V
Fizyoterapi ve Rehabilitasyon (Tr)
Isı, Işık ve Hidroterapi
8. Hafta
Öğr. Gör. Mustafa Oğuz KETHÜDAOĞLU [email protected]
0 (212) 422 70 00 / 517
Perşembe 14.50 3 Kredi / 6 AKTS
Perşembe 13.30-14.30
SHMYO – C Blok / 202
https://gbs.gelisim.edu.tr/haftalik-ders-konulari-17-315-11009-1
HİDROTERAPİ
HİDROTERAPİ
MÖ 2400’lü yıllara kadar uzanan su ile tedavi uygulamaları tedavi amacıyla en belirgin şekilde Hipokrat (MÖ 460-375) tarafından kullanılmıştır.
Hipokrat, sıcak ve soğuk suları romatizmal hastalıklar ve felç dahil pek çok hastalıkta kullanmıştır.
Aynı zamanda psikolojik hastalıkları olan kişilerde de hidroterapi kullanılmıştır.
HİDROTERAPİ
Su kaynaklarına, kişilerin hem tedavi olabilecekleri hem de rekreasyonel aktivitelerini gerçekleştirebilecekleri mekanlar inşa edilmiştir.
Romalılar tarafından bu hamam modeli daha da geliştirilerek sıcak (caldarium), ılık (tepidarium) ve soğuk (firigidarium) sulu banyolar inşa edilmiştir.
Sonraki dönemlerde Hristiyan inanışlarından kaynaklı gerileyen su içi tedavi yöntemleri, popülerliğini tekrar 16. yy sonlarında kazanmıştır.
Türklerin Anadolu’ya yerleşmesi ve önce Selçuklu, sonra Osmanlı İmpratorluğu’nun kurulması ile Romalılardan kalan hamamlar korunmuş ve geliştirilmiştir. Kanuni Sultan Süleyman döneminde bu hamamlar, romatizma tedavisinde kullanılmaya başlanmıştır.
Açık havada yapılan şifalı su tedavilerine ılıca, kapalı havada yapılana kaplıca denir.
HİDROTERAPİ
Hidroterapi; suyun katı, sıvı, gaz hallerinde vücudun dışından ya da içinden tedavi aracı olarak kullanılmasıdır.
Hidroterapi ile ilgili bir kavram olan Spa, «Sanitas Per Aquam» yani Sudan Gelen Sağlık anlamına gelir.
Su ile iyileşme, suyun kullanımından gelen sağlık, suyun sıcak-soğuk olarak farklı şekillerde (akıtma, damlatma, duşlama, püskürtme vb.) uygulanması ile kazanılan dinlenme ve ferahlama duygularının edinildiği bütünleyici terapi anlamına gelir.
HİDROTERAPİ
Egzersiz tedavilerinin daha yoğunluklu olduğu Aquatik Rehabilitasyon (Aquaterapi) ise, suyun sağladığı avantajları kullanarak başta kas-iskelet sistemi olmak üzere sinir sistemi, kalp-damar sistemi ve solunum sistemi hastalıklarının ve diğer pek çok kısıtlılık ve engel oluşturan durumun özel su içi egzersizlerle tedavi edilmesi olarak tanımlanmaktadır.
Amaç; kişinin fonksiyonel durumunu geliştirmek, bağımsızlığını sağlamak ve yaşam kalitesini artırmaktır.
HİDROTERAPİ
Suyun Hidrostatik Özellikleri
Özgül Ağırlık
• 4 Santigrat derecedeki suyun özgül ağırlığı 1 olarak kabul edilir. Buna karşın vücuttaki çeşitli dokuların özgül ağırlıkları değişkenlik gösterir. Kasın özgül ağırlığı 1 iken kemik dokuların 1,5-2 arasında değişir, yağ dokunun özgül ağırlığı ise 0,8 civarındadır.
• Kadınlarda erkeklere göre daha fazla yağ dokusu olduğu için kadınların özgül ağırlığı erkeklerden daha azdır. Yağ doku arttıkça, özgül ağırlık azalır.
• Obez bir kişinin özgül ağırlığı 0,93 civarı iken yağ dokusu az, kas dokusu fazla olan bir kişinin özgül ağırlığı 1,1 civarındadır.
HİDROTERAPİ
HİDROTERAPİ
Suyun Hidrostatik Özellikleri
Suyun Kaldırma Kuvveti
• Su yüzeyinde yüzen bir cisme etki eden 2 çeşit kuvvet vardır. Birincisi yerin merkezine doğru olan yerçekimi kuvveti, ikincisi de suyun cisme uyguladığı ve yüzeye doğru olan kaldırma kuvvetidir.
• Suyun kaldırma kuvvetini bulan Arşimet; suyun kaldırma kuvvetinin, suya batırılan cismin etkisiyle yer değiştiren suyun miktarına eşit olduğunu söylemiştir.
• Özgül ağırlığı 0,95 olan bir kişi suya girdiği zaman, vücudunun %95’i suyun altında,
%5’i suyun üstünde kalır. Yer değiştiren su miktarı da vücut ağırlığının % 95’i kadardır.
• Yağ oranı arttıkça, özgül ağırlık azalacağından su üstünde kalan vücut kısmı çoğalır.
HİDROTERAPİ
HİDROTERAPİ
Suyun Hidrostatik Özellikleri
Suyun Kaldırma Kuvveti
• Suyun kaldırma kuvveti, tüm vücut veya vücut bölümlerinin ağırlığını hafifletmektedir ve kasların hareket açığa çıkarmak için gerekli enerjileri azaltmaktadır.
• Bu özellikleri ile ekleme binen yük daha az hissedilmekte ve ağrısız egzersiz yapmak mümkün olmaktadır. Böylece rehabilitasyona daha erken dönemlerde başlanabilmesini sağlar.
HİDROTERAPİ
HİDROTERAPİ
Suyun Hidrostatik Özellikleri
Hidrostatik Basınç
• Pascal Yasası’na göre sıvı maddeler, her yüzeye eşit basınç uygular. Buna hidrostatik basınç denir ve suyun derinliği arttıkça hidrostatik basınç artar.
• Hidrostatik basınç ödemi azaltmada etkilidir ve ödemi artırmadan egzersiz yapılmasına imkan tanır.
HİDROTERAPİ
Pascal Yasası der ki;
F/S1 = G/S2
HİDROTERAPİ
Suyun Hidrodinamik Özellikleri
Viskozite
• Sıvının kendi molekülleri tarafından oluşturulan friksiyon sonucu oluşan harekete karşı dirence, viskozite denir.
• Ayrıca kohezyon (aynı cins moleküller arası çekim kuvveti), adezyon (farklı yüzeylerin birbirlerine yapışma eğilimi) ve yüzey gerilimi gibi ek fiziksel faktörler de su içinde hareket ederken etkili olmaktadır.
HİDROTERAPİ
HİDROTERAPİ
HİDROTERAPİ
HİDROTERAPİ
Suyun Hidrodinamik Özellikleri
Sürükleme Kuvveti
• Bu kuvvet; hareketin hızı, sıvının viskozitesi ve cismin şekli ile doğru orantılıdır.
• Sürükleme kuvveti, su içi egzersizler esnasında direnci ayarlamak amacıyla kullanılabilir.
• Vücudun herhangi bir parçasındaki pozisyon değişikliği ile sürüklenme kuvvetinde ve dolayısıyla dirençte artış ya da azalış sağlanabilir.
HİDROTERAPİ
HİDROTERAPİ
Suyun Fizyolojik, Terapötik ve Psikolojik Etkileri
Kaldırma kuvveti sayesinde yük binen eklemlerdeki stres azalır. Hareketin daha az yer çekimine karşı yapılmasını sağlayarak ağrısız bir şekilde egzersiz yapılmasına olanak sunar.
Kapiller ve lenfatik dolaşım artar. Dolaşımın artması, suya girmenin en önemli fizyolojik etkilerindendir. Suyun derinliği arttıkça hidrostatik basınç artar ve bu artış daha fazla sayıda venin dolaşıma yardımcı olmasını ve kalbe geri dönen kan hacminin artmasını sağlar.
Ağrı ve spazm azalır. Deri üzerindeki serbest sinir uçlarına olan basınç azalır. Derideki duyu reseptörleri ağrısız bir şekilde uyarılır.
HİDROTERAPİ
Suyun Fizyolojik, Terapötik ve Psikolojik Etkileri
Su içi egzersiz ile eklem hareket açıklığı artırılır ve korunur.
Esneklik artar.
Ekstremite ve eklemlerdeki ödemin azaltılmasını sağlar.
Su içi egzersiz ile kasların kuvvetlendirilmesi ve egzersiz toleransının artması sağlanır.
Paralize kasların re-edükasyonu desteklenir.
Yorgunluk azalır.
HİDROTERAPİ
Suyun Fizyolojik, Terapötik ve Psikolojik Etkileri
Fonksiyonel aktivitelere katılım için cesaret artar. Dolayısıyla yaşam kalitesi artar.
Su içi egzersiz ile denge, koordinasyon ve postür korunur ve geliştirilir.
Nöroendokrin cevapları düzenler.
Sempatik ve parasempatik sistem cevapları arasında denge kurar.
HİDROTERAPİ
Hidroterapide Isı İletimi
Kondüksiyon
Konveksiyon
Radyasyon
Buharlaşma
HİDROTERAPİ
Kondüksiyon
Temel olarak 2 yüzey arasındaki temasla gerçekleşen ısı değişimidir. Su ile vücut arasında ısının fazla olduğu yerden az olduğu yere doğru transferidir. Yağ dokusunun ısı iletiminden çok sıcağı tutma eğilimi vardır. Obez bireyler ısıyı daha fazla tutacak ve internal ısılarını dağıtarak uygun ısıyı ayarlayamayacaklardır.
Konveksiyon
Isının bir dokudan diğer dokuya aktarılarak hareket etmesi ve dağılmasıdır. Hidroterapi ile sudan alınan ısı, vücut içine dolaşım yolu ile ulaşır.
HİDROTERAPİ
Radyasyon
Elektromanyetik enerjinin değişimi olarak tanımlanabilir. Isı transferinin hava ve deri arasında yapılmasını sağlar. Su içine tam daldırma yöntemlerinde radyasyon elimine edilmiş olur.
Buharlaşma
Buharlaşma ile terleme ve solunumla beraber sıvı kaybı gerçekleşir. Otonomik ya da pulmoner sistemde oluşan herhangi bir bozukluk, buharlaşma yolu ile olan sıcaklık kaybını etkileyecektir. Bu durum dehidratasyona sebep olur ve kardiyak debi artar. Bu durum herkes tarafından tolere edilemeyeceğinden, mutlaka hidroterapi uygulaması sırasında uygun miktarda vücut kısmı hava yoluyla sıcaklık kaybına izin verecek şekilde dışarıda bırakılmalıdır.
HİDROTERAPİ
Isı İletimine Karşı Vücutta Oluşan Cevaplar
1. Uyarı
2. Aksiyon
3. Reaksiyon
HİDROTERAPİ
1. Uyarı
• Hafif ya da kuvvetli olabilir.
• Kuvvetli uyarı, uyarıcı (stimülan) etki oluşturur.
• Hafif uyarı, rahatlatıcı (sedatif) etki oluşturur.
HİDROTERAPİ
2. Aksiyon
• Vücutta uyarıya karşı aniden oluşan savunma cevabıdır.
• Soğuk veya sıcağa karşı oluşan yumuşak dokuların kontraksiyonu ve yüzeyel vazokonstrüksiyon buna örnektir.
HİDROTERAPİ
3. Reaksiyon
• Aksiyon cevabını dengelemek için açığa çıkan refleks cevaplardır.
• Tamamlanması yaklaşık 20 dk sürer.
• Oluşan vazokonstrüksiyonun dengelenmesi için vazomotor merkezlerin, vücut sıcaklığının dengelenmesi için de termojenik merkezlerin refleks olarak uyarılması gerekir.
• Hidroterapinin etkinliği, hastada oluşacak aktif reaksiyon miktarına bağlıdır.
• Soğuk uygulama ile tonik, sıcak uygulama ile otonomik cevaplar açığa çıkar.
HİDROTERAPİ
Hidroterapinin Avantajları
Uygulaması kolay ve ucuz bir yöntemdir.
Hasta, tedavi sürecinde kontrol edilebilir.
Sıcaklık istenilen derecede tutulabilir.
İstenilen büyüklükte sahaya eşit derecede sıcaklık uygulanmasına imkan verir.
Suyun fiziksel ve fizyolojik özelliklerini bilen deneyimli fizyoterapistler tarafından uygulandığı takdirde tehlikesi yoktur.
Suyun fiziksel, fizyolojik, terapötik ve psikolojik etkileri sayesinde etkin bir tedavi sağlar.
HİDROTERAPİ
Hidroterapinin Kontraendikasyonları
Kontrol altında olmayan kardiyak yetmezlik
Dinlenme halinde anjina
Dinlenmede nefes darlığı
Akut atak sonrası medikal instabilite
Serebrovasküler olay (inme)
Derin ven trombozu
Pulmoner emboli
Akut kusma ve ishal
Kanıtlanmış klor sensivitesi
Açık yara
HİDROTERAPİ
Dikkatli Olunması Gereken Durumlar
Hipertansiyon
Hipotansiyon
Hemofili
Duyu problemleri
Davranış problemleri
Su korkusu
Obezite
İnkontinans
Duyma/görme eksikliği
HİDROTERAPİ
Hidroterapinin Tehlike ve Komplikasyonları
Soğuk hipersensivitesi
Yanık
Sıcak hassasiyeti
Serebral ödem
HİDROTERAPİ UYGULAMALARI
HİDROTERAPİ UYGULAMALARI
Daldırma Banyoları
Daldırma banyoları sıcak, soğuk ve sıcak-soğuk (zıt) olarak kullanılan banyolardır.
34-35 Santigrat derecedeki su nötral olarak kabul edilir.
10-15 Santigrat derece arasındaki su soğuk olarak kabul edilir.
36-41 Santigrat derece arasındaki su sıcak olarak kabul edilir.
Rehabilitasyonda tedavi amaçlı kullanılan suların sıcaklığı yukarıdaki gibi olmalıdır.
HİDROTERAPİ UYGULAMALARI
Nötral Suya Daldırma Sonrası Oluşan Fizyolojik Etkiler
Hidrostatik Basıncın Beden Üzerindeki Etkileri
• Daldırılan bölgeye etki eden su basıncının etkisiyle ilk olarak o bölgedeki hücre hacmi ve venöz kapasite azalır.
• Daldırılan bölgedeki sıvı ve gazlar, daha az basınç olan bölgelere hareket eder.
HİDROTERAPİ UYGULAMALARI
Nötral Suya Daldırma Sonrası Oluşan Fizyolojik Etkiler
Sıvı Dengesi ve Kardiyovasküler Yanıtlar
• Hücre hacmi ve venöz kapasitenin azalmasıyla birlikte intraselüler alandan ve daldırılan bölgedeki kılcal damarlardan vasküler alana doğru kan geçişi olur.
Bunun sonucunda da plazma hacmi artar ve plazma onkotik basıncı azalır.
• İntraselüler alandan vasküler alana sıvı geçişi, vasküler alanda aminoasit ve potasyum artışına neden olur.
• Daldırılan bölümden gelen kan, toraksa doğru yer değiştirir ve santra kan hacmi artar. Plazma hacminin artması venöz dönüşün, kalp atım hacminin ve kalp debisinin de artmasına neden olur.
HİDROTERAPİ UYGULAMALARI
Nötral Suya Daldırma Sonrası Oluşan Fizyolojik Etkiler
Renal ve Hormonal Yanıtlar
• Kalp atım hacminin artmasıyla kardiyak reseptörlerin uyarılması ve sistolik kan basıncının artması, arteriyel baroreseptörlerin uyarılmasına neden olur ve böbreklerin sempatik aktivitesi, vazopressin, renin ve aldesteron hormonlarının salgılanması azalır.
• İdrar çıkışı ve idrarla sodyum atılımı artar.
HİDROTERAPİ UYGULAMALARI
Daldırma Banyolarının Kullanımı – Nötral Su
• Nötral ısıdaki banyolar, su içi egzersiz uygulamasında kullanılır.
• Özellikle artritik hastalarda, spinal kord yaralanması olan bireylerde, Parkinson rehabilitasyonunda ve kardiyak rehabilitasyonda nötral ısının kullanımı önerilmektedir.
• Ayrıca sporcularda egzersiz sonrası toparlanma için nötral su kullanılır. Toparlanma amacıyla yapılan nötral ısıda daldırma sırasında yürüme, yüzme, çeşitli aerobik egzersizler ve germe egzersizleri yapılması da önerilir.
HİDROTERAPİ UYGULAMALARI
HİDROTERAPİ UYGULAMALARI
Sıcak Suya Daldırma Sonrası Oluşan Fizyolojik Etkiler
Sıcak suya daldırmanın etkisi, yüzeyel ısı ajanlarının etkisi ile benzerlik göstermekle beraber daldırılan bölgenin büyüklüğüne göre sistemik etkiler de hidrostatik basıncın etkileriyle birlikte görülecektir.
Kalp atım hızının artmasıyla ventrikülün dolma süresi kısalacağından atım hacmi azalır ancak kalp debisi nötral suya göre daha fazla artar.
Kutanöz ve subkutanöz kan akışının artması lenfatik ve kapiller damarların geçirgenliğini artırır ve besin geçişi, metabolitlerin atımı ve iyileşmeyi hızlandırır.
HİDROTERAPİ UYGULAMALARI
Sıcak Suya Daldırma Sonrası Oluşan Fizyolojik Etkiler
Bu uygulamanın olumlu etkileri ile birlikte olumsuz etkileri de olabilir. Yüzeyel ısı uygulamalarının inflamasyon oluşturabileceği, ödeme neden olabileceği ve dolayısıyla iyileşme süresini uzatabileceği de unutulmamalıdır.
Akut yaralanmalarda, ödem, vasküler hastalıklar, yara ve enfeksiyon varlığında sıcak uygulama durumu daha da ağırlaştırabilir. Bu durumlarda nötral su ya da soğuk su uygulaması daha doğru olacaktır.
HİDROTERAPİ UYGULAMALARI
Daldırma Banyolarının Kullanımı – Sıcak Su
• Sıcak daldırma banyoları, yüzeyel ısı uygulamalarının kullanıldığı tüm durumlarda terapötik amaçlı kullanılabilir.
• Kişinin kardiyovasküler yanıtları gözlemlenmelidir. Dikkatli olunmalıdır.
• Yüksek ısılarda, geniş uygulama alanları kullanılacaksa uygulama süresi kısa tutulmalıdır. Eğer ki uzun süre uygulama yapılacaksa da vücut ısısı belli aralıklarla ölçülmelidir.
HİDROTERAPİ UYGULAMALARI
HİDROTERAPİ UYGULAMALARI
Soğuk Suya Daldırma Sonrası Oluşan Fizyolojik Etkiler
Kapiller ve lenf damarlarında vazokonstrüksiyon olduğu için interstiyel alana geçen sıvı miktarı azalır. Bu durumun kas hasarı sonrası oluşan akut inflamasyonu azaltıcı yönde etki yaptığı düşünülmektedir.
Ayrıca ağrı ve ödemi azaltır.
Sistemik yanıtlar incelendiğinde vazokonstrüksiyon sonucu periferik direnç ve arteriyel kan basıncı artar, kalp hızı ve debisi azalır.
Oksijen tüketimi ve metabolizma hızı, vücut ısısını korumak için artar.
Hipertansiyonal beraber görülen hiperventilasyon, arteriyel karbondioksit miktarını azaltır.
Tüm bu değişiklikler, soğuk suya baş hariç tüm vücut daldırılmasından 30 saniye sonra maksimum derecede gözlenir.
HİDROTERAPİ UYGULAMALARI
Soğuk Suya Daldırma Sonrası Oluşan Fizyolojik Etkiler
Geniş vücut bölgelerinin uzun süreli olarak soğuk suya daldırılması, vücut iç ısısının düşmesine sebep olur. Bu durum solunum frekansının azalmasına, karbondioksit retansiyonuna ve solunum asidozuna yol açar.
Aşırı soğuk uygulamalar, olabildiğince bölgesel yapılmalıdır, genel uygulamalardan kaçınılmalıdır.
Bazı bireylerde soğuğa karşı hipersensitivite, alerjik reaksiyonlar, hipotansiyon, vasküler yetmezlik ve hatta ölüm bile görülebilir.
Raynaud Fenomeni gibi hastalıklarda, soğuk uygulama ülserasyon ve doku kayıplarına yol açabilir.
HİDROTERAPİ UYGULAMALARI
Daldırma Banyolarının Kullanımı – Soğuk Su
• Soğuk daldırma banyoları, yüzeyel soğuk uygulamalarının endike olduğu tüm durumlarda kullanılabilir.
• Ayrıca sporcularda toparlanma amaçlı kullanımı çok yaygındır ve etkili bir yöntemdir.
Bu amaçla kullanıldığında baş hariç tüm vücut daldırılır ve uygulama süresi çok kısadır.
• Toparlanma amaçlı yapılan uygulamalarda sadece daldırma yapılır, egzersiz yapılmaz.
HİDROTERAPİ UYGULAMALARI
HİDROTERAPİ UYGULAMALARI
Zıt Banyolar
• Zıt banyolar, çoğu zaman sporcularda toparlanma amacı ile sıcak ve soğuk suyun dönüşümlü olarak kullanıldığı banyolardır.
• Sıcak uygulama 1-4 dk, soğuk uygulama 30-60 sn dönüşümlü olarak uygulanır.
• Bir sıcak, bir soğuk uygulamaya bir döngü denir. Ortalama tedavi 5-7 döngü kadardır.
• Ayrıca bazı protokollerde (Sıcak ile başlayıp sıcak ile bitirilen ya da soğuk ile başlayıp soğuk ile bitirilen protokoller) başlanan sıcaklıkla bitirilmesi gerektiğinden son döngü yarıda bırakılabilir.
HİDROTERAPİ UYGULAMALARI
Zıt Banyoların Fizyolojik Etkileri
• Zıt banyoların kullanımındaki felsefe, sıcak uygulama ile birlikte görülen vazodilatasyon ve soğuk uygulama ile görülen vazokonstrüksiyonun ard arda kullanılmasıyla pompa etkisi oluşturarak venöz dolaşıma yardımcı olmak ve yaralanmış dokudan fazla sıvı atmak düşüncesidir.
• Teoride döngü sayısı ile pompalanma sayısı aynıdır.
• Yalnız şu hatırlanmalıdır ki bu uygulamalar yüzeyel uygulamalardır, subkuten doku en çok etkilenen dokudur ve kas dokusu daha az etkilenir.
HİDROTERAPİ UYGULAMALARI
Daldırma Banyolarının Kullanımı – Zıt Banyo
• Zıt banyolar, sıcak ve soğuk uygulamaların kontraendike olmadığı durumlarda hastalarda dolaşımı artırmak için kullanılabilir.
• Uygulama yönteminde fizyoterapistler istedikleri etkiyi elde edebilmek için sıcak ya da soğuk uygulama süresini veya toplam uygulama süresini, döngü sayısını çeşitlendirebilir.
• Zıt banyolar; sporcularda toparlanma amacıyla, kompleks bölgesel ağrı sendromunda ağrı azaltılması amacıyla kullanılır.
HİDROTERAPİ UYGULAMALARI
HİDROTERAPİ UYGULAMALARI
Sıcak Suyun Kontraendikasyonları
• Atrofik cilt
• Deri greftlerinin yeterli damarlanma ağına sahip olmaması
• Dolaşım bozukluğu
• MS (Multipl Sklerozis) hastaları
• Duyusal bozukluklar
• Malign tümöral durumlar
• Akut romatoid artrit
• Ödem
• Gebelikte tüm vücut daldırma
• Aksesuarlı vücut bölgeleri
• Sıcak uygulamanın kontraendike olduğu diğer durumlar
HİDROTERAPİ UYGULAMALARI
Soğuk Suyun Kontraendikasyonları
• Soğuğa karşı hipersensitivite
• Soğuk uygulamanın kontraendike olduğu diğer durumlar
HİDROTERAPİ UYGULAMALARI
Hem Sıcak Hem Soğuk Suyun Kontraendikasyonları
• Açık yaralar
• Cilt hastalıkları
• Su korkusu olan kişiler
• İntihara meyilli kişiler
• Konfüzyon ve disoryantasyonu olan kişiler
• Zihinsel engelliler
• Epilepsi
• Kardiyak instabilite
• Tromboflebit
• Enfeksiyon
• İnkontinans