buna göre hiç süt tüketmeyen (%19,06) ve 1 bardak süt tüketen (%18,79) kişi sayısının daha fazla olduğu görülmüştür. Bu çalışmada bulunan

değere göre, 1 bardak (200 ml.) süt tüketen kişilerin haftada süt tüketimindeki su ayak izi 46,22 litredir.

Şekil 2’de haftalık satın alınan süt miktarı grafiğine bakıldığında 5 litre süt satın alan kişi (%19,12) sayısı daha fazladır. Bu değerler sütün sadece içilerek değil ev yoğurdu, tatlı ürünleri vb. için de tüketildiğini göstermektedir.

Haftada 5 litre süt tüketiminin su ayak izi 1155,63 litre olmaktadır.

Sütün sıcak ve soğuk tüketimi enerji açısından su ayak izini değiştiren bir faktördür. Sıcak tüketilen sütün su ayak izi soğuk süte göre daha yüksektir. Şekil 3’e göre soğuk su tüketiminin daha fazla (%71,74) olduğu görülmektedir.

Süt çeşitleri UHT, günlük/pastörize ve çiğ süt olmak üzere 3’e ayrılmaktadır. Çiğ süt işlem görmemiş olmasından dolayı en az su ayak izi değerine sahipken UHT ısıl işlemlerden geçmesi sebebiyle daha yüksek su ayak izi değerine sebep olmaktadır. Şekil 4’e göre en yüksek su ayak izi değerine sahip UHT süt tercihi daha fazladır.

Şekil 1: Haftalık süt tüketimi (1 bardak=200 ml.)

(9)

Şekil 2: Haftalık satın alınan süt miktarı

Şekil 3: Sıcak ve soğuk süt tüketimi

Şekil 4: Türlerine göre süt tüketim dağılımı

4. SONUÇ VE ÖNERİLER

Su ayak izi üretim sürecinin tüm aşamalarında kullanılan su miktarını ifade etmektedir. Bu çalışma kapsamında su ayak izi alanlarında

yapılan çalışmalar incelenmiş ve özetlenmiştir.

Araştırmalar sonucunda inek sütü üretimindeki su ayak izi parametreleri belirlenmiştir. Çiftlik ve fabrika olarak iki bölümde değerlendirilmiş ve dört farklı parametre belirlenerek bir denklem oluşturulmuştur. Hayvan çiftliğinden alınan ineklerin su ve yem tüketim miktarları;

süt işleme fabrikasından alınan elektrik ve doğalgaz tüketim miktarları ve makinelerin temizliği için kullanılan su miktarı ile inek sütü üretimindeki su ayak izi hesaplanmıştır.

Hesaplamalar günlük 1 ton inek sütü üretimi için ortaya konmuştur.

Çiftlikte 1439 inek bulunmakta ve her biri günde 35 litre süt vermektedir. Bu ineklerin tükettiği su ve yem miktarları süt üretimindeki su ayak izine dahil edilmiştir. Yemin su ayak izi için referans değerler kullanılmıştır.

Fabrikada ise günde 600 ton süt üretimi yapılmaktadır. Fabrikada kullanılan enerji miktarları ve temizleme suyu süt üretimindeki su ayak izine dahil edilmiştir. Hesaplamalar sonucunda günlük 1 ton inek sütü üretiminde ineklerin tükettiği su miktarı 1714 litre, ineklerin tükettiği yemin su ayak izi 218953 litre, fabrikada kullanılan enerjinin su ayak izi 7789 litre ve makinelerin temizlenmesi için kullanılan su miktarı 2670 litre olarak bulunmuştur. Bunların toplamında 1 ton inek sütü üretimi için günlük su ayak izi 231126 litre (231.126884 m³) olarak belirlenmiştir.

İnek sütü üretiminin su ayak izinde hayvanların tükettiği yem miktarı en etkin faktör olarak öne çıkmaktadır. Kullanılan yemleri üretiminde daha az su tüketimine sahip yem bitkilerinin seçilmesi su ayak izini azaltabilmektedir.

Kullanılan enerjinin inek sütü üretiminin su ayak izinde büyük rol oynaması ise tercih edilen enerjinin yenilebilir enerji olması ile azaltılabilir.

(10)

TEKE ve KÂHYA

8

Çalışmaya ek olarak süt tüketiminin su ayak izi için yapılan ankette haftada ne kadar süt tüketildiği, kaç litre satın alındığı, soğuk veya sıcak süt tüketimleri ve türüne göre süt seçimleri incelenmiştir. Buna göre; haftada 200 ml süt tüketen kişiler ile haftada 5 litre süt satın alanların yüzdesinin fazla olması sadece içerek değil sütün ev yoğurdu ve tatlı yapımı gibi farklı şekilde de tüketildiğini göstermektedir.

Haftada 1 bardak süt tüketen kişilerin haftalık su ayak izi 46,22 litre iken haftada 5 litre süt satın alan kişilerin haftalık su ayak izi 1155,63 litredir. Bununla birlikte sıcak süt tüketimlerinde enerji açısından su ayak izinin daha fazla olması göz önüne alınarak soğuk süt tüketenlerin yüzdesinin daha yüksek olması su ayak izinin daha az olduğunu belirtmektedir.

Süt türlerine göre en yüksek su ayak izine sahip tür UHT süttür. Sonuçlara göre ısıl işlem sebebiyle yüksek su ayak izine sahip UHT süt tercih edilmektedir.

Sonuç olarak, inek sütü üretimindeki su ayak izi fabrikada kullanılan enerji ve makinelerin temizlenmesi için gerekli su miktarı ile ineklerin tükettiği su ve yem miktarlarına bağlıdır. Bireysel süt tüketimindeki su ayak izi için süt tüketim miktarı, süt türleri ve ısıtma işlemi için kullanılan enerji miktarları ele alınmalıdır.

KAYNAKLAR

Aamoum, A. (2015). Water Footprint of Cow Milk Production.

https://www.theseus.fi/bitstream/handl e/10024/93406/anas_aamoum.pdf?sequ ence=1

Bidireac, C., Petroman C., Stefanovic M., Petroman I. ve Marin D., (2014). Study on the Factors Influencing Cow Milk Production in Dairy Cows.

Ercin A.E., Aldaya M. ve Hoekstra A., (2012). The water footprint of soy milk and soy burger and equivalent animal products. Ecological Indicators, 18, 392-402.

doi: 10.1016/j.ecolind.2011.12.009 Göncü, S., Özkütük K. ve Görgülü M.

(2008). Sığır Yetiştiriciliğinde Su Gereksinmesi ve İçme Suyu Kalitesi.

Hasad Dergisi, 44-51.

Hoekstra, A. ve A. Chapagain (2004). Water footprints of nations.

https://ris.utwente.nl/ws/portalfiles/port al/5132515/Report16Vol1MainReport.

pdf

Hoekstra, A. (2008). Water neutral: reducing and ofsetting water footprints. Delft, The Netherlands: Unesco-IHE Institute for Water Education.

https://waterfootprint.org/media/downl oads/Report28-WaterNeutral.pdf

Hoekstra, A. (2012). The hidden water resource use behind meat and dairy.

Animal Frontiers, 2(2), 3-8.

doi:10.2527/af.2012-0038

Hoekstra, A. (2014). Water for animal products: a blind spot in water policy.

Environmental Research Letters, 9(9), 091003.

doi: 10.1088/1748-9326/9/9/091003 Drastig K., Prochnow A., Kraatz S., Klauss

H. ve Plöchl M., (2010). Water footprint analysis for the assessment of milk production in Brandenburg (Germany). Advances In Geosciences, 27, 65-70.

doi:10.5194/adgeo-27- 65-2010

Mekonnen, M., P. Gerbens-Leenes ve A.

Hoekstra (2015). The consumptive water footprint of electricity and heat:

a global assessment.

https://www.cabdirect.org/cabdirect/ab stract/20153319656

Mekonnen, M. ve A. Hoekstra (2011). The green, blue and grey water footprint of crops and derived crop products.

(11)

Hydrology And Earth System Sciences, 15(5), 1577-1600. doi: 10.5194/hess- 15- 1577-201124

Mekonnen, M. ve A. Hoekstra (2012). A Global Assessment of the Water Footprint of Farm Animal Products.

Ecosystems, 15(3), 401-415.

doi:10.1007/s10021-011-9517- 8

Owusu-Sekyere, E., M. Scheepers ve H.

Jordaan (2016). Water Footprint of Milk Produced and Processed in South Africa: Implications for Policy-Makers and Stakeholders along the Dairy Value Chain. Water, 8(8), 322.

doi:10.3390/w8080322

Ridoutt, B. ve S. Pfister (2010). Reducing humanity’s water footprint.

Environmental Science & Technology, 44(16), 6019-6021.

doi: 10.1021/es101907z

Turan, E. (2017). An evaluation of Turkey's water footprint. Turkish Bulletin Of Hygiene And Experimental Biology, 74(50), 55-62.

doi:10.5505/turkhijyen.2017.29592 Vanham, D., A. Hoekstra ve G. Bidoglio

(2013). Potential water saving through changes in European diets.

Environment International, 61, 45-56.

doi:10.1016/j.envint.2013.09.011 WWF. (2014). Türkiye'nin Su Ayak İzi

Raporu.