EFLÂTUN
L E N
İ S T A N B U L — 1958
Ş Ö L E N
9SEV G İ Ü STÜ N E
Ç e v ire n le r:
A zra ER H A T - S a b a h a ttin EYÜBÖĞLU
E skiden S ym posion’u h e r o k u y u şu m d a h ir hal o iu rd u bana, ü rp e rir, sarsılır, h ele A lk ib iad es’in söy
lediği S o k rates övgüsüne geldim mi, b ü sb ü tü n co
şardım . N eden? diye so rard ım k en d i k endim e. N e den böyle d uy g u lan ıy o ru m b u esere? E flâ tu n ’u n en güzel eseri m i Sym posion? Değil. S o k ra te s’in S a
vunm ası» var, «Phaidon» v a r, koca «D evlet» var.
O n la r da «Sym posion» k a d a r güzel, d erin , u fu k la r açıcı. Şim di «Sym posion»u S a b a h a ttin E y ü bo ğlu ile dilim ize çev irirk en b a k tım ki, yalnız b en değilm i
şim duyg ulan an , Sym posion b enim k a d a r a rk a d a şım ı da sardı. S ebeb ini de a n la r gibi oldum artık .
S ym posion’u n sonunda sevgiye b ü tü n övgüler b ittik te n , m isa firle rin çoğu gidip, k a la n la r da u y k u ya d a ld ık ta n sonra, S o k rates, A gathon ve A risto p h a nes haşhaşa k a lırla r, tra g e d y a ve k o m ed yad an söz a çarlar. Öyle ya, A gath on A tin an m en genç tra g e d ya şairi, an la tıla n to p la n tıy a vesile de on u n ilk t r a gedyası ile kazan dığı b irin c ilik değil m i? A risto p h a nes ise A tin am n en ü n lü kom ed y a y azarı. S o k ra te s’
in b u ik i şairle sa n at ü stü n e k o nu şm asınd an daha ta b iî n e v a r? A m a n e d iy o r S ok rates? T rag ed y a y a z arı ko m ed y a da y azabilm eli, şairin sa n atı b ir ve b ölünm ezdir, g ü ld ü rü cü ile ağlatıcı k o n u la r a ra s ın da a y rılık g a y rd ık olm am alı. B ü tü n b u n la rı E flâ
tu n S o k ra te s’e uzun u zu n söyletm iyor, am m a Sym po- sion’da g e rç e k le ştiriy o r ik i cins a ra sın d ak i birliği.
S3 m posion güldürücü olsun, ağlatıcı olsun şiiri de aşan, d üşüncenin sa n at k a lıp la n içinde dile gelm e
sidir. H ellen lerin p hilosophia b ilg elik sevgisi d e
d ik le ri felsefeye sevgisini E flâ tu n h içb ir eserinde b u k a d a r iyi b e lirtm em iştir. P h aid ro s, P ausanias, E ry k sim ak h o s, A ristop h an es, A g ath on b u diaîogda sevginin çeşitlerin i sayıp dö k erk en , k a rş ıla rın a S o k ra te s b ir te k sevginin övgüsü ile çıkar: b ilg elik sev
gisi. S ev g ilerin en yücesi o lara k a n la ttığ ı b u sevgi in sano ğ lu nu m u tlu lu ğ a g ö tü ren te k yoldur, b u yol b o yu n ca adım adım ile rliy en in san yüce sırla rı çö- zer, e re n le re k a rışır. S o k ra te s’in b u yolda k ılav u zu b ir k a d ın d ır, D io tim a adlı, M an tin eia’dan gelm e b ir yabancı. D iotim a g erçek ten y aşad ı m ı, S o k ra te s’le k o n u ştu m u, bilm iyoruz. S o k ra te s erm iş, erince de ne o lm u ştu r, b u n u Sym posion’u n so n un d a bize Al- kibiad es an la tır.
Y u nan ta rih in i okudunuzsa, A lk ib iad es’i, A tina- ııın baş belâsı b u genç, yakışık lı, varlık lı, şım arık h a lk ö n d erin i tan ırsın ız. A k ra b a sı ve velisi olan b ü y ü k P e rik le s ’e benzem eğe, A tin ay a d ü n y a egem en
liğini sağlam ağa özenm işti A lkibiades; b u am açla da nice nice se rü v e n lere atılm ış, 30. 000 seçkin ask erin ölüm ü n e sebep olan Sicilya seferin e A tin ay ı o sü rü k lem işti. S o n ra da A tin ad a yıldızı sönünce, İran - İd a rla b irlik olup, d ü şm an a sa tm ıştı vatanını. B u atılgan, gözü pek, çılgınca h a ris p o litik a c ıd ır b ilg e liğe e rm iş S o k ra te s’in ö v güsünü y ap an , filozofun
nasıl olduğunu, nasıl olm ası g erek tiğ in i bize anlatan.
H em de nasıl a n la tır, soyut k a v ra m la rla değil, felse
feden gayrı b ir işle u ğ raşm an ın m ânasızlığm ı açığa v u ra n b aşından geçm iş gerçek olaylarla, k e n d in i k ü ç ü lte re k ve S o k ra te s’in k a rşısın d a hiçliğini belli ede- ıek . İn sa n a te s ir etm ez m i böylesine b ir övgü?
Sym posion tra g e d y a ile k om edyayı b irle şti
ren b ir san at eserid ir, çü nkü g erçek ve h a y a lî k işi
le ri an cak tiy a tro d a gördüğüm üz şekilde, a ra la rın d aki z ıtlık la rla y aşatır. A risto p h an es B u lu tla r di
ye b ir k om edya yazm ış, o rad a S o k ra te s’i p a ra k a r şılığı öğrencilerin e haksızlığı hak lı gösterm eyi öğ
rete n , dev let dinini A tin a gelen ek lerin i hiçe sayıp, b u lu tla ra tap a n b ir bilgin k ılığ ın a sokm uştu. B u k o m edya E flâ tu n ’u n a n la ttığ ı to p la n tıd a n b irk a ç yıl önce oynandı. S o k ra te s’e n e b ü y ü k z a ra rı d o k u n d u ğ u n u S av u n m asın da filozof k en d i a n la tır. D ü şm an ları, A n y to s’Iar, M eletos’la r S o k ra te s’i su çlan d ırm ak için B u lu tla r’daki k a rik a tü rü n d e n hız alm ışlardı.
S o n rasın ı da hep bilirsin iz: A v ru p a u y g a rlığ ın ın d ü şünceye k a rş ı işlediği ilk b ü y ü k suç işlenm iş, filo
zofun z e h ir içe rek ölm esine k a ra r v e rilm iştir. B u g ün b ilg in le r k a fa y o ra r da, b ir tü rlü anhyam az- îa r ned en E flâ tu n S ym posion’da S o k ra te s’i A ris- io p lıan es’le dostça k o n u ş tu ru r? O nunla b a rış tı mı, yoksa b u kom edya ile b a şın a ne d e rt açılacağım h e n ü z bilm iy o r m u ydu S o k rates? B oşuna b u k a fa y o r
m alar! Sym posion’da A risto p h anes de, S o k rates de, A lkibiades de sa n at süzgeçinden geçm iş k iş ile r
dir. B irb irin e z ıt o lm aları sanat g ereğidir. G erçekle
lıayal a ra sın d ak i k a y n a şm a d ır b u dialoga asıl ta d ı
n ı veren , o n u ok ud uğunuz zam an, bizi sarsan , ü r p e r ten , duy g u y la titre te n . Bu eseri için E flâ tu n u n d ö r
düncü yüzyıl A tm asın ın en tan ın m ış b irk a ç sim asını seçm esi sebepsiz değil. S o p h ro n diye b ir m im os y azarın ın elinden d ü şü rm iy en san atçı E flâ tu n Sym - posion’u tıp k ı b ir tra g e d y a, y a h u t b ir kom edya y a z ar gibi yazm ış, y aşıyan k işileri b ir d ah a y a ra ta rak . B u n u n iç in d ir ki, Sym posion d ialo g ları a ra sında özel b ir y e r alır, felsefe eserin in de sa n at ese
ri olabileceğini g ö ste rir dünyaya.
G erçekle sa n at eseri a ra sın d a b ir p e rd e çek
m ek g e re k tiğ in i de çok iyi b ilir E flâtu n . 416 y ılın da A g ath o n ’ıın evin d e y ap ılan to p la n tıy ı olduğu gi
bi serm iy o r gözlerim izin önüne. A ğızdan ağıza do
la ştırıy o r b u to p la n tın ın hik ây esini. Sym posion’u oku m ay a başladığınız zam an, g üçlük çekersiniz a n lam ak ta. K im n e a n la tıy o r diye şaşırırsınız. K a rş ı
nızda A pollodoros adlı b ir adam , b ir de A rk ad aş d e
n ilen in san var. Ü stelik b u A rk ad aş b ir kişi olm asa gerek, çü nk ü A pollodoros ona «siz» diyor. D ekor belli değil. A pollodoros tic a re tle u ğ raşan b ir a rk a daşının evinde on u n la ve d aha b a şk a la rı ile k o n u ş
m a k ta d ır herh ald e. A pollodoros an lattık ça, h ik â y e n in çerçevesi k esin leşir, m ekân ş a rtla rı k e sin le ş
tik çe de, zam anda g eriye doğru gidilir. S okrates, A gathon, A risto p h an es ve d ah a b a şk a la rın ın b u lu şup, Sevgi ü stü n e k o n u ş tu k la rı akşam yem eğinde A pollodoros bulu nm am ış, o zam a n la rı felsefeyle u ğ raşa c a k çağda değilm iş daha. B u to p la n tın ın h ik â y e
sini A ristodem os adlı b ir S o k rates h a y ra n ın d a n dinlem iş, b ir gün de P h a îe ro n ’dan A tin ay a g id er
ken, onu G laukon diye b irin e anlatm ış. Şim di de a r k a d a şla rın a a n la ttığ ı h ik ây e b u hik ây en in b ir te k ra rı olsa gerek.
H ik ây en in hikâyesi! B u a n latm an ın Sym posi- o n ’da üç dereceli, dö rt dereceli olduğu bile görülür.
B ir a ra S o k rates B io tim a ile k onuşm asını a n la tır k en, D io tim a’n ın a n la ttığ ın ı S okrates, S o k ra te s’in a n la ttığ ın ı A ristodem os, A ristodem os’u n a n la ttığ ın ı da A pollodoros a n la tm a k tad ır. Z am an d a gerileyip iîe rliy en b u olay gözüm üzün önünde o y n an an b ir sahne k a d a r canlı o labiliyorsa da, hep b ir e s ra r p e r
desine b ü rü n m ü ş kalıy o r. B u to p lan tın ın dilden d i
le geçen h ik ây esi b ü y ü y o r gözüm üzde, tıp k ı b ir e f
sane, b ir d estan gibi .
N erd e olm uş bu to p lan tı, k im le r varm ış b u to p lan tıda? A pollodoros, A ristodem os’ta n edindiği b il
g ileri sayıp döker, A g ath o n ’u n ilk tra g e d y ası ile b i
rinciliği k azan dığ ı gü n ün ertesi gün ü değil, d aha ertesi g ü n ü n akşam ıym ış. T o p lan tı A g ath o n ’u n e v in de olm uş, m isa firle ri de P lıaidros, P ausanias, E ryk- sim akhos, A ristophanes, S o k rates, S o k ra te s’in yol
da raslay ıp , to p la n tıy a g ö tü rd ü ğ ü A ristodem os, da- lıa b a şk a la rı ve sonra geç v a k it b ir sü rü sarhoş a r k ad aşıy la gelen A lkibiades imiş.
T o p lan tın ın adı sym posion. Y un anca sym po- sion sözüne iü rk ç e b ir k a rş ılık b u lm a k ta güçlük çektik. B u n a ne ziyafet v eya şölen dem ek doğru, ne de sofra. Ç ü nkü hep b irlik te içm e an lam ın a ge
len sym posion h e rh a n g i b ir içkili akşam yem eği değil, A tin ad a b irço k özel ş a rtla ra , g elenek lere gö
re k u ru la n b ir to p lan tıd ır. B u g elen ek lerin ne ol
duğunu, o k uy ucu larım ız m etin d e ilerledik çe anlıya- ta k la r. A kşam ü stü başlayıp, gece geç v a k te k a d a r sü re rd i bu çeşit to p la n tılar. H em de iki kısım dı: b i
lin e deipnon, ö b ü rü n e sym posion denir. M isa
firle r e lle rin i a y a k la rın ı k ö lelere y ık atıp , çepeçevre dizilm iş se d irle re u z a n d ık tan sonra, y em ek başlar.
D eipnon denilen b u yem ek faslı ne k a d a r s ü re r
se sü rsü n , önem li değildir. Ç ünkü y em ek te içki içil
mez, fazla konuşulm az. Y em ek bitin ce ta n r ıla ra dua edilir, şa ra p s u n u la n d ö k ü lü r, şölenin asıl k u tsa l k ıs mı, y ani sym posion b aşlar. Sym posion, b ir tö re n dir. B elki h e r sym posion da E flâ tu n ’u n k in d e oldu
ğu gibi yüce k o n u la r ele alınm azdı, am a b u ra d a n a sıl ta n rı E ro s’a ö v g ü ler söyleniyorsa, h e r sym posi
on da b ir veya b irk a ç ta n rıy a «skolion» d enilen şi
irle r o k u n u rd u . İçki içm enin de, şiir o ku m an ın da tö re le ri vardı. B ir b a şk an seçilir, nasıl ve n e k a d a r şarap içileceğini, n e le r ü s tü n e k im le rin h a n g i s ıra y a göre söz alacağım v ey a şiir okuyacağını o k a r a r laştırırd ı. S ym posion’la rd a h a z ır b u lu n a n çalgıcı k a d ın la r da şiir o k u n u rk en , k a v a l çalm akla ödev liy
diler.
E flâ tu n ’un a n la ttığ ı sym posion zengin b i r ev de geçer. A g a th o n ’un b ir sü rü uşağı v a r, m isa firle re çeşitli yem ekler, bol bol şa ra p ç ık a rırla r. İk i üç kişin in uzanabileceği geniş se d irle r at n a h b içim in de dizilm iştir. M isafirler sağdan sola doğru söz al-
ılık la rın a göre, a t n alın ın b ir u cu n da P h a id ro s’u n se
d iri, ö b ü r u cu nda da S o k ra te s’le A g ath on ’un, so n ra da a ra la rın a y erleşen A lk ib iad es’in u z a n d ık ları se
d ir v ar. S ıra y la P h aid ro s, P au san ias, E ryk sim ak ho s, A risto p h an es (A risto p han es üçüncü geldiği halde, hıçk ırığ ı y ü zün d en sırasın ı E ry k sim ak h o s’a verip, ondan so n ra söz a lır), A g ath o n ve S o k ra te s k o n u şu rla r. A ra d a A ristodem os’un, n e söy led ik lerin i u n u ttu ğ u y a h u t önem siz b u ld u ğ u k im seler de var, isim lerin i bile bilm iyoruz. B esbelli k i e serin i k u r a r ken, E flâ tu n k o n u y u b u a ltı k işi arasın d a, h e rb irin in m izacını, a lâ k a ve z e v k le rin i gözeterek dağıtm ış, h e rb irin i k e n d in e has ü slu p la k o n u ştu ra ra k , k o n u da derece derece yükselm eğe ve h e r dialogunda ol
duğu gibi, asıl söylem ek isted iğ in i S o k ra te s’e söy
letm eğe önem verm iş. K en d in d en önceki k o n u şm a la rın hepsini aşan, hep sin i ç ü rü te n S o k ra te s’in k o n uşm ası sevgiyi felsefe gözüyle inceler, a n la tır. S o k ra te s yüce sevginin felsefe sevgisi olduğunu b e lir t
tik te n sonra, A lk ib iad es’in gelip S o k ra te s’i övm esi g erçek filozofun b ir p o rtre sin i çizm eğe yarıy or.
S ym posion’u n k o n u su Eros, S e v g i-ta n rı ve o n u n in sa n la r a ra sın d a d o ğ u rdu ğ u sevgidir. H azır b u lu n a n la rın h e rb iri S evgiye y u n a n c a deyim iyle b ir epainos v ey a enkom ion, y a n i b ir övgü söylem ek zorund ad ır. A m a övülen sevginin h ep e rk e k te n e r k eğ e sevgi olduğu da biz y irm in ci asır o k u rla rın ın d ik k atin i nasıl çekm esin? E flâ tu n b u çeşit sevgiyi mi övm ek istedi, bizim b ir sap ık lık saydığım ız se v giyi m i? H a y ır, tersin e. Y u n an to p lu m u n u n tâ d e rin
le rin e k ö k salm ış b u sevgiye d ü şm a n d ır E flâtun . K o n u n la r’da z a ra rlı diye açık açık y e re r onu. Şö- le n ’i sonuna k a d a r okursanız, E flâ tu n ’u n çıkış n o k ta sın ı A tin a to p lu m u n d ak i g elen ek lerd en aldığı h a l
de, sevgi k a v ra m ın ı han g i yola y ö n eltm ek istediğini anlarsınız. A m a k a d ın la erk eğ in a p a y rı çevrelerde, a p a y rı b ire r ö m ü r s ü rd ü k le ri İlkçağ dünyasında, cinsel b irle şm e le r b ir yan a, sevgi du y g u su n u n aynı cinsten in sa n la r a ra sın d a doğup g eliştiğine de şaş
m am alı.
Sym posion’a «Şölen» ded ik tü rk çe. D aha iyi b ir k a rş ılık bulam ay ınca, şölen hiç olm asa to p la n tı
n ın k u tsa l y ö n ü n ü v e riy o r diye b u isim de k a r a r k ıl
dık. Ç evirim izde o k u y u c u la rın d ik k atin i çekecek, b e l
k i de y a d ırg ıy ac a k la rı bazı sözler d ah a v a rd ır. B u n la rd a n b iri de can olsa gerek. Y unanca «psykhe»
karşılığ ı «ruh» dem edik, can dedik. (1 )
(1) Ç ü n k ü «Ş ö len » d e ö lü m d e n s o n r a i n s a n ın b e d e n in d e n a y rılıp , b ir b a ş k a d ü n y a y a g ö ç e n r u h t a n b a h s e d ilm iy o r, « p sy k h e » k e lim e s i s a d e c e b e d e n in , te n in , y a n i m a d d î v a r lığ ın k a r ş ı t ı o la n m a n e v î b ir v a r lığ ı g ö s
te r m e k iç in k u lla n ılıy o r. B u n d a n b a ş k a tü r k ç e d e d a h a çok h ır is ti y a n î b ir m â n a ile y ü k le n m iş o la n ve h a l k d i
lin e p e k g irm iy e n « ru h » k e lim e s in in « Ş ö len » d e k i k o n u ş m a la r ı E f l â tu n d a o lm ıy a n b ir m â n a y a d o ğ r u k a y d ı r a c a ğ ın ı g ö rd ü k . B u n a k a r ş ılık « can» k e lim e si ço ğ u z a m a n b e d e n in d ir iliğ i a n la m ın a g e lm e k le b e r a b e r , b ir ç o k h a lk d e y im le rin d e ta m E f l â tu n ’u n « p sy k h e » y e v e r d iğ i a n l a m d a k u lla n ılır , « c a n ı sev ilm e» , c a n ı te z , « c a n sık ın tısı» ,
« c a n k u la ğ ı» , « c a n ı iste m e » , c a n k a r d e ş i gibi. H a lk ş a ir l e r in d e c a n k e lim e s in in h e m e n h e r z a m a n b e d e n in
E flâ tu n ’la bizim aram ıza g iren O rtaçağ, H ıris ti
y a n lık ve M üslüm anlık b u filozofu tü rlü k ılık la ra sokm uşlar, dü şüncesine m istik d ü n y a g ö rü şle rin in dam gasını v u ra ra k , tan m m ıy a c ak b ir h ale g e tirm iş
ler onu. «Sym posion»u y u n an ca aslında çev ird ik ve y u n an casın d an b ir İlk çağ Y u n anlısın ın n e anlıyaca- ğını an lam ağ a çalıştık. K a v ra m lard a n , te rim le rd e n haçındık. B u n la r A v ru p a n ın ve A v ru p a felsefesinin E flâ tu n ’a e k le d ik le ri lüzum suz b ir sü rü k a lıp tır. O y
sa k i k a lıp la r içinde düşünm ez E flâtu n , S o k ra te s’i h a lk ta n b ir in san gibi k o n u ştu ru r. Biz de onun gibi ko nuşm ağ a çalıştık ve çevirim izi A v ru p a d illerin e yapılm ış ç ev irilerle k a rşıla ştırd ık ç a , gördü k k i tü rk - çede E flâ tu n ’u n diline çok d ah a u y g un d ey im ler v a r mış. «Şölen» b ir denem e o la ra k o k u y u cu larım ıza su nuyoruz. Z am anım ızda yazılm ış h e rh a n g i b ir eser - b ir rom an dem eğe dilim v a rm ıy o r - gibi ra h a tç a o k u n d u ğ u n u görü rsek , onu dilim ize çev irm ek ten duyduğum uz zevk ik i m isline çıkacaktır.
AZRA ERHAT
k a r ş ıt ı o la n m a n e v î d e ğ e r a n l a m ı n a k u lla n ıld ığ ın ı g ö rü y o ru z . Ö rn e ğ in : «G elin , c a n la r , b ir olalım ...» m ıs r a ın d a o ld u ğ u gibi. « S y m p o sio n » u ç e v irirk e n , E f l â tu n u n c ü m le le r in d e « can ı» h iç y a d ır g a m a d ık (ö rn e ğ in : « c a n la r ın d a b e r e k e t o la n la r » , se v d iğ i b ir c a n a r a s la m a k g ib i).
K a ld ı k i b u k e lim e n in h a y a t m â n a s ıy la k a r ış m a s ı A v
r u p a d ille r in d e d e v a r d ır : « a n im a » k e lim e s i h e r ik i m â n a y a d a g elir.
A PO LLO D O RO S;
— B ilm ek istediğiniz şey lerin hiç de yabancısı değilim gibi geliyor bana. N eden derseniz, geçen gün P h a le ro n ’daki (2) evim den şeh re y u k a rı geliyor
dum , b ir de baktım , ta n ıd ık la rd a n b iri a rk a m d an b e n i görm üş, alaylı b ir eda ile b a ğ rıy o r b a n a u z a k tan:
— H ey P h a le ro n ’lu, A pollodoros dedikleri, b i
raz bekleşene beni!
B en de d u rd u m bekledim .
— A pollodoros, dedi, in a n ır m ısın, b en de tam seni a rıy o rd u m şu sırada. A gathon (3), S okrates, A lk ib iades (4) b u lu şm u şla r ak şam yem eğinde d a
ha b ir çokları ile, sevgi ü stü n e konu şm u şlar. N eler söylem işler, ö ğ renm ek istiy o ru m . G erçi b irisi an la ttı bana, P h o in ik s’te n duym uş, P h ilip p o s’u n oğlu.
Sen de biliy o rm u şsu n olup b iten i, öyle söyledi. A m a d oğru d ü rü st b ir şey anlatm adı. S en a n la tsa n a b a na, çü n k ü d ostu n u n sö y led ik lerin i h e rk e s te n iyi a n la ta c a k sensin. İlk in şu n u sorayım : sen k en d in bu to p la n tıd a v a r rnıydm , yok m uydun?
— Belli, dedim , sa n a a n la ta n hiç de d oğru b ir şey an latm am ış olacak, yoksa b u sord u ğ u n toplan-
(1) N o tla r k ita b ın s o n u n d a d ır.
tın ın b enim de orad a b u lu nab ileceğ im k a d a r y a k ın b ir zam an d a olm adığını bilirdin.
— D oğrusu, b en öyle sanıyordum .
— N erd en çık arıy o rsu n b u n u , G laukon? (5) B ir d efa b iliy o rsu n ki, A g ath o n y ılla rd ır b u ra d a yok,
(6) ben de S okrates’in peşine düşüp, h e r gün ne di- yip ne e ttiğ in i öğrenm ek sev d asın a kapılalı d ah a üç sene b ile olmadı. O ndan önce b ir o ray a b ir b u r a y a koşup, kendim ce b ir şey ler yaptığım ı s a n ır
dım ; oysaki h e rk e ste n d a h a zavallı b ir hald eyd im , 173 a h a tta sen d en bile, sen ki felsefeden b a şk a n e v a r
sa, ona v e rm işin kendini.
— Ş ak ay ı b ıra k da, dedi, b u to p lan tı ne zam an oldu, o n u söyle.
— Biz d aha çocuktuk, dedim . A g ath o n ’u n ilk tra g e d y ası ile b irin c ilik kazan d ığ ı zam andı. K orosu ile b irlik te k u rb a n la r kesm işti; onu n e rtesi gün ü top landılar.
— D esene, b ir h ay li zam an olmuş. P ek i, san a kim an lattı? S o k rates mi?
— Yok canım , P h o in ik s’e kim a n la ttıy sa o, A ris- b todem os ad ınd a b iri, K y d a th e n a i’lı (7) u fak te fe k b ir adam , h ep y alın ayak gezer hani. İşte o b u lu n m uş toplan tıda. S o k ra te s’in h ay ra n larm d an m ış; o za m a n la r d a galiba ondan ateşlisi yokm uş. S o n ra ları ondan d u y d u k larım ü stü n e S o k ra te s’e b ir şey le r sorm adım değil, h e r d efasın d a A ristodem os’un a n la ttık la rın ı doğru buldu.
— P ek i, neym iş bu? A n la tsa n a bana. Bu şe h ir
F. 2
y o lu n d a in sa n r a h a t ra h a t ko n u şu r, ra h a t ra h a t da dinler.
c Böylece yold a h e m y ü rü d ü k , h e m k onuştuk.
O nu n için, dem in de söylediğim gibi, b u konuda h azırlıksız değilim . Size de anlatcak sam , b ir an ön
ce anlatayım . H em z aten felsefeden konuşm ak, y a
h u t b a şk ala rın ı d inlem ek b en im için, fay d ası b ir yana, doyulm az b ir zevk tir. B aşka lafları, h ele si
z in k ileri, zeng inlerin , iş ad a m ların ın lafların ı d in lem ek te rsin e ö ldüresiy e s ık a r beni. A cırım size, dostlar, sizler ki h iç b ir şey y ap m ad an çok şeyler y aptığınızı sanıyorsunuz. Ü stelik de b elk i siz beni zavallı b u lu yo rsu nuz. Siz böyle d ü şü n m ek te hak lı d sanıyorsun u z kendinizi. B ense san m ak la k alm ıyor,
zavallı o ld u ğu n uzu düpedüz biliyorum . A rkadaş;
— H ep o adam sın, A pollodoros, d u rm a d a n hem ken d in i k ö tü lersin , h em b aşk aların ı. S an a gö re g a
liba S o k ra te s’te n gay rı k im v a rs a b u d ü nyada, h e p si, k e n d in b aşta, zavallı k im selerd ir. S a n a ne diye
« y um uşak A pollodoros» dem işler, anlam ıy o ru m ; ç ü n k ü hep böylesin, k en d in için de b a şk ala rı için de hep acı şe y le r söylersin, b ir S o k ra te s’e toz k o n d u r
mazsım
APOLLO DO RO S;
e — D em ek, sevgili dostum , b e n kendim i de, siz- le ri de k ö tüled iğim için, saçm a sapan k o nuşan d e lin in biriyim .
A rkad aş;
— Ş im dilik b u m esele ü z e rin d e çatışm am ız y er-
siz olur, Apollodoros. Biz sa n a belli b ir şey sorduk, b aşk a y a n a sap m a da, bize n e le r k o n u şu ldu ğ un u a n lat.
APOLLO DO RO S;
— P ek i, şu n la r k on u şu ldu aşağı y u k a rı... am a A ristodem os’u n d ed ik lerini tâ b aşın dan alırsam , da- 174 a h a iyi olacak.
B ir g ün S o k rates çıkm ış k arşısına, te r te m iz y ıkanm ış, ay ağ ın a sa n d allar giym iş b ir S o k ra tes. Az g ö rünm üş b u hali. B öyle güzelleşip n e rey e g ittiğini sorm uş.
— A kşam yem eğine A g a th o n ’a dem iş S o k rates de. D ü n k ü b irin c ilik tö re n in d e k a la b a lık ta n k o rk up , y an ın d an kaçtım . A m a b u g ü n için söz verdim . G ü
zel b ir d elik an lın ın y a n ın d a güzel d u ray ım diye b ir az da kend im e çeki düzen verdim . Sen de gelm ek b istem ez m isin, çağrılı olm adan?
— İstersen , gelirim , demiş.
— Ö yleyse, gel benim le. Ş u m eşh u r a ta sözünü haksız çık arm ış oluruz: İyilerin sofrasına iyiler ken
diliğinden gider (8). H em zaten Hom eros da bu ata sözünü k ö tü y e rd e k u llan m ış,ü stelik kepaze etm iş.
A gam em non’u eşsiz b ir k a h ra m a n gibi gösterm iş, c M enelaos’u te rsin e «gevşek bir asker» yapm ış, b ir k u rb a n tö re n in d en so n ra d a A gam em n on ’u n v e r diği b ir yem eğe M enalaos’u çağ rılm ad an getiriyo r, böylece iy in in so frasın a k ö tü gitm iş oluyor. B unun ü zerine A ristodem os da dem iş ki:
— K o rk arım , S okrates, b en im b aşım a gelecek şey de, senin dediğin değil, H om eros’ta k i olacak: be-
n im gibi değersiz b ir adam b u ü s tü n k işin in sofra- d sına çağrısız gidecek. A m a m ad en b en i g ö tü rü y o r
sun, işin içinden k en d in çık, b e n kendi hesabım a çağrısız değil, senin ç a ğ rın la gitm iş oluyorum .
—- Y a n y a n a giderk en, baş b a şa verip , ne diye
ceğim izi dü şü n ü rü z. H ele b ir y ü rü y elim .
Böylece k o n u ştu k ta n sonra, yola koyulm uşlar.
Y olda S o k rates içinden geçen d ü şü n celere dalıp, bo
y u n a g eride kalıy orm u ş, A ristodem os k en disin i b e k leyince de,
— Sen d u rm a, y ü rü ; d iyorm uş ona,
e S en ink i A g a th o n ’u n evin e gelince, k a p ıy ı a r
d ına k a d a r açık bulm uş, v e b ir tu h a flık olm uş o ra
da. E vin için d en b ir u şa k h em en onu k arşılam ağa gelm iş, alm ış, yem eğe b aşlam ak ü zere u zan d ık la
rı y e re g ötürm üş. A g atho n g ö rü r görm ez, bağırm ış:
— Oo, A ristodem os, bu y u r! S ofram ıza hoş gel
din. B aşk a b ir şey için gel dinse, onu so n ra y a bırak . Z aten d ü n seni çağ ırm ak ü z e re aram ış, b u lam am ış
tım . P eki, am a S o k ra te s’i n iy e g etirm edin?
A ristodem os dönm üş, bakm ış a rk a sın a ki, Sok
rate s yok.
— N asıl olur, demiş. S o k ra te s’le berab erdim . Beni o çağırdı da geldim.
175 a — Çok iyi etm işsin. A m a ken d i n e rd e m ü b arek?
— D em in a rk a m d a y ü rü y o rd u . Ben de şaştım b u işe. N erde kaldı b u adam ?
A g ath o n da uşağa:
— Çocuğum , git S o k ra te s’i bul da, g e tir b u ray a ;
demiş. Sen de, A ristodem os, yerleş şu sedire, E ry k - sim akhos’un yanm a.
B ir hizm etçi u zanm ad an önce A ristodem os’un eline su dö k erk en, b ir b a şk a hizm etçi gelmiş:
— S enin S o k rates ko m şu ların a v lu su n d a p u t gibi dikilm iş d u ru y o r; demiş. Ç ağrıyorum , çağrıyo- rıım , b ir tü rlü gelm iyor b u tara fa .
— O lacak şey m i bu, n e le r y u m u rtlu y o rsu n ? di
ye bağırm ış A gathon. H adi g it çağır, peşini b ırak m a.
— A m an b ırak ın ; dem iş A ristodem os. R ah at bı- b ra k ın onu. Â detidir, bazan böyle b ir k e n a ra çekilir, olduğu y erd e d ik ilir kalır. A m a b ir azdan g e lir sa
nırım . S ak ın key fini bozm ayın, b ıra k ın k en d i h a line.
— P ek i; dem iş A gathon, m adem öyle diyorsun, öyle yapalım . H adi çocuklar, yem ek v e rin bize. İşi
nize k a rışa n olm adı mı, canınızın istediğini g e tirir
siniz. Ben de hiç karışm am , âdetim değildir. Hadi, koyun ki b u g ü n ben de, m isa firle r de sizin k o n u k - c larm ızız, b eğ en d irin b ak alım kendinizi!
S onra b aşlam ışlar yem eğe. S o k rates h a lâ m ey dand a yok. A gath on ikid e b ir onu a ra tm a k istem iş, A ristodem os bırak m am ış. B ird en S o k rates çıkagel
miş. H e r zam ank i k a d a r d a geç kalm am ış, am a nen deyse yem eğin y arısın d alarm ış. B un u n ü zerin e A- gathon, ki en u ç ta k i sedirde (9) yalnızm ış: d
— B u ra y a gel, S okrates; demiş. Y anım a yerleş de, ko m şu ların av lu su n da içine doğan h ik m e t b ir do k u n u şta b a n a geçsin. ı . ..halde b ir şey ler y a k a ladın, yoksa k o lay kol. y o rad a n ayrılm azdın.
— Ah, ne iyi o lurdu, A gathon; dem iş, iki in san b irb irin e dokununca, bilgi, dolu olan d an boş olana akabilseydi! T ıpkı iki ç a n ak ta k i su y u n b ir y ü n ip liği ile çok dolu dan az dolu ya ak tığ ı gibi. G erçek te n bilgi böyle b ir şeyse, b u sed irde sen in y a n m a e u zan m ak b en im için p a h a biçilm ez b ir n im e t olur.
S enden b a n a güzel b ilg ile r ak ar, em inim . B enim b il
gim aslınd a b ir şey değildir, ü ste lik dum anlı b ir b il
g id ir benim kisi, rü y a gibi b ir şey. S enink i öyle mi ya, p ırıl pırıl, b e re k e tli b ir bilgi! D aha gençken e t
ra fa saçtığın b u bilgiy i evvelsi g ün de otuz binden fazla Y u n an lın ın gözleri ö n ü n e serdin.
— A la y la rın d a pek aşırı g idiyorsun, S okrates;
dem iş A gathon. A m a bilgi b a h sin d e b iraz so n ra se
n in le kozum uzu paylaşacağız. D ionysos da h a k e m i
miz olacak (10). Şim dilik y em ene bak.
a S o n ra S o k ra te s sed ire uzanm ış, h e p b e ra b e r y e
m işler, ta n rı için şarap dökm üşler, şa rk ıla r söyle
m işler, b ü tü n â d e tle ri y e rin e g e tird ik te n sonra, b a ş
la m ışla r içm eğe. Söze ilk b a şlıy an P au san ias (11) olmuş, aşağı y u k a rı d a şu n la rı söylem iş:
— Ee d ostlar, içm eğe n e tü rlü g irişsek dersiniz?
Ben, açık söyliyeyim , d ü n k ü içk id en p erişan hal- b deyim , b iraz a ra v erm em iyi olacak. Çoğunuz
da aynı d u ru m d asın ız sanırım , ç ü n k ü h ep ordaydı- nız. B ir düşünelim , de içm en in en zararsız y olunu bulalım .
— Çok d o ğ ru söylüyorsun, P au san ias; dem iş
A risto p h an es (12). B u içm e işini b ir düzen e sokm a
lı. B en de d ü n ö lçüyü fazla k açıran lard an ım . A k um enos’u n oğlu Eryksim aklıos (13) söze k a rışıyor:
— A m an, ağzına sağlık! diyor. H ele b iri v a r k i aram ızda, ben asıl onu dinlem ek isterd im . A gathon, senin içm e gü cün n e halde?
— Fena, fena! B ende de hiç hal yok.
•— A m an n e iyi! Sizin gibi içm e gücü b ü y ü k o lan la r pes deyince, A ristodem os, P h a id ro s (14) ve benim gibilere g ün doğdu dem ektir. B izler b u iş
te hep y ay a k alan lard an ız. S o k ra te s’e gelince, ona sözüm yok, o h e r tü rlü s ü n e v ard ır, az içsek de u y a r bize, çok içsek de. A n laşılıy o r ki, b u ra d a b u lu n a n la rın h iç b iri içk iy i fazla k açırm ak n iy etin d e değil, o h alde sarh o şlu k ü s tü n e doğruyu söylersem , dinle
te b ilirim kend im i belki. H ekim lik g ö rg ü lerim e da
y a n a ra k , size şu gerçeği söyliy eb ilirim ki, sa rh o ş
lu k in sa n la r için z a ra rlı b ir şeydir. B u n d an ö tü rü içk iyi fazla k açırm ay ı n e kendim için isterim , ne de b a şk a la rı için, h e le k a fa la r d ü n den tü ts ü lü ise.
M y rrh in u s’lu P h a id ro s söze k arışıy or:
— Ben ken d i h esab ım a seni d in le rim h e r za
m an, h ele h e k im lik bahsinde. A m a b u g ü n belk i d o stla r da iyi d ü şü n ü rle rse , sözünü d in lerler.
B u sözler ü zerin e h ep si bu to p la n tıy ı sa rh o şlu ğa götürm em eğe, içkiyi tad ın d a b ıra k m a ğ a k a ra r v erd iler.
— M adem kim se kim seyi zorlam ad an, diledi
ğim iz k a d a r içeceğiz, d iy o r E ryksim akhos, b en im
b ir dileğim v ar: flü t çalm ak için gelen kıza da izin verelim . G itsin ken d i k en d in e ö ttü rs ü n flü tü n ü , y a h u t da isterse, evin k a d ın la rın a çalsın. Biz de b u g ü n k ü toplan tım ızı k o n u şm ay la geçirelim . N e ü s tü ne konuşalım ? İsterseniz, b e n b ir ko n u a ta y ım o r
taya.
L77 a H ep b ird e n p eki d iyorlar. E ryk sim ak ho s söze başlıyor:
— Sözlerim e E u rip id e s’in M elanippe’sinden (15) b ir m ısra ile başlıyacağım :«H ayır, b e n değilim bu sözleri söyliyen», g erçek ten b en im sö yliyeceklerim ben im değil, P h a id ro s ’u n d ü şü n celerid ir. P h a id ro s şu n u sö y ler b a n a h e r fırsa tta , k ızarak : « T uhaf d e
ğil m i, E ry ksim ak hos, ş a irle r şu ta n rı, b u ta n r ı için hym nos’la r, p a ia n ’la r (16) yazm ışlar da, b u n ca ü n - b Ui. şaird en b iri çıkıp, E ros ü stü ne, bu k a d a r eski, bu k a d a r önem li b ir ta n r ı için te k b ir övgü yazm a
mış. H a tırı sa y ılır so fistleri de ele alsak, o n lar da düz sözle, örneğin b ü y ü k filozof P ro d ik o s’u n k i gi
bi H e ra k le s’e öv g ü ler (17) yazm ışlar. B u b ir şey d e
ğil, d ahası v ar: b ir k ita p geçti elim e, p ek b ilg in b ir adam ın yazdığı b u k ita p ta tu z u n fa y d a la rı ü stü n e akıl alm az ö v g ü ler vardı. B u n a b en zer d ah a nice ni- c ce şey lerin gök lere çık arıld ığ ın ı görüyoruz. B u çe
şit k o n u la ra b u k a d a r em ek h arcan m ış da, b u g ü n e k a d a r E ro s’un, S evgi’n in şan ın a lây ik b ir övgü y az
m ağ a kim sen in eli varm am ış. B u k a d a r yüce b i r t a n rı nasıl b u k a d a r y a b an a atılm ış!» B unu söy lem ek
te bence P h a id ro s y e rd e n göğe k a d a r haklı. B en de b ir y an d a n onun gö nlü nü h o ş etm eğe can a ta rk e n ,
sizlerin b u fırsa tla Eros ta n rın ın h ak k ın ı v erm en izi d o ğru bulu yo ru m . D üşüncem e k atılırsan ız öyle sa- d n ırım ki, b u konuda söyliyeceklerim iz zam anım ızı do ld u ru r. H epim iz b ire r b ire r sevgiyi övebildiğim iz k a d a r övelim diyorum . S ağdan başlıyalım , ilk in P lıaid ros konuşsun, çü n k ü h em sıra n ın b a şın d a b u lu n u y o r, h em de b u k o n u n u n babası sayılır.
-— K im se b u dileğin te rs in e oy verm ez san ırım ; d iy o r Sokrates. N e ben v e ririm , ben ki sevgiden b a şk a b ir şey bilm em diyorum , ne A gathon v e P a u - e sanias, ne de A ristop han es k i hep D ionysos’la A ph- ro d ite ’den dem v u ru r, ne de b u ra d a g ö rd ü k lerin i h iç
biri. G erçi biz so n lard a o tu rd u ğ u m u za göre, söz p a y larım ız eşit olm ıyacak, am a bizden önce en doğru, en güzel sözler söylenm iş olursa, canım ıza m innet.
H aydi öyleyse, Sevgiyi ilk övecek P h a id ro s’a u ğ u r
la r dileyelim .
Bu sözler h e rk e sin h o şu n a gitm iş ve S o k ra te s’e u y a ra k P h a id ro s ’u k onu şm ay a çağırm ışlar. D oğru- 178 a su A ristodem os n e le r söylendiğini p e k iyi h a tırla
m ıyordu, hoş b e n de onun b a n a b ü tü n sö y ledik le
rin i h a tırla m ıy o ru m , am a size sözlerinin h a tırd a kalm ağa d eğ er ta ra fla rın ı anlatay ım .
îlk in sözü P h a id ro s alıyor, dediğim gibi, ve şu n ları söylüyor:
— Sevgi in sa n la r ve ta n r ıla r a ra sın d a eşsiz b ir y e r tu ta n b ü y ü k b ir ta n rıd ır. Eşsizdir. E şsizdir h e r bakım dan, h ele doğuşu d üşün ü lecek olursa. B ir d e
fa b ü tü n ta n rıla rd a n eski, çok eski olması ne şeref!
Eskiliğini şu n d a n biliyoruz: anası babası yok, ne b
h e rh a n g i b ir insan, n e de b ir ş a ir k im d en doğdu
ğu n u söylem iyor. H esiodos’a (18) b ak ılırsa, ilk in K haos olm uş,«derken bütün varlıkların oldum olası tem eli, koca göğüslü Toprak Ana, sonra da Eros, Sevgi Tanrı...» D em ek K h ao s’dan sonra b u ikisi gel
m iş: T o p rak ve Sevgi. P a rm e n id es (19) d ü n y an ın k u ru lu şu ü stü n e şu n u söylüyor: «Ana Tanrının ilk düşüncesi Sevgi oldu». A ku silao s’u n (20) d ed ik leri c de H esiodos’u n sözlerin e u y uy o r. Böylece b ir çok k a y n a k la r S evginin çok eski b ir ta n rı olduğunda b ırleşiy o r.
B u ta n rı en eski ta n rı o ld u k tan başka, bizim için en b ü y ü k n im e tle rin de kaynağ ıd ır. B ana so
rarsan ız, in san ın d ah a g en çk en en b ü y ü k n im e t say dığı şu d u r: sevenin iy i b ir sevgilisi, sevgilinin de iyi b ir seveni olm ası. Güzel y aşam ak istiy en le ri ö m ü rle ri boyunca n e d ir güzel yaşatan ? A k ra b a la rı mı? H ayır. Ş a n la r ş e re fle r mi? H ayır. Z en ginlik mi?
d H ayır. N e şu n e bu, hiç b ir şey insan ı Sevgi k a d a r güzel yaşatam az. Şim di so ra rım size, bu n e d en böy- ledir? İn san n ed en ç irk in b ir şey y a p m a k tan u ta n ır da, güzel şey leri y ap m ağa özenir? Bu iki d u y g u ol
m asa, n e b ir devlet, ne de b ir in san b ü y ü k v e güzel b ir iş b a şara b ilir. Şim di b e n şu n u söylüyorum : se
ven b ir adam k ö tü b ir iş y a p a rk e n y ak a la n ırsa , y a
h u t k ö tü b ir şeye u ğ ray ıp da, pısırık lığ ı y ü zün den k endin i ko ruyam azsa, ne b ab asın ın , n e a rk a d a şla rı- e m n, n e de k im sen in onu b u hald e görm esi sevgili
sinin görm esi k a d a r üzmez. Sevgili için de aynı şey, o da k ö tü b ir şey y aptığı zam an, ken d in i sevenin
s
y ü z ü n e b a k m a k ta n u ta n ır en çok. D iyelim ki, se
v e n le r v e sevilen lerle b ir d e v le t v e y a b ir o rd u k u r m an ın yolu b u lun sun , böyle b ir d evleti en iy i y ü r ü tecek düzen, o n ların ç irk in b ir şey y a p m a k tan k aç
m aları, b irb irin d e n dah a çok ü n kazanm ağa çalışm a
larıd ır. B u d u y g u larla y a n y a n a savaşan in sa n la r 179 a 11e k a d a r az da olsalar, b ü tü n dünyayı y e n e rler e l
b et, yenm ez o lu rla r mı? N eden? Ç ü n kü seven adam sevdiğinin gözü önünde silâ h la rın ı b ıra k ıp kaçm ak- tan sa, b ü tü n o rd u y a rezil olm ayı, h a tta ölm eyi bi- Je hoş görür. H ele savaş m ey d a n ın d a sevgilisini y a l
nız b ıra k m ak , teh lik ed e ik e n y a rd ım ın a koşm am ak, en k o rk a k ad am ın bile yapacağı iş değildir. Ç ü n k ü Sevgi öyle b ir ş işirir k i y ü reğ in i, doğuştan y iğ it
m iş gibi olur. H om eros d e r ya, y iğ itlere T a n rı yü - b rek. üflerm iş, işte b u d u r S evg in in seven lere v e rd i
ği güç.
B aşkası için ölm ek, b u n u yalnız sev en ler y a p a bilir, e rk e k le r değil yalnız, k a d ın la r bile. P e lia s ’m kızı A lkestis (21) Y u n a n lıla ra b u dediğim in ö rn eği
ni verdi: kocası için ölm eği b ir o göze aldı, oysaki c anası d a v a rd ı, babası da. A m a Sevgi k a d ın a öyle b ir y ü re k v erd i ki, onun y a n ın d a an a b a b a o ğ u lla
rın a sadece isim le bağlı b ir e r y ab an cı gibi k ald ılar.
B ir k ad ın y ap tı b u n u , h em ö ylesine yap tı ki, y a l
nız in sa n la r değil, ta n r ıla r b ile şaştı kaldı ve o k a d a r güzel b u ld u la r k i yaptığ ın ı, H ades’te n y u k a rı d çıkm asına izin v erd iler. O ysaki b u y etkiyi ta n r ıla r nice nice güzel işle r yapm ış nice n ice in sa n la r a ra sında pek az k im selere v e rm işle rd ir. D em ek ta n rı-
la r d a sevginin in sa n a k azan dırd ığ ı gücü v e erd e
m i h e r şeyden ü s tü n tu tu y o rla r. B u n a karşılık, O iagros’u n oğlu O rpheus (22) H ades’te n e lle ri boş dönüyor, alm ağa geldiği k a rısın ın ken d in i değil, sa
dece h a y a le tin i götü rüy o r. Ç ü n k ü tanrılara, göre O rph eus y u m u şa k d av ran m ış —ne de olsa b ir çal
gıcı n ih a y e t— A lk estis gibi ölm eği gözüne alacak yerde, b in b ir çarey e baş v u ru p , H ades’e ölm eden g irm e n in y o lu n u bulm uş. İşte b u yüzden ta n rıla r e cezasını v eriy o r, ölüm ü k ad ın eliyle oluyor. A m a
T h e tis’in oğlu A k h ille u s’a (23) M u tlu la r A d aların a (24) g itm ek şerefin i v e riy o rla r. N eden, çü n k ü an nesi d iy o r ki ona, H e k to r’u ö ld ü rü rsen , sen de öle
ceksin, öldürm ezsen, y u rd u n a dönüp u zu n u zu n ya- şıyacaksm . O gene sevdiği P a tro k lo s ’u n y a rd ım ın a koşm ak, öcücü alm ak yiğitliğin i g österiyor, onun için ölm eği değil yalnız, o ö ld ü k ten so n ra a rd ın d a n 180 a gitm eği de göze alıyor, iş te b u n d a n ö tü rü , y a n i k e n
dini sevene böylesine d e ğ e r v erd iğ i için, ta n rıla r y a p tığ ın a h a y ra n , h em de n asıl h a y ra n kalıp, ona gö
rü lm e d ik şe re fle r bağışlıyorlar.
Ş u n u söyliyeyim ki, P a tro k lo s ’u n A k h ille u s’un sevgilisi o ldu ğu nu sö y lerk en A iskhylos saçm alıyor (25). A kh illeu s yalnız P a tro k lo s ’ta n değil, b ü tü n kah- ıa m a n la rd a n daha güzelm iş b ir kere; H om eros’u n de
diği gibi, d ah a sakalı terlem em iş, y a n i P a tro k lo s’
ta n d a h a gençmiş. İşin d o ğ ru su şu ki, sevgiden ge- b len erd e m e en çok d eğ er v e re n ta n rıla rın asıl hoş
lan d ık la rı, h a y ra n o ld u kları şey, seven in sevgilisine g ö sterd iği sevgiden çok, sevileni sevene b ağ lıyan
sevgidir. Ç ü n k ü seven, ta n r ıla ra d aha y a k ın d ır, özünde ta n rılık v a rd ır; işte b u yüzden A k h ille u s’u A lk estis’te n d a h a fazla beğenm iş ve onu M u tlu la r A d a la rın a gönderm işlerdi.
U zun sözün kısası, şu n u diy o ru m k i ben, Sevgi ta n rıla rın en eskisi, en saygı değeri, en k u d re tlis i
d ir v e in sa n la ra hem h a y a tla rın d a , h em de ölüm le
rin d e e rd e m ve saadet k azan d ırır.
İşte A ristod em o s’u n a n la ttığ ın a göre P h a id ro s’ c u n söyledikleri. P h a id ro s ’ta n so n ra b a şk ala rı d a ko
nuşm uş, am a ne ded ik lerin i iyice h atırla m ıy o rd u . ■ O n ların sözlerini b ir y a n a b ıra k ıp , P a u sa n ia s’m ko
nuşm asını an lattı. O da şu n la rı söylem iş:
— B an a k alırsa, P h aid ro s, bizden te k b aşın a Sevginin ö v g ü sü n ü istem ek le k o n u iyi b ir y o la so
kulm uş olm adı. Sevgi b ir te k olsaydı, p ek i derdim , am a b ir te k değil ki. O lm adığına göre de, h a n g i çe
şit sevginin övülm esi g erek tiğ in i önceden söylem ek d lazım. Ben k o n u y u doğru yola sokm ağa çalışacağım , önce S ev gin in nasıl övülm esi g erek tiğ in i söyliyece- ğim, so n ra da ta n rıy ı gereğince öveceğim.
H erk es b ilir ki, Sevgi A p h ro d ite ’den ayrılm az.
A phrodite te k olsaydı, Sevgi de te k o lurdu, am a m adem k i iki A p h ro d ite v a r, S ev g in in de ik i ol
m ası gerek. G erçek ten de b u ta n rın ın ikiliği nasıl in k â r ed ilebilir? B iri, en eskisi göksel dediğim iz A phrodite a n a k a rn ın d a n doğm uş değil, G öğün k ı
zıdır. D aha so n ra gelen b ir başkası v a r ki, Z e u s’le
D ione’n in kızıdır, ona o rta m alı A p h ro d ite diyoruz e
(26). İs te r istem ez o n lara bağlı iki tü r lü sevgi de ola
cak, b irin e o rta m alı, ö b ü rü n e göksel diyeceğiz. İm di b ü tü n ta n r ıla r övgü b ek liyeceğin e göre, h e r b iri
n in p ayım a y ırd etm em iz gerekiyor. Ş u n u söyliye- S1 a yim ki, ne y ap arsak yapalım , yaptığım ız iş kendili
ğinden n e güzeldir, ne de çirkin. Ö rn eğ in şu anda yaptığım ız şey: içm ek, şark ı söylem ek, konuşm ak, b u n la rın hiç b iri k en d iliğ in d en güzel değildir. G ü
zellik b u n la rın y apılış b içim in den doğar. B u n ları güzel, doğru d ü rü st y ap arsak , güzel olur, y apm az
sak, ç irk in olur. S evm ek te de öyle: güzel olan, övül- m eğe değen h e r Sevgi değil, bizi sevgin in güzeli
ne y ö n elten Sevgidir.
O rta m alı A p h ro d ite ’ye b ağ la n a n in sa n ın k e n ti disi de o rta m alıdır, h e r işin i rasgele y a p a r; bu
sevgi aşağılık k işile rin sevgisidir. B u tü rlü le ri k a d ın ları d a d e lik a n lıla r k a d a r sev erler, so n ra d a sev
d ik le rin in b e d e n le rin i ca n la rın d a n çok sev erler, ü ste lik de sev d ik lerin i eld en geldikçe a p ta lla r a ra sın da seçerler, çü n k ü iste d ik le ri a rz u la rın ı sonuna k a d a r g ö tü rm e k tir; b u işin güzelliğine, çirkinliği- c ne bakm azlar. İşi tesad ü fe b ıra k ırla r, güzel de ola
bilir, ç irk in de. O n lard a sevgi ta n rıla rın d a h a genç olanına, d oğuştan h em e rk e k lik , hem dişilik p ayı ola
n ın a bağlıdır. Göksel A p h ro d ite ’n in y o lu n d a gidense, hiç dişilik k arışm am ış, sadece erk ek liğ i olan b ir ta n rıy a bağlanm ış olur, (on u n için yalnız d e lik a n lıla rı sev er), so n ra d a h a eski olan b u ta n rı ta şk ın lığ a da düşmez. O nun yolu nd a giden yalnız e rk e k cinse çev
rilir, doğ u ştan d a h a gürbüz, d a h a akıllı olan v arlık -
la rı sever. C oşku nlu k ların ı k atık sız olarak b u Sevgi- d den a la n ları d elik an lıları sevişlerin d en de ta n ıy a b i
liriz. G ençleri yalnız a k ılla rı işlem eğe b aşladığı çağ
da, y a n i sak alları b ite rk e n severler. Böyle y a p a r
la r, çü n k ü n iy e tle ri saf çocukları tuzağa d ü şü rm ek, son ra da h içe sayıp, b a şk a sevgilere koşm ak değil, o n larla ö m ü r boyu b e ra b e r yaşam ak, b ir h a y a t o r
taklığ ı k u rm a k tır. H a tta b ir k a n u n la k ü ç ü k le ri sev
m eği y a sak etm eli ki, sev en lerin b u n ca em ek leri so- e nu bilinm ez b ir işte harcan m asın . Ç ünkü çocukla
rın canları, b e d e n le ri sonunda iy ilik te n y an a m ı, k ö tü lü k te n y an a m ı dönecek, bilinm ez. G erçi iyi in sa n la r b u k a n u n a k e n d ilik le rin d e n u y a rla r. A m a o r
ta m alı Sevgi d ü şk ü n le rin e k a rşı öyle b ir zor k u lla n
m alı, nasıl o n ların serb est k a d ın la rla d üşüp k alk - 182 a m aların ı önlem ek için elim izden geleni y a p ıy o r
sak. O n ların d ü şk ü n sevgileri yüzü n den değil m id ir ki, nice k im se le r seven b ir in san ın gö n lü n ü y a p m a ğa çirk in b ir şey say acak k a d a r ileri gidiyorlar. H ep kö tü cinsten sevişenlere b a k ıy o rla r, o n ların ölçü
süz, edepsiz h a lle rin i g ö rü y o rla r da ondan. O ysa ki hang i işte o lu rsa olsun insan y ap tığ ın ı yolu yordam ı ile y ap tı mı, k im sen in k ö tü gözle b ak m a ğ a h a k k ı y oktur.
B aşka m em lek etlerd e sevginin, sın ırla rı belli, kolayca k a v ra n ır, b ir te k geleneği v a rd ır; bizde ise b tü rlü tü rlü s ü g ö rü lü r. E lis’te, L ak ed aim o n ’da, Boio- t ia ’lıla rd a (27) y ani in sa n la rın k o n uşm ad a u sta o lm adık ları y e rle rd e k u ra l k esin d ir, sevenin gön
lü n ü y ap m ak düpedüz iyi b ir şey say ılır: genç ol-
sun, yaşlı olsun, kim se b u n a k ö tü demez. H erhalde gençleri k a n d ırm a k için b ir sü rü lâ fla rla v a k itle ri
ni k a y b e tm ek n iy etin d e değiller, z aten konuşm ak elle rin d e n gelm ez. îo n ia ’da ve y a b a n cıla rın b o y u n d u ru ğ u a ltın d a y a şıy an d ah a b a şk a y e rle rd e gele
n e k bu işi ayıp say ar; çü n k ü y a b a n cıla rın zorbalığa c day an an düzeni yalnız b u n u değil, d ü şünceyi ve b e
deni g eliştirm e kaygısîm da k ö tü sayd ırır. K u lla rı
n ın b ü y ü k d ü şü n celere y ü k selm eleri b a şta k ile rin işine g e lir mi? B ü y ü k d o stlu k ları, an laşm aları da istem ezler, ki b u da sevginin y a ra ttığ ı nice değer
le r a ra sın d ad ır. Bu konuda bizim zorbalarım ız da alacak ları dersi aldılar. A risto g eito n ile H arm odios (28) a ra sın d ak i k arşılık lı d e rin sevgi z o rb a lık la rı
na son verdi. D em ek seveni sev in d irm en in ayıp d sayıldığı y e rd e b u k u ralı doğuran, o rad a k ile rin d ü ş
k ü n lü ğ ü olm uş, b ir y a n d a n b a şta k ile rin doym az h ırsları, ö b ü r y a n d a n da a ltta k ile rin pısırıklığı. T e r sine b u işi iy id ir diye k e stirip a ta n la rın k u rd u k la rı gelenek de b ir düşünce tem b elliğ in d en geliyor.
Bizdeki yol b u n la rın hep sin d en d ah a güzel, onun için de, dem in söylediğim gibi, anlaşılm ası d a h a zor.
B ir d ü şü n elim gerçek ten , biz ne diyoruz; açık ça sev
m ek gizli gizli sev m ekten d ah a güzeldir, b u n d a n da güzeli en iyi soylu, en d eğerli in san ları, b a ş k a la rın dan ç irk in de olsalar, sevm ek tedir. Seven b ir in sa nı d estek lem ek için hepim iz n e le r yaparız! K ö tü say- e dığım ız b ir iş için y a p a r m ıyız b u n ları? B irisini el
de etm ek güzel, elden k a ç ırm a k ç irk in sa y ılır b iz
de. E lde etm e işinde biz sev en in en olm ıyacak se- 9
rü v en le re katılm asın ı hoş gö rü rüz, b u n d a n b aşk a ne- 183 a y in peşine düşsek, neye can atsak , felsefenin en acı y e rg ilerin e uğ rarız. S ev gililerin b irb iri için y a p tık la rın ı b iri çıkıp da p ara, m evki, ik tid a r elde e t
m ek için yapsa, dileğine v a rm a k için y alv arıp y a k arsa, y e m in le r etse, kapı ö n lerin d e yatsa, hiç b ir kölenin katlan am ıy acağ ı k ölelik lere k atlan sa, d o st
ların ı da, d ü şm an ların ı da k a rşısın d a b u lu r; düş- b m an la rı onu d alk av u k lu k la, el ete k öpm ekle suç
lan d ırır, d o stları da ona site m le r eder, y a p tık la rın dan u ta n ırla r. O ysa ki b ü tü n b u n la rı seven b ir in san yaptı mı, hoş g ö rü lü r, h a ttâ gelenek o n u a y ıp lam ak şöyle d u rsu n , d ü n y a n ın en güzel şeyini y a p tığ ın a inan ır. İşin garibi, y em in edip yem inini boz
duğ u zam an bile ta n rıla rın k endisin i hoş göreceği sanılır. A ta sözünün de dediği gibi, sevgi yem ini y e m in sayılm az. D em ek ki ta n r ıla r da in sa n la r da seve- c ne ta m b ir h ü rriy e t v erm işler, bizim âdetlerim izd en b u anlaşılıyor. Böyle olunca, devletim iz içinde sev
m ek ve sevenin gö nlünü y ap m an ın çok güzel b ir şey sayılm ası b ek len eb ilir. A m a b ir yan d an da görüy o
ruz ki, b a b a la r m ahsus ço cukların ın b aşın a eğ itm en ler koyup, sevg ililerin b irb irle riy le konuşm asın a en gel oluyorlar. B irb irin i sev enleri aynı y a şta k i a rk a daşları görünce, ayıplıyor, y a şlıla r da bu ay ıp lam ay a d engel olm uyor, o n lara yalnış y ap ıy orsun u z dem i
yorlar. B u n la ra bakınca, bizde b u işin k ö tü g ö rü ld ü ğü nü san ıyo r insan.
İm di, b a n a k alırsa, m esele şu: b a şta d a söyledi
ğim gibi, bu iş te k ta ra flı değil, sevgi te k b aşın a ve F. 3
k en d iliğ in d en n e güzeldir, ne çirkin. G üzeldir güzel y ap ılırsa, ç irk in d ir ç irk in yapılırsa. D ü şk ü n b ir in san ın a rz u la rın a çirk ince k ap ılm ak n e k a d a r k ö tü ise, değerli b ir in san a k e n d in i güzel b ir şekilde v er- e rnek o k a d a r iyidir. D üşk ün dediğim iz, o rta m alı sevgiye düşen, candan çok bed eni seven adam dır.
B u sevgi u z u n sürm ez, çü n k ü sevilen şey sü re k li değildir. Asıl sevdiği şey, sevgilinin bedeni b ir çiçek gibi so lar solm az, sözler, y em in lerle b irlik te sevgi de u ç a r gider. B ir insanı, içi güzel diye, seven ise.
ö m ü r boy u sever, çü n k ü sü re k li b ir şeye bağlanm ış- 184 a tır. İşte bizim geleneğim izin istediği b u sev g ililerin b irb irin i en iyi, en güzel şek ild e denem esi, k ö tü a r
zu la rd an kaçıp, iyi a rz u la ra u y m alarıd ır. O nun için k im in e koş, kim ine kaç der, b u y arışm a d a sevenin de, sevilenin de iyi cinsten mi, k ö tü c in sten m i ol
d u k la rın a bak arız. Y ine b u n u n iç in d ir ki, çab u k ele geçirilm eyi ay ıp say ar, a ra d a n b ir zam an geçm e
sini isteriz, çü n k ü çoğu zam an denem eye en iyi f ır sat v e re n b u d u r. K ö tü g ördüğüm üz b aşk a b ir şey de, p a ra y a h u t m evki u ğ ru n a k e n d in i v erm ek, kor- b ku ve baskı a ltın d a gevşem ek, y a h u t ta p ara, poli
tik a o y u n la rın ın çekiciliğine k a p ılm ak tad ır. K ötü görürüz, çü n k ü b u n la rın sağlam , sü rekli b ir ta ra fı y o k tu r, ü ste lik güzel sevgi doğm az b u nlardan.
K end in i sevgiye v e rm e n in b izim geleneğim izce b ir te k güzel yolu vard ır. S ev en b ir in san ın h e r tü r- c lü köleliğe k atlan m ası onu k ü ç ü k düşürm ez, ayıp sayılm az d em iştik ya, b u g ö n ü llü köleliğin de g e r
çek ten u tanılm ayacak b iric ik şek li erdem u ğ ru n a kö-
1 elik tir. Biz şöyle b ir k a n u n koym uşuz ortaya: insan k en d in i b irin e k ul köle ederken, o n u n la d ah a ü stü n b ir bilgiye, dah a ü s tü n b ir erd em e u laşıcağ m a in a nıyorsa, gönüllü köleliğin bu tü rlü sü n d e hiç b ir ç ir
kin lik, hiç b ir küçülm e y o ktu r. D em ek iki ilk e bin
leşiyor: in san ın b irin i sevm esiyle bilgiye v ey a h e r- d h a n g i b ir erdem e gönül v erm esi b ir te k şey oluyor.
Ancak bu şekilde b ir d elik an lın ın k en d in i sevene yüz verm esi güzel say ılab ilir. Seven ile sevilen bu b irliğ e nasıl v a ra b ilirle r? H e r b iri a y rı y oldan gi
decek, birin cisi kend isin e yüz v e re n d elik an lıy a y a pılm ası doğru saydığı h e r y ard ım ı yapacak, İkin cisi de k en d in e bilgi ve erd em g etiren i d o ğru işle r
de destekliyecek, h e r tü rlü d e ğ erlerin i a rttıra b ile - e cek, ö b ü rü de d ah a iyi, daha bilgili olm ayı isteyecek.
Evet, işte o zam an b u ik i yol b ir n o k tad a b irle şir v e yalnız o rad a sevgilinin sevene yüz v erm esi güzel b ir şey olur, başk a h iç b ir y erd e değil. Bu yolda in san al dansa bile, ayıp sayılm az, oysaki b a şk a h e r yolda in san aldansa da aldanm asa da, u tan ıla c a k h a lle re düşer. Ö rneğin bizi seveni zengin sanıp, ona 185 a p a ra için yüz v e rse k de aldansak, so nrad an adam ın fa k ir olduğu anlaşılsa, elim ize de beş p a ra geçm e
se, az m ı u tan ırız b u n dan? Böyle d av ra n m ak la , n e m al olduğum uzu o rta y a koym uş oluruz, p a ra için h e rk e sin h e r dediğini y a p a n b ir adam d e rle r bize, b u da güzel b ir şey değildir. T ersin i düşünelim , b i
zi seveni iyi adam san d ık ve onun sevgisiyle daha iyi olacağım ızı um duk, a d a m aşağılık, d eğersiz çık- b tı, aldandık. Bu aldan m a gene de güzel b ir aldan-
m adır, ç ü n k ü b u n u n la nasıl b ir in san olduğum uzu gösterm iş oluyoruz; değ er k azan m ak , d ah a iyi ol
m ak için h e r şeye canla b aşla sa rıla n b ir in san d e r
le r bize, b u n d a n güzel şey de olam az. D em ek ki e r dem u ğ ru n a sevm ekle sevilm ek n e tü rlü olu rsa ol
sun, güzel oluyor, işte Göksel A p h ro d ite ’ye bağlı sevgi b u d u r, k endisi de onun gibi göksel, yücedir.
D evlet için de, te k le r için de b u Sevginin değeri bü- c y ü k tü r, çü n k ü seveni de, sevileni de erd em yo lu n da k en d i k en dini aşm ağa zorlar. B u ndan gayrisi hep öb ü rü n e, o rta m alı A p h ro d ite ’ye bağlıdır.
İşte, P h aid ro s, Sevgi ü stü n e b en im hazırlıksız o lara k söyliyebileceklerim bu n lar.
S u san (29) böylece susm uş, (b ak ın ne kelim e o y u n ları yapıyorum , h o calard an öğrendim ) derken sıra A risto p h a n e s’e gelm iş, am a A ristodem os’un d e diğine göre, fazla y e m e k ten mi, nedense hıçkırığa d tu tu lm u ş A ristophanes, b ir tü rlü konuşam am ış. Ya*
m n d a o tu ra n hekim E ry k sim a k h o s’a şu k ad arın ı söyliyebilm iş:
— E ryksim akhos, y a hıçk ırığım ı d u rd u r, y a h u t ta b en kendim d u rd u ru n c ıy a k a d a r y e rim e konuş.
— P eki, iki işi b ird e n göreyim , dem iş, senin, y e
rin e konuşayım , h ıçk ırığ ın d u ru n ca, konuşursun.
Y alnız beni d in lerk en , n efesin i uzunca tu t ki, hıçkı- e rığ m d ursu n . D urm azsa, su ile g a rg a ra et, gene de
d urm azsa, b ir şeyle b u rn u n u k a rış tır ve h ap şır. B u
nu b ir ik i defa y a p tın m ı, h ıçk ırığ ın n e k a d a r in a t
çı o lu rsa olsun, kesilir.
— Sen konuşm ana bak , dem iş A ristophanes; de
d ik le rin i yaparım .
E ryksim akho s söz alıyor:
— Bence, diyor, P au sa n ia s çok iyi başladığı k o nuşm asını iyi bitirem edi. O nun sözlerini ta m a m la m a işini ben ü stü m e alıyorum . Sevgiyi ikiyle a y ır
m ak doğru su iyi b ir şey, am a bu iki sevgiyi yalnız gönlüm üzün insan güzellerine bağlan ışın d a g ö rm e
meli, d ah a nice nice şeyler, örneğin h ay v a n la r, to p ra k ta n b iten ler, kısacası b ü tü n v a rlık la rd a da aynı şeyi gösterm ek gerek ir. Bizim sanatım ız olan h e kim lik böyle b ir görüşe g ö tü rü y o r insanı. Sevgi y ü ce, y ü c e le r yücesi b ir ta n rıd ır, ta n rı işlerin de de, in san işlerin d e de etkisi sınırsızdır.
Sözlerim e h ekim likle b aşlıy arak , sanatım a k a r şı d uyduğum saygıyı belirteceğim . B edenlerin y a pısını da bu ik i tü rlü sevgi k u rar. B akın nasıl:
h erk es şu nu kabu l ed er ki, bedende sağlıkla h a s
talık b irb irin e benzem iyen ayrı h allerd ir. B irb i
rin e benzem iyen şeylerin arzu ları, sevgileri de el
b ette b irb irin e benzem iyecek; sağlam b ir b ed en
deki sevgi h a sta b ir bedendeki sevgiden başkadır.
D em in P au san ias iyi in san ları sevm ek güzel, k ö tü leri sevm ek ç irk in d ir diyordu; onun gibi bedende de iyi, y an i sağlam olandan y an a gitm ek güzeldir, (h a ttâ h ek im lik dediğim iz işin y ap m ak zorunda ol
duğu şey de b u d u r) kötü, y an i h a sta olandan yana gitm ek ç irk in d ir, iyi b ir hek im in yapacağı da b u gi
dişi ö nlem ektedir. H ekim liğe kısaca b ed end e sevgi 186 a
b
olay ların ın dolm a ve boşalm a ile ilgili bilgisi d ene
ti bilir. Bu o lay la r içinde güzel sevgiyi ç irk in sevgi
den ay ırm asın ı bilen, h e k im le rin h ek im i olur. îy i b ir hek im beden yapısın d a öyle b ir değişiklik y a p a r ki, sevginin b iri ötek in in y e rin e geçer, sevgiyi olm a
dığı ve olm ası g erek tiğ i y e rd e y a ra tm a sın ı bilir, y a h u t t a te rs in e b u lu n u p da b u lu n m am ası g erek tiği y e rd e n ko p arıp atar. B edende b irb irin e d üşm an olan şeyleri dost h alin e getirm eğe, o n ları b irb irin e sev
dirm eğe gücü yetm elid ir. S evişm iyen şe y le r b irb i- rin e k a rş ıt olan şey lerdir, soğukla sıcak, acı ile ta t-
;• lı, k u ru ile yaş ve bu gibi k a rşıtlık la r. B u n la rı b ir biri ile sev iştirm e ve u y u ştu rm a n ın y o lu n u b u lm a k lad ır k i,-p irim iz A sklepios (30), siz şa irle rin de de
diği ve ben im de in an dığ ım gibi, h ek im lik sanatını k u rm u ştu r.
Böylece ben şunu ile ri sü rü y o ru m : h ek im lik 187 a b aştan b a şa b u ta n rın ın em rin d ed ir, b ed enin de to p rağ ın d a işletilm esi ona b ağlıdır. M üziğe gelince, b ir az d ü şü nm esini bilen açıkça g ö rü r ki, o da ö b ü r s a n a tla rla aynı d u ru m d ad ır. H e ra k le ito s’un (31) da k a rışık b ir ifade içinde söylem ek istediği b u o lacak tır h e rh a ld e : «B irlik, diyor, k en d i içinde a y rıla n şey-
■ i e rin u y uşm asıd ır, tıp k ı okla yay a ra sın d ak i u y u ş
ma gibi.» U yuşm anın b ir a y rılm a olduğunu, b irlik içinde ay rı şey lerin kaldığ ını söylem ek m an tığ a d ü pedüz a y k ırıd ır. D em ek istediği belki de şuydu: ön- b ce b irb irin d e n a y rıla n alçak ve y ü k sek sesler var,
so n ra b u sesler uzlaşıyo r ve m üzik san atın d a a h en k bu uzlaşm ay a dayanıyor. A lçakla y ü k sek ay rı kal-
salardı, a h en k diye b ir şey olam azdı. G erçek ten de a h e n k b ir ses b irliğ id ir, ses b irliğ i ise b ir u y u şm a dır. A m a iki şey b irb irin e k a rşı çatışm a h a lin d e ol
d uğ u m üddetçe, b u n d a n b ir u yu şm a doğm az, ç a tı
şan, u y u şm ıy an şeyler b ir a h en k kuram az. R itim için de böyledir, çü n k ü ritim de önce b irb irin e k a rş ıt c olan çab u k la y av aşın so n rad an uyuşm ası ile doğar.
B ü tü n b u n la rla m üziğin yaptığı nedir? H ek im lik te olduğu gibi, ay rı şey leri sevgi ile k a y n a ştırıp u y u ş tu rm a k . B aşka tü rlü söyliyecek olursak, m üzik ah en k ve ritim alan ın d a sevgi o layların ın bilgisidir.
A y rıca ah en k le ritim in y ap ıla rın d a sevgi b e lirtisi
ni görm ek zo r değildir; b u ra d a sevginin ik i tü rlü s ü de henüz görülm ez. B una k a rşılık in sa n la rın ahenk- leri ve ritim le ri k u lla n ışla rın d a gerek m üzik ya- d ra tırk e n (b u n a bestelem e diy o ru z), gerek b u y a ra tıla n ses ve söz d ü zen lerin i y e rli y erind e k u lla n ırk e n (ki b u n a da usul bilgisi d eriz), iste b u rad a zorluk b a şlıy o r ve işini iyi bilen b ir u sta aranıyor.
Böylece yine aynı düşünceye v arm ış oluyoruz:
ken d ilerin i düzenlem em iş olan in sa n la r düzenlem iş o lan lara yüz v erm eli ve sev g ilerini yaşatm ağ a ça
lışm alı. İşte güzel sevgi b u d u r, göksel dediğim iz, U ra n ia ’y a bağladığım ız sevgi b u d u r. P o ly m n ia ’y a e
(32) bağlı, o rta m alı dediğim iz ö b ü r sevgiye gelin
ce, onun tad ın ı ç ık arm ak için, ölçülü, hesap lı o l
m ak gerekir. N itek im h ek im lik sa n atın d a h a s ta la n m adan y em ek y em en in ta d ın a v arab ilm eğ i sağla
m ak önem li b ir iştir. D em ek o luy o r ki, m üzikte, h e kim likte ve h e r şeyde, h em insan, hem ta n rı işle-
