İÇİNDEKİLER
I. GSMH, Sanayi Üretimi ve Talep Unsurlarındaki Gelişmeler ... 1
II. Ödemeler Dengesi... 7
III.Merkezi Yönetim Bütçesi... 13
IV. Parasal Büyüklükler ve Mali Piyasalardaki Gelişmeler... 17
V. Fiyat Gelişmeleri ...…………...………... 19
VI. Dünya Ekonomisindeki Gelişmeler...………. 22
TABLOLAR Tablo 1: Sektörel Büyüme Hızları ……….... 2
Tablo 2: Talep Unsurundaki Gelişmeler ..……….. 3
Tablo 3: İşgücü Piyasasındaki Gelişmeler ……… 4
Tablo 4: Aylık Sanayi Üretim Endeksi ………. 5
Tablo 5: Aylık Kapasite Kullanım Oranı(%)……….. 6
Tablo 6: Mevsimsel Düzeltilmiş İmalat Sanayi Kapasite Kullanım Oranları…... 6
Tablo 7: Yurt İçi Talebe İlişkin Göstergeler ……… ………... 7
Tablo 8: Dış Ticaret Dengesindeki Gelişmeler ……… ………... 7
Tablo 9: Sektörel İhracat ……….... 8
Tablo 10: Ülke Gruplarına Göre İhracat ………... 9
Tablo 11: İhracatçı Birlik Kayıtlarına Göre İhracat ………. 9
Tablo 12: Geniş Ekonomik Gruplara Göre İthalat………. 10
Tablo 13: Seçilmiş Fasıllara Göre İthalat ……….... 10
Tablo 14: Cari İşlemler Dengesi ………... 11
Tablo 15: Sermaye Hareketleri ………... 12
Tablo 16: Merkezi Yönetim Bütçesi Büyüklükleri………... 13
Tablo 17: Merkezi Yönetim Bütçesi Gelirleri...………... 14
Tablo 18: Merkezi Yönetim Bütçesi Harcamaları……….. 15
Tablo 19: Merkezi Yönetim Bütçesi Borç Stoku ………...…….... 16
Tablo 20: Merkez Bankası Net Döviz Pozisyonu... 17
Tablo 21: Merkez Bankası Analitik Bilançosu ... 17
Tablo 22: Parasal Büyüklüklerdeki Gelişmeler ………... 18
Tablo 23: Ocak Ayı İtibarıyla Fiyat Endekslerinde Gelişmeler....…………... 21
Tablo 24: 2009 yılı Ocak Ayı İtibarıyla Özel Kapsamlı TÜFE Göstergeleri……... 21
ŞEKİLLER Şekil 1: Mevsimsel Düzeltilmiş Üretim Endeksleri ... 5
Şekil 2: Merkez Bankası Uluslararası Rezervleri ………... 13
Şekil 3: İç Borçlanma Faiz Oranları ………... 16
Şekil 4: Reel Kur Endeksi ………... 19
Şekil 5: İMKB Bileşik Endeksi ………... 19
Şekil 6: 2009 Yılı Hedefiyle Tutarlı Enflasyon Politikası ... 20 EKLER
Başlıca Ekonomik Göstergeler: http://ekutup.dpt.gov.tr/eg/2009/0201.xls Temel Ekonomik Göstergeler: http://ekutup.dpt.gov.tr/eg/2009/0202.xls
DEVLET PLANLAMA TEŞKİLATI Şubat 2009
I. GSMH, Sanayi Üretimi ve Talep Unsurlarındaki Gelişmeler 1.GSMH ve Sektörel Büyüme Hızları
2008 yılı ikinci çeyreğinde ekonomideki büyüme beklentilerin altında gerçekleşmiş ve Gayri Safi 2008 yılının üçüncü çeyreğinde GSYH piyasa beklentilerinin üstünde yüzde 0,5 oranında artış kaydetmiştir. Bu büyüme hızı son 26 çeyrekte kaydedilen en düşük orandır. DPT tarafından yapılan son tahminlerde üçüncü çeyrekte GSYH’nın yüzde 0,1 oranında azalacağı öngörülmüştü. 2008 yılının ikinci çeyrek GSYH büyümesi ise yüzde 1,9’dan yüzde 2,3’e yükseltilmiştir.
2008 yılının üçüncü çeyreğinde tarımda katma değer beklentilerin oldukça altında yüzde 2,2 oranında artmıştır. Özellikle G.Doğu Anadolu’da yaşanan kuraklık bu gelişmede etkili olmuştur.
Üçüncü çeyrekte tarım sektörünün GSYH içindeki payı yüzde 12,7’dir.
Üçüncü çeyrekte sanayi katma değeri yüzde -0,5 oranında azalmıştır. Üçüncü çeyrekte sanayi sektörünün GSYH içindeki payı yüzde 18,9’dur. Sanayi üretim endeksi ise aynı dönemde ortalama yüzde 2 oranında azalmıştır. Sanayi üretiminde geçen yılın aynı dönemine göre nispi gerileme sözkonusudur. Özellikle tekstil-giyim, kimya, ana metal, metal eşya, makine-teçhizat ve radyo-tv haberleşme alt sektörlerinde üretim gerilemesi kaydedilmiştir. Yılın ikinci çeyreğinde sanayi katma değer artış hızı yüzde 2,8’den yüzde 3,7’ye revize edilmiştir.
Hizmetler sektörü genelinde katma değerde kaydedilen nisbi gerileme yurtiçi talepteki gerilemeyi göstermektedir. Yurtdışı finans piyasalarındaki dalgalanma, yurt içindeki siyasi belirsizlik tüketim ve yatırım kararlarını olumsuz yönde etkilemiştir. Merkez Bankası’nın Mayıs ayından itibaren kısa vadeli faiz oranlarını yükseltmeye başlaması bu yöndeki eğilimi etkilemiştir. Toptan ve parakende ticaret sektöründe katma değer ilk çeyrekte yüzde 9,3, ikinci çeyrekte yüzde 3,9 artmış, üçüncü çeyrekte ise yüzde 1,8 oranında azalmıştır. Oteller ve lokantalarda katma değer ilk çeyrekte yüzde 1,3, ikinci çeyrekte yüzde 0,6 artmış, üçüncü çeyrekte ise yüzde 2,3 oranında azalmıştır.
Ulaştırma ve haberleşmede katma değer ilk çeyrekteki yüzde 7,8 oranındaki artışın ardından ikinci çeyrekte yüzde 4, üçüncü çeyrekte ise yüzde 1,5 oranında artış kaydetmiştir. Konut sahipliğinde katma değer üçüncü çeyrekte yüzde 2,5 artmıştır.
İnşaat sektöründe gerileme devam etmektedir. Bu sektörde katma değer yılın ilk çeyreğinde yüzde 1,5 artmış, ikinci çeyrekte yüzde -0,2 (revize edilen yüzde 0,9) , üçüncü çeyrekte ise yüzde 4,3 oranında azalmıştır. Üretim maliyetlerindeki (özellikle demir-çelik, çimento, petrol türevleri v.b.) hızlı artış, mali piyasalarda gözlenen dalgalanma ile birlikte ortaya çıkan belirsizlik ortamında konut satışlarındaki durgunluk sektörde kaydedilen nispi gerilemeyi beraberinde getirmiştir.
Vergiler (eksi sübvansiyonlar) 2001 krizinden sonra ilk kez yılın ikinci çeyreğinde yüzde 3,6 oranında azalmış (revize edilen yüzde -6,9), üçüncü çeyreğinde ise yüzde 2,2 oranında artmıştır.
2008 yılının üçüncü çeyreğinde yüzde 0,5 oranındaki GSYH büyümesine sektörel katkılar tarımda 0,3 puan, sanayide -0,1 puan, hizmetler sektöründe ise 0,3 puan olarak hesaplanmıştır.
Yılın ilk dokuz ayında ise büyüme yüzde 3,0 olarak gerçekleşmiştir. Bu büyümeye tarımın katkısı 0,1 puan, sanayinin 0,9 puan ve hizmetler sektörünün katkısı ise 2 puandır.
Tablo 1: Sektörel Büyüme Hızları (Bir Önceki Yılın Aynı Dönemine Göre Yüzde Değişme)
2007 2008 2007 2008
I.Ç. II.Ç. III.Ç. IV.Ç. Yıllık I.Ç. II.Ç. III.Ç. 9 Ay 9 Ay Tarım -4,4 -1,0 -8,2 -10,2 -6,9 2,7 -3,1 2,2 -5,9 0,9 Sanayi 10,1 4,6 5,0 4,1 5,8 7,4 3,7 -0,5 6,4 3,4
İmalat 10,4 4,1 4,6 4,0 5,6 7,3 3,4 -1,1 6,2 3,2
Hizmetler 8,2 4,6 5,8 5,5 6,0 6,7 2,4 0,5 6,1 3,1
İnşaat 12,7 7,3 3,9 0,3 5,7 1,5 -0,2 -4,3 7,7 -1,1
Ticaret 7,0 2,4 5,6 6,2 5,3 9,3 3,9 -1,8 5,4 3,6
Ulaştırma 8,4 5,3 6,7 7,2 6,9 7,8 4,0 1,5 6,8 4,3
Mali Aracı
Kur. 12,7 7,8 10,6 8,3 9,8 8,8 9,3 7,2 10,4 8,4
Konut 2,6 2,4 2,6 1,0 2,1 1,5 1,6 2,5 2,5 1,9
Vergi-
Sübvansiyon 10,2 3,5 5,3 5,2 5,9 9,3 -3,6 2,2 6,1 2,4 GSYH 8,1 4,1 3,3 3,6 4,6 6,7 2,3 0,5 5,0 3,0
Kaynak: TÜİK
Cari fiyatlarla GSYH içerisindeki payı yüzde 14’ler civarında olan ulaştırma sektörü, 2008 yılın ikinci döneminde yüzde 3,2 oranında artmış ve sektörün büyümeye katkısı yüzde 0,5 puan olarak gerçekleşmiştir.
Yeni milli gelir serisinde GSYH’ın önemli bir alt bileşeni olan ve sabit fiyatlarla payı yüzde 10’lar civarında olan mali aracı kuruluşlar sektörünün katma değeri yılın ikinci döneminde yüzde 9,4 oranında yükselmiştir. Bu gelişmeler çerçevesinde sektörün büyümeye katkısı yüzde 0,9 puan olmuştur.
GSYH’nın bir diğer önemli alt bileşeni olan vergi-(eksi) sübvansiyon katma değeri, 2008 yılının ilk çeyreğinde yüzde 6,9 oranında azalmış ve büyümeye -0,6 puan katkıda bulunmuştur.
2008 yılının birinci döneminde gerçekleşen yüzde 1,9 oranındaki GSYH büyümesine, tarım sektörünün katkısı negatif 0,2 puan olurken, sanayi ve hizmetler sektörlerinin katkıları sırasıyla 0,8 ve 1,3 puan olarak gerçekleşmiştir.
Yılın ilk altı ayında tarım sektörü katma değeri yüzde 1,1 oranında azalırken, sanayi ve hizmetler sektörü katma değeri sırasıyla yüzde 4,9 ve yüzde 4,4 oranlarında artmıştır. Böylece 2008 yılının ilk altı ayında GSYH artışı yüzde 4,2 oranında gerçekleşmiştir. Söz konusu dönemde tarım sektörünün büyümeye katkısı negatif 0,1 puan olurken sanayi ve hizmetler sektörlerinin büyümeye katkıları sırasıyla 1,4 ve 2,9 puan olarak gerçekleşmiştir.
2. Talep Unsurlarındaki Gelişmeler
GSYH; 2008 yılının üçüncü çeyreğinde yüzde 0,5 oranında, dokuz aylık döneminde de yüzde 3 oranında artış göstermiştir. GSYH büyümesi, 1999 yılı depremi ve 2001 yılı krizinden sonra ilk defa yüzde 1’in altında gerçekleşmiştir. Bu gelişmede; uluslararası piyasalarda başlayan finansal krizin ülkemize yansımalarının etkili olduğu düşünülmektedir. 2007 yılının ilk dokuz aylık döneminde yüzde 5 olarak gerçekleşen GSYH büyümesi, 2007 yılının tümünde yüzde 4,6 olarak gerçekleşmişti.
Tablo 2: Talep Unsurlarında Gelişmeler (Bir Önceki Yılın Aynı Dönemine Göre Yüzde Değişme)
2007 208 2007 2008
2007 I.Ç. II.Ç. III.Ç. IV.Ç. I.Ç. II.Ç. III.Ç. 9 ay 9 ay Toplam Tüketim 4,4 3,8 3,2 6,2 4,3 6,4 2,5 1,2 4,4 3,3
Kamu 6,5 7,0 13,5 4,2 2,7 5,6 -3,7 7,7 8,2 3,0
Özel 4,1 3,4 1,8 6,5 4,6 6,5 3,4 0,3 3,9 3,3
Sabit Sermaye Yat. 5,5 4,5 3,9 4,7 8,7 10,1 -0,8 -5,4 4,4 0,9 Kamu 7,3 3,7 8,2 16,1 1,5 -9,2 -16,5 22,2 10,2 1,2
Özel 5,2 4,6 3,4 3,0 10,1 12,1 1,4 -10,0 3,6 0,8
Stok Değişimi(1) 1,0 3,0 -0,3 0,1 1,4 -0,2 0,2 -0,7 0,8 -0,2 Toplam Nihai Y.İçi Talep 4,7 4,0 3,3 5,8 5,4 7,3 1,7 -0,4 4,4 2,7
Toplam Yurt İçi Talep 5,6 7,0 3,1 5,6 6,9 7,2 1,9 -1,0 5,2 2,4 Net Mal ve Hizm. İhr.(1) -1,2 0,7 0,8 -2,4 -3,5 -0,8 0,3 1,5 -0,4 0,4 Mal ve Hizmet İhracatı 7,3 13,3 9,8 4,6 3,3 12,2 2,5 1,5 8,8 5,0 Mal ve Hizmet İthalatı 10,7 8,2 5,1 14,0 15,5 13,0 0,9 -4,2 9,1 2,8
GSYH 4,6 8,1 4,1 3,3 3,6 6,7 2,3 0,5 5,0 3,0
(1) GSYH Büyümesine Katkı.
2008 yılının üçüncü üç aylık döneminde yerleşik hane halklarının tüketimi yüzde 0,3 oranında artarken, özel kesim sabit sermaye yatırımları yüzde 10 oranında azalmıştır. Bu dönemde;
kamu tüketimi yüzde 7,7 oranında, kamu sabit sermaye yatırımları da yüzde 22 oranında artmıştır.
2008 yılının üçüncü üç aylık döneminde; dört beyaz ana ürünün iç satışlarının yüzde 7,9 oranında otomobil satışlarının yüzde 6,7 oranında azalması, tüketim malları ithalatının yüzde 16,6 oranında artması (reel olarak yüzde 3,4 oranında artması), yerleşik hane halklarının tüketim harcamalarının yüzde 0,3 oranında artmasında etkili olmuştur. Yerleşik ve yerleşik olmayan hanehalklarının yurtiçi tüketiminin alt bileşenleri incelendiğinde; bu dönemde en yüksek artışların, yüzde 8,5’lik artışla sağlık harcamaları, yüzde 3,9’luk artışla çeşitli mal ve hizmetler harcamaları ile yüzde 2,7’lik artışla eğitim harcamalarında gerçekleştiği görülmüştür. Bu dönemde; mobilya, ev aletleri ve ev bakım hizmetlerine yapılan harcamalarda yüzde 4,9 oranında, giyim ve ayakkabı harcamalarında yüzde 5, eğlence ve kültür harcamalarında yüzde 7, lokanta ve oteller harcamalarında da yüzde 7,1 oranında azalışlar gözlenmiştir.
Özel kesim sabit sermaye yatırımlarının bileşenleri incelendiğinde; 2008 yılının üçüncü üç aylık döneminde, makine teçhizat yatırımlarının yüzde 8,4 oranında, inşaat yatırımlarının da yüzde 12,8 oranında azaldığı gözlenmiştir. Sözü edilen dönemde; makine teçhizat yatırımlarının önemli bir fonksiyonu olan yatırım malları ithalatının, cari fiyatlarla yüzde 6,6 oranında, sabit fiyatlarla da yalnızca yüzde 1,1 oranında arttığı görülmüştür. Bu dönemde; sanayi üretim endeksi alt kalemlerinden B.y.s. makine teçhizat imalatının yüzde 5,2 oranında azalması, makine teçhizat yatırımlarının azalmasında etkili olmuştur.
İncelenilen dönemde; kamu maaş ve ücret ödemelerinin yüzde 2,1 oranında azalmasına rağmen, diğer cari harcamaların yüzde 18,4 oranında artması, kamu tüketiminin yüzde 7,7 oranında artmasında belirleyici olmuştur.
2008 yılının üçüncü üç aylık döneminde; kamu makine-teçhizat yatırımlarının yüzde 23,1 oranında inşaat yatırımlarının da yüzde 22 oranında artması, kamu sabit sermaye yatırımlarının yüzde 22,2 oranında artmasını sağlamıştır.
2008 yılının üçüncü üç aylık döneminde; mal ve hizmet ihracatı yüzde 1,5 oranında artarken, mal ve hizmet ithalatının yüzde 4,2 oranında azalmasının etkisiyle, net mal ve hizmet ihracatının GSYH büyümesine katkısı yüzde 1,5 puan olarak gerçekleşmiştir.
Stok değişmelerinin GSYH büyümesine katkısı; 2008 yılının üçüncü üç aylık döneminde eksi yüzde 0,7 puan olarak gerçekleşmiştir.
2008 yılının üçüncü üç aylık döneminde; yüzde 0,3 oranında artan yerleşik hane halklarının tüketim harcamalarının GSYH büyümesine katkısı yüzde 0,2 puan olurken, yüzde 10 oranında azalan özel kesim sabit sermaye yatırımlarının büyümeye katkısı eksi yüzde 2,1 puan olmuştur.
Sözü edilen dönemde, yüzde 7,7 oranında artan kamu tüketiminin büyümeye katkısı yüzde 0,7 puan olarak gerçekleşirken; yüzde 22 oranında artan kamu sabit sermaye yatırımlarının büyümeye katkısı yüzde 0,8 puan olarak gerçekleşmiştir. Diğer bir deyişle, bu dönemde GSYH artışına temel katkılar kamu harcamaları ile pozitif net ihracattan gelmiştir.
3. İşgücü Piyasasındaki Gelişmeler
2008 yılının Aralık ayında işgücündeki artış 2007 yılının aynı dönemine göre 1.130 bin kişi olurken, aynı dönemde istihdam edilenlerin sayısı 2007 yılının Aralık ayına göre 293 bin kişi artarak 20 milyon 736 bin kişiye ulaşmıştır. Buna göre işsiz sayısı 838 bin kişi artmıştır. 2008 yılının Aralık ayında, bir önceki yılın aynı dönemine göre, tarım ve hizmetler sektöründe (inşaat sektörü dahil) sırasıyla, 202 bin kişi ve 296 bin kişi istihdam artışı gözlenmiştir. Sanayi sektörü istihdamı ise 205 bin kişi azalmıştır. Tarım dışı istihdam ise söz konusu dönemde önceki yıla göre 91 bin kişi artmıştır.
Türkiye genelindeki işsizlik oranı 2008 yılının Aralık ayında, 2007 yılının aynı dönemine göre 3 puan artarak yüzde 13,6 olarak gerçekleşmiştir. Bu dönemde, Türkiye'de tarım dışı işsizlik oranı geçen yıla göre 4,3 puan artarak yüzde 17,3; genç nüfusta işsizlik oranı ise geçen yıla göre 5,1 puan artarak yüzde 25,7 olarak gerçekleşmiştir.
Tablo 3: İşgücü Piyasasındaki Gelişmeler
2007 2008 2007(*) I II III IV Aralık I II III IV Aralık
Çalışma Çağındaki Nüfus 49.215 48.935 49.118 49.317 49.511 49.575 49.672 49.881 50.087 50.268 50.339 İşgücüne Katılma Oranı
(Yüzde) 47,8 46,3 48,8 49,3 46,9 46,2 45,9 49,0 49,8 48,4 47,7 Kadın 24,8 23,4 26,3 26,1 23,4 22,6 22,8 26,6 27,1 25,4 24,6 Erkek 71,3 69,6 71,8 72,9 70,9 70,2 69,6 71,9 73,0 71,8 71,3 İşgücü 23.523 22.646 23.965 24.292 23.217 22.879 22.804 24.440 24.948 24.310 24.009 İstihdam 21.189 20.058 21.843 22.060 20.867 20.443 20.162 22.277 22.509 21.315 20.736 İşsiz 2.333 2.587 2.123 2.232 2.350 2.436 2.642 2.164 2.439 2.995 3.274 İşsizlik Oranı (Yüzde) 9,9 11,4 8,9 9,2 10,1 10,6 11,6 8,9 9,8 12,3 13,6 Tarım Dışı İşsizlik Oranı 12,6 14,2 11,5 11,9 12,6 13,0 14,2 11,5 12,7 15,4 17,3 Genç Nüfusta İşsizlik Oranı 19,6 21,7 17,5 19,2 20,0 20,6 21,2 16,3 19,1 23,9 25,7 İstihdamın Sektörel Dağılımı
Tarım 5.601 5.003 6.042 6.174 5.211 4.908 4.751 6.034 6.314 5.494 5.110 Sanayi 4.185 4.074 4.171 4.212 4.292 4.289 4.285 4.323 4.388 4.215 4.084 Hizmetler(**) 11.403 10.982 11.629 11.673 11.364 11.246 11.126 11.920 11.807 11.606 11.542 İnşaat 1.224 943 1.292 1.423 1.259 1.130 1.020 1.359 1.334 1.245 1.126
Kaynak: TÜİK
(*)Hanehalkı işgücü anketi sonuçları Kasım 2006 döneminden itibaren ADNKS’den elde edilen toplam nüfusa dayalı olarak yayımlanacaktır. Önceki yıllarla karşılaştırmalı olarak oluşan yüksek farklar bundan kaynaklanmaktadır.
(**) İnşaat dahildir.
4. Üretim ve Talebe İlişkin Son Gelişmeler
a. Aylık Sanayi Üretimi ve Kapasite Kullanım Oranları
Aylık verilere göre, sanayi üretimi, 2009 yılı Ocak ayında bir önceki yılın aynı ayına göre yüzde 21,3 oranında azalmıştır. Mevsimsel düzeltilmiş sanayi üretim endeksinde ise Ocak ayında Aralık ayına göre yüzde 0,2 oranında azalış gerçekleşmiştir.
2009 yılı Ocak ayında, bir önceki yılın aynı ayına göre, imalat sanayi, enerji ve madencilik sektörleri üretimleri sırasıyla, yüzde 24,2, yüzde 6 ve yüzde 3,8 oranlarında azalmıştır.
Şekil 1: Mevsimsel Düzeltilmiş Üretim Endeksleri (2005=100)
85.0 90.0 95.0 100.0 105.0 110.0 115.0 120.0 125.0 130.0
2005- Mart Mayıs Temmuz Eylül Kasım 2006- Mart Mayıs Temmuz Eylül Kasım 2007- Mart Mayıs Temmuz Eylül Kasım 2008- Mart Mayıs Temmuz Eylül Kasım Ocak
Toplam Sanayi İmalat Sanayi
2009 yılı Ocak ayı imalat sanayi üretimindeki azalışta; endeks içindeki payları yüksek olan, tekstil ürünleri, kimya, taş-toprak, ana metal ve taşıt alt sektörlerinde kaydedilen üretim azalışları etkili olmuştur.
Tablo 4: Aylık Sanayi Üretim Endeksi
(Bir Önceki Yılın Aynı Dönemine Göre, Yüzde Değişme)
Yıllık 2008 2008 2009
2007 2008 Ocak Ekim Kasım Aralık Ocak Sanayi 6,9 -0,9 11,6 -6,8 -13,3 -17,8 -21,3 Madencilik 8,3 7,5 15,2 8,9 -0,4 -1,8 -3,8 İmalat 6,6 -1,8 11,4 -8,1 -14,8 -20,1 -24,2
Gıda-İçecek 3,0 4,1 6,9 0,9 6,5 14,3 1,0
Tekstil 0,6 -10,6 0,4 -10,1 -16,4 -23,7 -26,3
Giyim 6,6 -12,1 5,6 -12,8 -13,6 -19,0 -13,9
Petrol Ürünleri 0,3 -2,4 5,4 -1,2 -19,7 -38,0 -29,4
Kimya 8,7 -0,3 16,9 -7,0 -15,0 -19,4 -20,2
Toprak Ürünleri 2,1 -1,9 7,3 -2,8 -6,4 -21,0 -20,6
Ana Metal 10,7 -2,0 12,2 -19,5 -25,2 -26,6 -24,1
Metal Eşya 8,6 -6,8 10,0 -17,3 -25,2 -32,3 -30,6
Makine-Teçhizat 6,2 -4,8 -1,8 -10,9 -11,1 -14,9 -22,5
Taşıt Araçları 9,3 5,9 41,4 -17,8 -42,4 -52,2 -60,3
Enerji 8,7 3,8 12,7 -0,4 -3,7 -5,3 -6,0 Kaynak: TÜİK
2009 yılı Şubat ayı toplam imalat sanayi kapasite kullanım oranı 2009 yılının Şubat ayına göre 15,5 puan azalarak yüzde 63,8 oranında gerçekleşmiştir.
Şubat ayında özel sektör imalat sanayi kapasite kullanım oranı geçen yılın aynı ayına göre 15,1 puan azalarak yüzde 63,6 olurken, kamu sektörü kapasite kullanım oranı 2,1 puan artarak yüzde 86,2 olmuştur.
Tablo 5: Aylık Kapasite Kullanım Oranı (%)
Kaynak: TÜİK
2009 yılı Şubat ayında mevsimsel düzeltilmiş serilere göre toplam imalat sanayi kapasite kullanım oranı yüzde 63,4 seviyesinde gerçekleşmiştir.
Tablo 6: Mevsimsel Düzeltilmiş İmalat Sanayi Kapasite Kullanım Oranları
Aylar Toplam Kamu Özel
2007 Ocak 81,2 86,9 81,1
Şubat 83,3 96,3 81,0
Mart 82,2 88,7 80,8
Nisan 81,7 87,3 80,4
Mayıs 81,8 86,9 80,8
Haziran 81,7 89,5 80,6
Temmuz 81,3 85,7 81,0
Ağustos 81,5 83,8 81,8
Eylül 81,4 88,7 80,3
Ekim 81,9 88,5 81,0
Kasım 81,8 89,6 80,6
Aralık 81,4 89,8 80,0
2008 Ocak 83,2 93,7 82,8
Şubat 82,3 90,8 80,9
Mart 81,5 90,5 79,8
Nisan 81,6 94,6 79,5
Mayıs 81,0 92,8 79,2
Haziran 81,1 93,2 79,1
Temmuz 79,2 92,1 77,1
Ağustos 75,3 92,2 72,8
Eylül 78,3 93,1 76,7
Ekim 75,4 81,5 74,8
Kasım 72,6 76,1 72,1
Aralık 65,3 61,8 65,8
2009 Ocak 64,2 69,2 63,3
Şubat 63,4 69,6 63,1
İşyerlerinin üretim ve yurtiçi satışlar konusunda 2009 yılı Şubat ayı beklentilerine ilişkin değerlendirmeye göre; üretimde artış beklediğini belirten işyerlerinin oranı yüzde 27,4 olurken, işyerlerinin yüzde 21,5’i üretimde azalış beklemektedir. İşyerlerinin yüzde 30,8’i yurt içi satışlarda artış beklerken, yüzde 23,5’i ise yurt içi satışların düşeceği beklentisinde olduklarını ifade etmişlerdir.
Yıllık 2008 2008 2009
2007 2008 Şubat Ekim Kasım Aralık Ocak Şubat İmalat Sanayi 81,8 78,1 79,3 76,7 72,9 64,7 63,8 63,8 Kamu 88,4 86,7 84,1 83,5 75,3 61,6 68,8 86,2 Petrol Ürünleri 89,7 88,1 81,6 94,6 77,6 58,7 63,6 0,0
Gıda 79,0 82,5 71,0 74,5 91,1 76,6 81,5 89,4
Kimya 90,3 88,8 96,0 84,9 69,6 76,0 66,1 92,4
Ana Metal 91,4 85,2 92,5 53,4 65,4 59,6 84,9 55,1
Özel 80,7 77,0 78,7 75,8 72,5 65,2 63,0 63,6 Gıda-İçecek 72,4 71,1 70,3 73,0 70,8 67,7 66,4 65,8
Tekstil 81,5 75,7 76,9 75,5 73,0 71,4 67,5 66,5
Giyim 83,6 80,2 83,5 77,4 76,9 76,4 74,9 74,2
Petrol Ürünleri 67,7 59,6 46,1 57,4 53,6 48,0 40,9 48,7
Kimya 74,7 73,5 74,9 73,6 68,9 66,1 64,9 68,3
Toprak Ürünleri 82,3 78,4 73,3 75,3 76,8 68,3 63,1 61,7
Ana Metal 84,7 81,6 81,3 78,0 72,3 66,4 63,4 71,7
Makine-Teçhizat 77,4 73,5 74,0 72,4 70,2 66,1 61,5 67,2 Taşıt araçları 88,2 77,8 89,9 75,3 68,3 44,7 41,6 47,5
b. Yurtiçi Talebe İlişkin Göstergelerdeki Gelişmeler
2008 yılının Ocak ayında; dört beyaz ana ürünün üretimi, ihracatı, ithalatı ve yurtiçi satışları, bir önceki yılın aynı ayına göre sırasıyla, yüzde 23,2, yüzde 24,1, yüzde 34,9 ve yüzde 27,9 oranında azalmıştır.
Otomobil üretimi; 2009 yılının Şubat ayında yüzde 50,4 oranında, Ocak-Şubat döneminde de yüzde 55,8 oranında azalmıştır. 2009 yılının Şubat ayında otomobil ihracatı, 2008 yılının aynı ayına göre, yüzde 52,1 oranında, Ocak-Şubat döneminde de yüzde 56,4 oranında azalmıştır. 2008 yılının Ocak-Şubat döneminde yüzde 82,5 olarak gerçekleşen otomobil ihracat-üretim oranı, 2009 yılının aynı döneminde yüzde 81,5 olarak gerçekleşmiştir.
Tablo 7: Yurtiçi Talebe İlişkin Göstergeler
(Bir Önceki Yılın Aynı Dönemine Göre Yüzde Değişme)
2008 2009
2007 2008 Ağustos Eylül Ekim Kasım Aralık Ocak Şubat Beyaz Eşya Yurtiçi Satışları* -1,8 -3,5 5,8 -1,1 -4,8 -30,8 -27,9 Toplam Otomobil Üretimi 16,3 -2,1 -9,6 -1,3 -24,2 -53,8 -63,4 -61,2 -50,4 Toplam Otomobil Satışları -4,2 -14,4 -8,3 -2,2 -39,2 -56,6 -58,1 -29,1 -31,6 İthal Otomobil Satışları -7,3 -12,6 -6,8 0,7 -35,4 -55,1 -54,7 -37,1 -33,5
Trafiğe Kaydedilen Araç Sayısı -25,0 -3,8 7,1 -12,6 -12,0 -42,9 -47,6
* Dört ana beyaz eşya ürününü (çamaşır makinesi, bulaşık makinesi, fırın ve buzdolabı)kapsamaktadır.
2008 yılının Haziran ayından itibaren sürekli azalan otomobil satışları, 2009 yılında da azalmaya devam ederek, Ocak-Şubat döneminde yüzde 30,5 oranında azalmıştır.
2009 yılının Şubat ayında yüzde 33,5 oranında azalan ithal otomobil satışları, Ocak-Şubat döneminde de yüzde 35,2 oranında azalmıştır. 2008 yılının Ocak-Şubat döneminde, yüzde 69,7 olarak gerçekleşen ithal otomobil-toplam otomobil satış oranı, 2009 yılının aynı döneminde yüzde 65 olarak gerçekleşmiştir.
II. Ödemeler Dengesi 1. Cari işlemler Dengesi
2009 yılı Ocak ayında, geçen yılın aynı ayına göre, ihracat yüzde 25,7 oranında azalarak 7.9 milyar dolar, ithalat yüzde 43,3 oranında azalarak 9.3 milyar dolar olarak gerçekleşmiştir. 2008 yılı Ocak ayında yüzde 65 olan ihracatın ithalatı karşılama oranı 2009 yılının aynı ayında yüzde 85,1 olarak gerçekleşmiştir. 2008 yılı Ocak ayında 4.6 milyar dolar olan dış ticaret açığı (ödemeler dengesinde gösterildiği şekliyle, bavul ticareti, navlun hariç) 2008 yılında yüzde 98,3 oranında azalarak 78 milyon dolar olmuştur.
Tablo 8: Dış Ticaret Dengesindeki Gelişmeler
(Milyon Dolar) İhracat Yüz. Değ. İthalat Yüz. Değ. Dış Tic. Deng. Yüz. Değ.
2007 2008 2009 08/07 09/08 2007 2008 2009 08/07 09/08 2007 2008 2009 08/07 09/08 Ocak 6.565 10.626 7.891 61,9 -25,7 10.592 16.339 9.271 54,3 -43,3 -4.027 -5.713 -1.380 41,8 -75,9 Şubat 7.657 11.072 44,6 11.383 16.026 40,8 -3.726 -4.954 32,9 Mart 8.958 11.425 27,5 13.234 16.812 27,0 -4.276 -5.387 26,0
Nisan 8.313 11.363 36,7 12.919 17.889 38,5 -4.606 -6.526 41,7 Mayıs 9.148 12.470 36,3 14.935 19.306 29,3 -5.788 -6.836 18,1 Haziran 8.980 11.771 31,1 14.266 19.477 36,5 -5.286 -7.705 45,8 Temmuz 8.938 12.592 40,9 15.214 20.557 35,1 -6.276 -7.965 26,9 Ağustos 8.737 11.047 26,4 14.682 19.251 31,1 -5.945 -8.204 38,0 Eylül 9.039 12.791 41,5 14.459 17.885 23,7 -5.420 -5.093 -6,0 Ekim 9.895 9.720 -1,8 15.627 14.942 -4,4 -5.731 -5.222 -8,9 Kasım 11.319 9.384 -17,1 16.632 12.072 -27,4 -5.313 -2.688 -49,4 Aralık 9.724 7.712 -20,7 16.120 11.404 -29,3 -6.396 -3.692 -42,3 Toplam 107.272 131.975 23,0 170.063 201.960 18,8 -62.791 -69.985 11,5
Kaynak: TÜİK
2009 yılı Ocak ayında imalat sanayi ürünleri ihracatı yüzde 26,8 oranında azalmıştır. 2008 yılının Ocak ayında 1.6 milyar dolar olan kara taşıtları ihracatı 2009 yılının ilk ayında önemli oranda azalarak 649 milyon dolar olmuştur. Aynı dönemde geçen yılın aynı dönemine göre elektrikli makina ve cihazlar ihracatı yüzde 24,6, Dokumaya elverişli maddeden hazır eşya ihracatı yüzde 25,5 oranında azalış göstermiştir.
Tablo 9: Sektörel İhracat
(Milyon Dolar) Yıllık % Ocak %
2007 2008 08/07 2008 2009 09/08
Toplam 107.272 131.975 23,0 10.626 7.891 -25,7
Tarım ve Ormancılık 3.725 3.927 5,4 382 422 10,6 Madencilik 1.661 2.155 29,7 137 98 -28,4 İmalat 101.082 125.145 23,8 9.990 7.317 -26,8 Seçilmiş Fasıllara Göre İhracat
Kara taşıtları 18.297 15.904 -13,1 1.635 649 -60,3
Örme giyim eşyası 7.831 8.022 2,4 712 600 -15,7
Elektrikli makina, cihazlar 7.977 7.423 -6,9 609 459 -24,6 Kazan-makine-mek.cihaz 10.261 8.781 -14,4 745 590 -20,8
Demir ve çelik 14.946 8.372 -44,0 731 594 -18,7
Örülmemiş giyim eşyası 5.327 5.445 2,2 500 400 -20,0
Demir veya çelikten eşya 5.743 4.130 -28,1 361 330 -8,6 Mineral yakıt, mineral yağlar 7.532 5.148 -31,6 549 180 -67,3
Yenilen meyveler 2.855 2.671 -6,4 266 266 0,0
Dokumaya elv. madd. hazır eşya 1.336 1.256 -6,0 174 130 -25,5 Plastik ve mamulleri 3.563 2.822 -20,8 221 185 -16,5 İnci kıymetli taş ve mamülleri 5.384 2.624 -51,3 1.092 1.035 -5,2 Kaynak: TÜİK
Avrupa Birliği ülkelerinin ekonomik büyümesinin yavaşlamasının ihracata etkileri 2008 yılının son aylarında görülmeye başlamış ve 2007 yılının Aralık ayında yüzde 54,6 olan Avrupa Birliği’nin ihracattaki payı 2008 yılının Aralık ayında yüzde 41,8’e gerilemiştir. 2009 yılının Ocak ayında ise yüzde 43,1 olarak gerçekleşmiştir. 2008 yılının Ocak ayında en fazla ihracat yapılan ülke İsviçre olmuştur. İsviçre’yi Almanya İtalya ve Irak takip etmiştir.
Tablo 10: Ülke Gruplarına Göre İhracat
Yıllık % Ocak %
2007 2008 08/07 2008 2009 09/08
AB Ülkeleri 60.399 63.375 4,9 5.457 3.402 -37,7
Diğer Ülkeler
EFTA Ülkeleri 1.328 3.262 145,7 775 842 8,6
Bağımsız Devletler Topluluğu 10.088 13.925 38,0 859 584 -32,0
OECD Ülkeleri 65.675 70.447 7,3 6.548 4.490 -31,4
Karadeniz Ekonomik İşbirliği 16.784 20.844 24,2 1.425 879 -38,3
Ekonomik İşbirliği Teşkilatı 4.700 6.245 32,9 399 397 -0,4
Türk Cumhuriyetleri 2.874 3.748 30,4 204 197,86 -3,2
İslam Konferansı Teşkilatı 20.311 32.583 60,4 1.897 2.077 9,5
Toplam 107.272 131.975 23,0 10.626 7.891 -25,7 Kaynak: TÜİK
İhracatçı Birliklerinin (TİM) kayıtlarına göre 2009 yılının ilk ayında görülen ihracatta azalma eğilimi devam etmiş ve Şubat ayı ihracatı bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 35,2 oranında azalarak 6.9 milyar dolar olmuştur. Bu gelişmede gelişmiş ülkelerin ekonomilerinde yaşanan resesyon neticesinde oluşan talep yetersizliğinin etkisi olduğu düşünülmektedir. İhracat miktarı, geçen yılın aynı ayına göre taşıt araçları ve yan sanayiinde yüzde 55,4, kimyevi madde ve mamüllerinde yüzde 39,6, hazır giyim ve konfeksiyon ihracatında yüzde 34,3, elektrik-elektronik sanayiinde yüzde 27, demir ve demir dışı metallerde ise yüzde 40,2 oranında azalmıştır.
Tablo 11: İhracatçı Birlikleri Kayıtlarına Göre İhracat
(Milyon Dolar)
Şubat Ocak-Şubat
2007 2008 %
08/07 2007 2008 % 08/07 TOPLAM 10.593 6.866 -35,2 20.375 13.908 -31,7 Taşıt Araçları ve Yan Sanayii 2.460 1.098 -55,4 4.607 2.101 -54,4 Hazır giyim ve Konfeksiyon 1.471 967 -34,3 2.905 2.118 -27,1 Kimyevi Maddeler ve Mamulleri 1.008 609 -39,6 2.041 1.176 -42,4 Demir Çelik Ürünleri 1.379 984 -28,6 2.345 1.948 -16,9
Elektrik-Elektronik 782 571 -27,0 1.509 1.124 -25,5
Tekstil ve Hammaddeleri 612 371 -39,4 1.200 770 -35,8
Makine ve Aksamları 551 428 -22,3 1.049 837 -20,2
Demir ve Demir Dışı Metaller 497 297 -40,2 955 596 -37,6 Çimento ve Toprak Ürünleri 246 217 -11,8 455 420 -7,7 Hububat,Bakliyat,Yağlı Tohumlar ve Mamulleri 312 301 -3,5 620 608 -1,9
Fındık ve Mamulleri 113 66 -41,6 249 141 -43,4
Madencilik Ürünleri 244 119 -51,2 467 275 -41,1
Ağaç Mamülleri ve Orman Ürünleri 218 170 -22,0 421 355 -15,7 Değerli Maden ve Mücevherat 133 69 -48,1 252 141 -44,0 Kaynak: TÜİK
Ekonomik büyümenin yavaşlaması ile beraber iç talebin daralması ithalatın 2008 yılının son üç ayında azalmasına neden olmuş ve 2007 yılında bir önceki yıla göre yüzde 21,8 oranında artan ithalat 2008 yılında yüzde 18,8 oranında artarak 202 milyar dolara ulaşmıştır. 2009 yılı Ocak ayında bu durum devam etmiş ve ithalat yüzde 43,3 oranında azalarak 9.3 milyar dolar olmuştur. 2008 yılının Ocak ayında en çok ithalat yapılan ülke Rusya Federasyonu olmuştur. Bu ülkeyi sırasıyla Almanya, Çin ve ABD izlemiştir.
Tablo 12: Geniş Ekonomik Gruplara Göre İthalat
(Milyon Dolar)
Yıllık % Ocak %
2007 2008 08/07 2008 2009 09/08 Toplam İthalat 170.063 201.960 18,8 16.339 9.271 -43,3
Sermaye 27.054 28.020 3,6 2.190 1.203 -45,1
Ara malları 123.640 151.744 22,7 12.486 6.930 -44,5 Tüketim 18.694 21.489 15,0 1.567 1.064 -32,1
Enerji İthalatı 33 883 48 281 42,5 3 765 2 491 -33,8 Enerji Dışı İthalat 136.180 153.679 12,9 12.574 6.779 -46,1 Kaynak: TÜİK
2008 yılında ithalatta en büyük kalem mineral yakıtlar, mineral yağlar olmuştur. 2009 yılı Ocak ayında da bu durum devam etmektedir. Bu fasılı Kazan. makine. mek.cihaz izlemiştir. 2009 yılı Ocak ayında inci kıymetli taş ve mamulleri ithalatı geçen yılın aynı dönemine göre yüzde 93,5 oranında azalmıştır.
Tablo 13: Seçilmiş Fasıllara Göre İthalat
(Milyon Dolar)
Yıllık % Ocak
2007 2008 08/07 2008 2009 08/07
Toplam İthalat 170.0
63 201.823 18,7 16.339 9.271 -43,3 -Mineral yakıt. Yağlar 33.883 48.207 42,3 3.765 2.491 -33,8 -Kazan. makine. mek.cihaz 22.570 22.539 -0,1 1.878 1.064 -43,3
-Kara taşıtları 12.397 12.790 3,2 916 357 -61,0
-Elek. makine ve cihazlar 13.295 13.893 4,5 1.341 716 -46,6
-Demir ve çelik 16.182 23.158 43,1 1.730 820 -52,6
-Plastik ve mamulleri 8.688 9.385 8,0 807 396 -51,0
-İnci, kıymetli taş ve metal mamulleri 5.906 5.654 -4,3 566 37 -93,5 -Organik kimyasal ürünler 3.996 4.421 10,6 394 215 -45,4
-Eczacılık ürünleri 3.524 4.360 23,7 318 257 -19,3
-Optik alet ve cihazlar 3.012 3.444 14,3 271 183 -32,6
-Pamuk.pamuk ipliği 2.830 2.330 -17,6 253 117 -53,7
Kaynak: TÜİK
a. Hizmetler Dengesi
Turizm gelirleri 2008 yılı Ocak ayında bir önceki yılın aynı ayın göre yüzde 1,9 oranında azalarak 868 milyon dolar olarak gerçekleşmiştir. Aynı dönemde, hizmetler başlığının diğer önemli bir kalemi olan taşımacılık kaleminde 40 milyon dolar tutarında net giriş gerçekleşmiştir. İnşaat hizmetlerinden kaynaklanan net döviz girişi 2009 yılında bir önceki yılın aynı ayına göre yüzde 4,2
oranında artarak 74 milyon dolar olmuştur. Bu gelişmeler sonucunda, 2008 yılının Ocak ayında toplam 465 milyon dolar fazla veren hizmetler dengesi kalemi, 2009 yılının ilk ayında yüzde 20,9 oranında azalarak 368 milyon dolar fazla vermiştir.
b. Gelir Dengesi
2009 yılı Ocak ayında gelir dengesi kaleminde 261 milyon dolar net çıkış kaydedilmiştir. Bu dönemde yatırım geliri kaleminin altında yer alan doğrudan yatırımlar ve diğer yatırımlarda (faizler) gerçekleşen net çıkışlar, sırasıyla 26 milyon dolar ve 377 milyon dolar olurken; portföy yatırımlarından kaynaklanan net girişler 149 milyon dolara ulaşmıştır.
c. Cari Transferler
2009 yılının Ocak ayında cari transferler bir önceki yılın aynı ayına göre yüzde 72,4 oranında büyüyerek 262 milyon dolar olarak gerçekleşmiştir.
Tablo 14: Cari İşlemler Dengesi
(Milyon Dolar)
Yıllık Ocak
2007 2008 2008 2009
I. Dış Ticaret Dengesi -46.677 -53.174 -4.601 -78 1.İhracat f.o.b. 114.332 137.060 10.243 7.750 2.İthalat c.i.f. -170.063 -201.960 -16.339 -9.271
3.Diğer 9.054 11.726 1.495 1.443
II. Hizmetler Dengesi (Net) 13.323 17.457 465 368
1.Taşımacılık -385 265 -4 40
2.Turizm 15.227 18.404 611 589
3.İnşaat Hizmetleri 759 974 71 74
4.Finansal Hizmetler -228 -137 1 -16 5.Diğer Ticari Hizmetler -821 -1.304 -95 -187 6.Resmi Hizmetler -733 -795 -51 -116
7.Diğer Hizmetler 403 723 9 40
III. Gelir Dengesi -7.108 -7.924 -165 -261
1. Ücret Ödemeleri -70 -75 -6 -7
2. Yatırım Geliri -7.038 -7.849 -159 -254 Doğrudan Yatırımlar -2.100 -2.374 -65 -26 Portföy Yatırımları 383 972 172 149 Diğer Yatırımlar -5.321 -6.447 -266 -377 Faiz Gideri -7.479 -8.469 -547 -580 Uzun Vade -6.785 -7.827 -498 -529 -Merkez Bankası -563 -510 -42 -30 -Genel Hükümet -1.720 -1.474 -24 -33 -Bankalar -1.246 -1.205 -147 -121 -Diğer Sektörler -3.256 -4.638 -285 -345
Kısa Vade -694 -642 -49 -51
IV. Cari Transferler 2.243 2.018 152 262
İşçi Gelirleri 1.209 1.324 110 50
Cari İşlemler Dengesi -38.219 -41.623 -4.149 291 Kaynak: TCMB
2. Sermaye Hareketleri Dengesi ve Uluslararası Rezervler
2009 yılının Ocak ayında 2 milyar dolar tutarında net sermaye çıkışı gerçekleşmiştir. Aynı dönemde yurt dışında yerleşik kişilerin yurt içinde yaptıkları net yatırımlar bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 3,3 oranında oranında azalarak 1 milyar dolar olarak gerçekleşmiştir. Bu dönemde yurt dışında yerleşik kişilerin net gayrimenkul alımları 220 milyon dolar olarak kaydedilmiştir. 2009 yılı Ocak ayında Türkiye’deki yabancı sermayeli şirketlerin yurt dışındaki ortaklarından kullandıkları kredilerle ilgili olarak 86 milyon dolar net kullanım gerçekleştirdikleri görülmektedir. Aynı dönemde, yurt içinde yerleşik kişilerin yurt dışında yaptıkları net yatırımlar 478 milyon dolar olarak gerçekleşmiştir. Bu gelişmeler sonucunda doğrudan yatırımlarda gerçekleşen net sermaye girişi 2009 yılının Ocak ayında 614 milyon dolar olmuştur.
2008 yılının Ocak ayında 242 milyon dolar net sermaye girişi olan portföy yatırımlarında 2009 yılının ilk ayında 841 milyon dolar net çıkış gerçekleşmiştir. 2009 yılı Ocak ayında yurtiçinde yerleşik kişilerin yurt dışında 712 milyon dolar tutarında net menkul değer alımı gerçekleştirdiği görülmektedir. Söz konusu dönemde, yurtdışında yerleşik kişiler hisse senedi piyasasında 104 milyon dolar, devlet iç borçlanma senetleri piyasasında 1 milyar dolar tutarında net satım gerçekleştirmişlerdir.
Tablo 15: Sermaye Hareketleri
(Milyon Dolar)
Yıllık Ocak
2006 2007 2008 2009 Sermaye ve Finans Hesapları 36.622 37.052 6.214 -2.018 1. Doğrudan Yatırımlar (net) 19.940 15.400 983 614
-Yurtdışında -2.106 -2.585 -146 -478
-Yurtiçinde 22.046 17.985 1.129 1.092 2. Portföy Yatırımları (net) 717 -4.778 242 -841 -Hisse Senetleri 5.138 716 -497 -104 -Borç Senetleri -2.358 -4.218 1.251 -25 3. Diğer Yatırımlar (net) 23.997 25.373 5.596 -2.049 Ticari Krediler (Yükümlülükler) 4.231 1.559 1.046 -449 Krediler (Yükümlülükler) 27.595 27.333 2.768 -854
-Merkez Bankası 0 0 0 0
-Genel Hükümet -3.901 742 -211 -198
-Bankalar 5.608 2.808 84 -236
-Diğer Sektörler 25.888 23.783 2.895 -420 4. Rezerv Varlıklar -8.032 1.057 -607 258 Net Hata Noksan 1.597 4.571 -2.065 1.727 Kaynak: TCMB
Diğer yatırımlar kaleminde 2008 yılının Ocak ayında 5.6 milyar dolar net giriş gerçekleşmişken bu yılın aynı döneminde 2 milyar dolar net çıkış gerçekleşmiştir.
2008 yılının Ocak ayında resmi rezervler 607 milyon dolar artış göstermişken, 2009 yılının aynı döneminde 258 milyon dolar düşüş olmuştur.
2008 yılı sonunda 71 milyar dolar seviyesinde bulunan Merkez Bankası brüt rezervleri, geçici verilere göre 2009 yılı Ocak ayında 68 milyar dolara gerilemiştir.
Şekil 2: Merkez Bankası Uluslararası Rezervleri
Merkez Bankası Uluslararası Rezervleri (Milyar Dolar)
1520 2530 3540 4550 5560 6570 7580
2004 .1 3 5 7 9 11 2005
.1 3 5 7 9 11
2006.1 3 5 7 9 11
2007,1 3 5 7 9 11
2008,1 3 5 7 9 11 2009,1
Kaynak: TCMB
III. Merkezi Yönetim Bütçesi
2009 yılının ilk iki ayında, merkezi yönetim bütçe gelirleri, geçen yılın aynı dönemine göre yüzde 2,5 oranında artarak 34.2 milyar TL, harcamaları ise yüzde 35,5 oranında artarak 44.6 milyar TL seviyesinde gerçekleşmiştir. Bu gelişmeler sonucunda, merkezi yönetim bütçesi 10.4 milyar TL açık verirken, bütçe faiz dışı fazlası geçen yılın aynı dönemine göre yüzde 65,4 oranında azalarak 3.3 milyar TL seviyesinde gerçekleşmiştir. Dünyada bir çok ülkeyi ağır ekonomik şartlarla karşı karşıya getiren küresel mali kriz sebebiyle beklentilerdeki kötüleşme, daralan yurtdışı ve yurtiçi talep ve azalan ekonomik faaliyetlerin tabii bir sonucu olarak kamu gelirlerindeki artış tahminlerin altında gerçekleşmiş ve bütçe dengesinde kısmi bir bozulmaya yol açmıştır. ABD ve gelişmiş ülkelerden kaynaklanan küresel ekonomik mali krizin büyüme ve istihdam üzerindeki olumsuz etkilerinin en aza indirilmesi ve genel makroekonomik istikrarın sağlanması hedefine bağlı olarak;
beklentilerin iyileştirilmesi, ekonomik faaliyetlerin kesintiye uğramaması ve yurtiçi talebin canlandırılması amacıyla vergi başta olmak üzere maliye politikası araçları etkili bir şekilde kullanılmaktadır.
Tablo 16: Merkezi Yönetim Bütçesi Büyüklükleri
Ocak-Şubat 2008 2009
Artış (%)
2009 Bütçe Tah./Baş.
Ödeneği
Gerç.
Oranı (%)
Gelirler 33,410 34,245 2.5 248,758 13.8
Genel Bütçe Gelirleri 32,329 32,936 1.9 242,957 13.6
Vergi Gelirleri 29,336 27,630 -5.8 202,090 13.7
Vergi Dışı Gelirler 2,792 3,715 33.1 26,787 13.9
Sermaye Gelirleri 24 1,320 - 13,139 10.0
Alınan Bağış ve Yardımlar 178 248 39.2 942 26.3
Alacaklardan Tahsilat - 24 - 19,424 0.1
Özel Bütçe Gelirleri 374 504 34.7 3,878 13.0 Düzenleyici ve Denet. Kurulların Gelirleri 706 804 14.0 1,924 41.8
Harcamalar 32,913 44,604 35.5 259,156 17.2
Faiz Dışı Harcamalar 23,916 30,963 29.5 201,656 15.4
Personel Giderleri 8,697 10,076 15.9 57,211 17.6
Sosyal Güv. Kur. Devlet Primi 1,105 1,233 11.6 7,243 17.0 Mal ve Hizmet Alımları 2,252 2,577 14.5 25,454 10.1
Cari Transferler 10,780 15,944 47.9 87,956 18.1
Sermaye Giderleri 133 323 142.7 14,839 2.2
Sermaye Transferleri 310 152 -50.9 2,825 5.4
Borç Verme 640 659 2.9 4,661 14.1
Yedek Ödenek - - - 1,468 0.0
Faiz Harcamaları 8,998 13,642 51.6 57,500 23.7
Bütçe Dengesi 496 -10,359 - -10,398 99.6
Faiz Dışı Denge 9,494 3,282 -65.4 47,102 7.0
Kaynak: Maliye Bakanlığı (Kamu Hesapları Bülteni)
2009 yılının Ocak-Şubat döneminde, genel bütçe gelirleri bir önceki yılın aynı ayına göre yüzde 1,9 oranında artarak 32.9 milyar TL düzeyinde gerçekleşmiştir. Bu dönemde, geçen yılın aynı dönemine göre, gelir vergisi tahsilatındaki artış oranı yüzde 7,8 olmuştur. Aynı dönemde, kurumlar vergisi tahsilatı yüzde 4,9 oranında azalırken motorlu taşıtlar vergisi tahsilatı yüzde 3,6 oranında artış göstermiştir.
Bu yılın ilk iki ayında, dahilde alınan mal ve hizmet vergileri tahsilatı bir önceki yılın aynı dönemine göre, yüzde 4,7 oranında azalmıştır. Dahilde alınan mal ve hizmet vergileri içinde;
tüketici talebindeki daralmanın sonucunda, dahilde alınan KDV tahsilatı 3,8 oranında, ÖTV tahsilatı ise yüzde 8,7 oranında azalmıştır. Bu dönemde, alkollü içkiler ve tütün mamulleri üzerinden alınan ÖTV geliri yüzde 12,4 oranında artarken doğalgaz ve petrol ürünleri üzerinden alınan ÖTV geliri yüzde 13,7 oranında, motorlu taşıtlar üzerinden alınan ÖTV geliri yüzde 37,3 oranında, dayanıklı tüketim malları ve diğer mallar üzerinden alınan ÖTV geliri ise yüzde 35,2 oranında azalmıştır. Aynı dönemde, damga vergisi tahsilatındaki artış oranı yüzde 8,3 oranında artmış, harç gelirleri ise yüzde 9,2 oranında azalmıştır. Banka ve sigorta muameleleri vergisi tahsilatında yüzde 26,8 oranında artış olduğu görülürken, özel iletişim vergisi tahsilatı yüzde 1,3 oranında gerilemiştir.
2009 yılının ilk iki ayında, uluslararası ticaret ve muamelelerden alınan vergi tahsilatı 2008 yılının aynı dönemine göre ithalattaki keskin düşüşe bağlı olarak yüzde 31,2 oranında düşüş kaydedilmiştir. Bu dönemde, 2008 yılında 4.4 milyar TL olan ithalde alınan KDV geliri yüzde 32,3 oranındaki azalışla 3 milyar TL’ye gerilemiştir.
Tablo 17: Merkezi Yönetim Bütçesi Gelirleri
Ocak-Şubat
2008 2009 Artış
(%) 2009 Bütçe Tahmini
Gerç.
Oranı (%)
Toplam 33,410 34,245 2.50 248,758 13.8
Genel Bütçe Gelirleri 32,329 32,936 1.88 242,957 13.6 Vergi Gelirleri 29,336 27,630 -5.8 202,090 13.7
Gelir, Kar ve Ser. Kaz. Üz. Al. Ver. 10,107 10,396 2.9 65,401 15.9
Gelir Vergisi 6,175 6,657 7.8 45,253 14.7
Kurumlar Vergisi 3,932 3,738 -4.9 20,148 18.6
Mülkiyet Üzerinden Al. Ver. 1,486 1,544 3.9 4,823 32.0 Motorlu Taşıtlar Vergisi 1,476 1,529 3.6 4,700 32.5
Diğer 10 15 43.7 123 12.2
Dahilde Alınan Mal ve Hizmet Ver. 11,335 10,799 -4.7 79,065 13.7
Dahilde Alınan KDV 3,360 3,232 -3.8 19,974 16.2
ÖTV 6,491 5,926 -8.7 49,376 12.0
Banka ve Sig. Muam. Vergisi 641 814 26.8 4,100 19.8
Özel İletişim Vergisi 763 753 -1.3 5,199 14.5
Diğer 80 75 -6.5 417 17.9
Uluslararası Tic. ve Mua. Alınan Ver. 4,838 3,330 -31.2 42,053 7.9
İthalde Alınan KDV 4,395 2,974 -32.3 38,500 7.7
Diğer 443 356 -19.6 3,553 10.0
Diğer Vergiler 666 742 11.4 4,777 15.5
İd. Harçlar ve Üc. San. Dışı Arizi S. 903 820 -9.2 5,970 13.7
