Açık Bilim Altyapısı ve Araştırma Verilerinin Yönetimi

Açık Bilim Altyapısı ve Araştırma Verilerinin Yönetimi

Yaşar Tonta

Hacettepe Üniversitesi

Bilgi ve Belge Yönetimi Bölümü

yunus.hacettepe.edu.tr/~tonta/tonta.html [email protected]

@yasartonta

Araştırma Verilerinin Yönetimi ve Açık Bilim Çalıştayı, Boğaziçi Üniversitesi, 11 Eylül 2018, İstanbul

Plan

• Açık Bilim

• Araştırma Verileri

• Araştırma Altyapıları

• Türkiye’de Durum

Açık Bilim

Araştırma çıktılarına (bilimsel yayınlar ve veriler) ve süreçlerine (yöntem ve araçlar) herkesin serbestçe

erişmesini, bunların ortak kullanımını, dağıtımını ve üretimini kolaylaştıran

bilim uygulaması

Kaynak: Science, 2012

Açık Bilim

Bilimsel yayınlar Veriler

Yöntemler

Kaynak: Open Science by Design, 2018, s. 24

Açık erişim Açık veri

Açık kaynak

yazılım

Açık Bilim Ekosistemi

Açık Bilim

Kütüphane, Bilişim Sis.

AES

Akad. Env. Sis.

ADES

Değ. Sis.

Bilimsel

BAP

Araş. Proj.

YÖK Akademik,

YÖK

YÖKSİS, Ulusal Tez Merkezi, ÜAK

Araştırmacı / Nesne No.

ORCID, DOI

CRIS

Güncel Araş.

Bilgi Sis.

TRUBA

Türkiye Ulusal Bilim e-Altyapısı,

turkiye.gov.tr

Açık kaynaklar

WorldCat, PubMed, CrossRef, Europeana, arXiv, zenodo, unpaywall, github, re3data, HathiTrust, DART,

OATD, Internet Archive, i4oc.org, DataCite,

OpenDOAR

Yayıncılar

Clarivate Analytics, Scopus, SSRN, Plum

TÜBİTAK

ULAKBİM, ARBİS, ULAKNet, EKUAL, TR-Dizin, ARDEB

EOSC

Avrupa Açık Bilim Bulutu, EGI

OpenAIRE Fonla-

yıcılar

kamu-özel

Google

Scholar, Books, Dataset, MS Academic, Dimensions

Araştırma İş Akışı

Kaynak: Schonfeld, 2018

Veri içeren yayınlar

İşlenmiş veriler ve veri gösterimleri

Veri dermeleri ve yapısal veri tabanları

Ham veriler ve veri dizileri

(1) Veriler makalede yer alır

ve açıklanır (2) Verilerin

açıklamaları makaleye ek

dosyalarda açıklanır

(3) Makalede veri merkezlerindeki /

arşivlerindeki verilere atıf yapılır (4) Mevcut veri

dizilerini açıklayan veri yayınları

(5) Kurumun çekmecelerindeki

ve disklerindeki veriler

Kaynak: Reilly, 2012, slayt#24

Veri yayını piramidi Veri Yayın Piramidi

Araştırma Verileri Ekosistemi

Kaynak: Stall, 2017.

Fonlayıcı

-Özel, devlet, kurumsal

Yayıncı

-Kar amacı güden/

gütmeyen, devlet

Arşiv -Açık veri Deposu

Veri Yöneticisi / Hizmetçisi -Belli bir alan /

Genel Araştırmacı /

Bilimci -Kişi -Takım Akademik Kurum -Kaynaklar

-Kütüphane

İyi Yönetilen Veriler -->

Daha İyi

Bilim

FAIR Veri İlkeleri

Verilerinizi

• Bulunabilir

• Erişilebilir

• Birlikte çalışabilir

• Yeniden kullanılabilir hale getiriniz

• Findable

• Accessible

• Interoperable

• Reusable

FAIR Veriler

Kaynak: Knight, 2015, slayt #28

Bulunabilir Erişilebilir

Birlikte çalışabilir

• Verilerinizi bir veri arşivinde tanımlayınız

• Kalıcı numaralar kullanınız

• Neyin

paylaşılacağına karar verin

• Katılımcının onayını alın ve risk yönetimi uygulayın

• Açık formatlar

• Tutarlı sözdağarı

• Ortak standartlar kullanın

• İzin verilen kullanıma karar verin

• Uygun lisansı seçin

Akıllı Açıklık

• Erişilebilir

• Anlaşılabilir

• Değerlendirilebilir

• Kullanılabilir

Kaynak: Science, 2012, s. 14-15

Araştırma Altyapıları

• Kolaylıklar

• Kaynaklar

• Hizmetler

• İnsan kaynakları, araç-gereçler, bilgi içeren kaynaklar (arşivler, veri bankaları) de araştırma altyapılarına dahil

• Altyapılar tek bir yerde (ör. büyük teleskoplar), dağıtık

(ör., arşivler, veri toplama istasyonları) ya da sanal olabilir

Kaynak: Sustainable, 2017, s. 6

Avrupa Açık Bilim Bulutu (EOSC)

Kaynak: https://blogs.eui.eu/library/ec-launches-implementation-roadmap-timetable-european-open-science-cloud-eosc/

Bilimsel verileri paylaşmak için güvenli, açık bir ortam

Araştırma verilerini analiz etmek ve yeniden kullanmak için açık ve kusursuz hizmetler

Sınırlar ve disiplinler arası bağlantı

Bilimi geliştirme Uzun dönemli ve

sürdürülebilir Araştırmacılar arasında

küresel düzeyde bağlantı Bağlı veriler

MEVCUT VE GELECEKTEKİ VERİ ALTYAPILARINI BİR ARAYA GETİRME

Avrupa Açık Bilim Bulutu

• Avrupa ortak veri altyapısı

• Ortak işlevler

• Yerel hizmetler

• Ulusal veri merkezleri

• Yönetişim

• Sürdürülebilirlik

• Güven

https://ec.europa.eu/research/openscience/pdf/eosc_declaration.pdf#view=none

Türkiye’de Durum

OECD Kamu Destekli Araştırma Verilerine Erişim Bildirgesi - 2004

Kaynak: https://legalinstruments.oecd.org/en/instruments/157

Kaynak: re3data.org

Türkiye Ulusal Veri Merkezi

Kaynak: http://www.tubitak.gov.tr/sites/default/files/62_2013_104.pdf

İdari ihtiyaçlar, tasarruf imkânı ve siber güvenlik gereksinimleri doğrultusunda,

halen her kurumda müstakil olarak işletilmekte olan veri merkezlerinin tek bir çatı

altında birleştirilerek Türkiye Kamu Entegre Veri Merkezi’nin kurulması önem

arz etmektedir.”

Ulusal Kamu Entegre Veri Merkezi

"Zone-1" merkezindeki personel dışarı ile irtibat kesilse dahi, herhangi bir desteğe ihtiyaç duymadan aylarca görev yapabilecek. Bu kapsamda, yaşam alanlarından, sağlık birimlerine, su tanklarından, gıda depolarına kadar yaşamsal ihtiyaçlar ve alanlar

oluşturulacak. Ana merkez Ankara! . . . "Bütün kamu kuruluşlarındaki verileri süreç içinde bu tesise

taşıyacağız. Türkiye'nin iki farklı coğrafyasında yedekli bir yapı oluşturmayı planlıyoruz” . . . Veri merkezlerini yapmanın bazı kriterleri var. Ana yola, yaşam

alanlarına belli bir mesafede olması gerekiyor. Fiber altyapı güzergahında olması gerekiyor. (. . .)

Yerleşime izin yok: Projenin gerçekleştirileceği yer ve çevresi, "güvenli alan" ilan edilecek, bölgede konut ve yerleşim alanlarının inşasına izin verilmeyecek.

Kaynak: https://www.haber46.com.tr/guncel/cok-gizli-bir- merkez-kuruluyor-308-bin-donum-h338792.html;

https://www.ahaber.com.tr/gundem/2018/03/24/ulusal- kamu-entegre-veri-merkezi-projesi-basliyor

Ne Yapılmalı?

• Araştırma altyapıları

• Açık kaynak yazılımlar

• Açık (FAIR) veri üretimi

• Açık birleştirme (entegrasyon)

• Açık politikalar, sözleşmeler

• Standartlar

• Veri hizmetleri

• Akademik kültürün değişmesi

• . . .

Kaynak: Peters, 2017

Kaynaklar

• Knight, G. (2015, 1 Ocak). Preparing data for sharing: The FAIR principles. ADMIT Network Meeting.

(sunuş slaytları). https://www.slideshare.net/lshtm/preparing-data-for-sharing-the-fair-principles.

• Open Science by Design: Realizing a vision for 21st Century research. (2018). A consensus study report of the National Academies of Sciences Engineering Medicine. Washington, DC: The National Academies Press.

• Posada, E. ve Chen, G.(2017). Publishers are increasingly in control of scholarly infrastructure and why we should care: A case study of Elsevier. http://knowledgegap.org/index.php/sub-

projects/rent-seeking-and-financialization-of-the-academic-publishing-industry/preliminary- findings/

• Peters, P. (2017, 23 Ekim). A radically open approach to developing infrastructure for Open Science.

https://about.hindawi.com/opinion/a-radically-open-approach-to-developing-infrastructure-for- open-science/

• Reilly, S. (2012, 9 Temmuz). Opportunitites for data exchange: Optimising the conditions for data exchange. (sunuş slaytları). https://www.slideshare.net/libereurope/research-data-sharing-leru

• Schonfeld, R.C. (2018, Ocak 4). Big Deal: Should universities outsource more core research infrastructure? http://sr.ithaka.org/publications/big-deal-research-infrastructure/

• Science as an open enterprise. (2012). London: The Royal Society.

https://royalsociety.org/~/media/policy/projects/sape/2012-06-20-saoe.pdf

• Stall, S. (2017, 10 Kasım). Enabling FAIR Data Project and the Council for Data Facilities Engagement.

(sunuş videosu). https://www.youtube.com/watch?v=v4MKk7iMsrc.

• Sustainable European research infrastructures: A call for action. (2017). Brussels: European

Commission. https://ec.europa.eu/research/infrastructures/pdf/swd-infrastructures_323-2017.pdf

Açık Bilim Altyapısı ve Araştırma Verilerinin Yönetimi

Yaşar Tonta

Hacettepe Üniversitesi

Bilgi ve Belge Yönetimi Bölümü

yunus.hacettepe.edu.tr/~tonta/tonta.html [email protected]

@yasartonta

Araştırma Verilerinin Yönetimi ve Açık Bilim Çalıştayı, Boğaziçi Üniversitesi, 11 Eylül 2018, İstanbul