Çevresel Gürültü Modellerinin Hazırlanması

(1)

Çevresel Gürültü Modellerinin Hazırlanması

DataKustik GmbH, Greifenberg, Almanya

www.datakustik.com

(2)

İçerik

1. CadnaA Yazılım Yapısı ve Temel İşlemler ... 4

CadnaA Ana Ekranı, Sınırlar ve Yakınlaştırma/Uzaklaştırma ... 5

2. Modelleme ve Gürültü Kaynaklarının Düzenlenmesi ... 6

3. Temel Hesaplama Prensipleri ... 7

Gürültü Kaynaklarından Alıcı Noktalarına Yayılım: Ses Işınları ... 7

Bölümleme (Segmentasyon) ... 7

Bariyerleme ... 8

Sayısal Arazi Modeli (SAM) ... 8

Yansıma ... 9

4. Hesaplamaların Yapılandırılması ... 10

Ülke ... 10

Genel Sekme ... 11

Zaman Aralıkları ve Cezalar ... 12

Değerlendirme parametrelerinin tanımı ... 12

Sayısal Arazi Modeli (SAM) ... 13

Ses Yutumu ... 14

Yansıma ... 14

5. Izgara Hesaplamaları ... 14

Izgara hesaplaması ayarları ... 15

Düşey ızgaralar: ... 16

6. Altyapı Gürültü Kaynakları - Karayolu ... 18

Parametreler ... 18

Modelleme Bariyerleri ... 19

Kendinden Bariyerli ... 20

7. Altyapı Gürültü Kaynakları - Demiryolları ... 22

Parametreler ... 22

8. Kaynaklar – Sanayi Gürültüsü: Noktasal Kaynak ... 23

9. Kaynaklar – Sanayi Gürültüsü: Çizgisel Kaynak ... 24

Şekilk 30: Çizgisel Kaynak Giriş penceresi. Hareketli makineler ... 25

(3)

10. Kaynaklar – Sanayi Gürültüsü: Alansal Kaynak ... 25

Şekil 31: Düşey alan kaynak penceresi ... 26

11. Nesne Ağacı (Hiyerarşik Olarak Yapılandırılmış Gruplar) ... 26

Şekil 32: Varyantlar penceresi ... 27

Nesne Ağacı... 28

12. Veriyi içe/dışa aktarma ... 30

ArcView verisini içe aktarma ... 31

13. Birden fazla nesnenin düzenlenmesi... 34

Aralık ve aktivasyon ... 35

14. Öznitelikleri kullanarak nesnelerin görünümünü değiştirme ... 35

15. Koşullar ve formüller ... 36

16. Dizi işlemler kullanarak düzenleme ... 36

17. Not penceresinin ileri düzey kullanımı ... 37

18. İleri düzey proje organizasyonu ... 38

Mevcut bir sistemin ikinci bir kopyasını çıkarma ... 39

Daha büyük projelerde tekli Nesne Ağacı seviyelerini kullanma ... 40

Kısmi Seviye Analizi ... 41

19. Izgara aritmetikleri ve renk paletleri ... 42

20. Çizim Tasarımcısı ile Grafiksel Sunum ... 43

Plan hücrelerini düzenleme ... 44

Düşey ızgara ... 46

Şekil 54: Düşey ızgara ekleme ... 46

3B Görünüm ... 46

Şekil 55: 3B Kamera Seçimi ... 46

Şekil 56: 3B Görünümlü Çizim Tasarımcısı ... 47

21. Sonuç Tablosu yoluyla genel bakış ... 47

Şekil 57: Farklı varyantların değerlerini gösteren sonuç tablosu ... 48

22. Protokol aracılığıyla sonuç incelemesi ... 48

Şekil 58: Protokol önizlemesi ... 48

(4)

23. GoogleEarth ile bağlantı ... 49

Şekil 59: GoogleEarth’e aktarma seçenekleri ... 49

24. Bina Gürültü Haritaları ... 50

25. Hızlandırma teknikleri ... 51

Şekil 60: Hızlandırma Teknikleri ... 51

Şekil 61: QSI – İstatistiksel Analiz penceresi ... 52

26. Bölme oluşturma ve dağıtılmış hesaplama ... 52

27. Etki analizi ve maruziyet değerlendirmesi... 54

Gürültüden rahatsız olan insan sayısının belirlenmesi ... 56

Şekil 62: Her bir cephe alıcı noktasına tahsis edilen sakin sayısının bir tabloda toplanması ... 56

Şekil 63: Sonuç Tablosu ... 56

Gürültü seviyesi aynı aralıkta bulunan alanların belirlenmesi ... 56

Gürültüden rahatsız olan kişi sayısının bir ızgaraya toplanması ... 58

Şekil 63: farklı Cephelerde tesbit edilen gürültü seviyelerinde rahatsız olan sakin sayısı .. 59

28. Eylem planlama, çakışma haritaları ve sıcak nokta analizi ... 60

Çakışma Haritaları ... 60

Şekil 64: Çakışma Haritası Hesaplama penceresi ... 60

Sıcak Nokta Analizi ... 60

Örnek: Bir ızgaradaki sıcak nokta analizi ... 61

Şekil 64: üstte: sıcak alanların beirlenmesi ile ilgili yapılandırma; altta: nihai sonuç ... 62

1. CadnaA Yazılım Yapısı ve Temel İşlemler

CadnaA (Computer Aided Noise Abatement) dış mekân gürültüsünü hesaplama, görüntüleme ve değerlendirme konularında kullanılan lider yazılımdır. 30’dan fazla uygulamalı standart ve kılavuz bilgi, etkili hesaplama araçları , nesne modifikasyonu, kullanışlı 3 boyutlu görüntüleme ve kullanıcı dostu bir ara yüz aracılığıyla sizlere her boyuttaki ulusal ya da uluslararası projede verimli bir şekilde çalışma imkânı sunmaktadır.

CadnaA’nın içerisinde bütün işlevler için tek bir modül bulunmaktadır. Dolayısıyla, aşağıdaki bütün konular için tek bir ana ekran üzerinden işlem yapmak mümkündür:

 Modelleme

 Verilerin içe aktarımı

(5)

 Görüntüleme

 Hesaplama

 Çıktı alma

 Verilerin dışa aktarımı

CadnaA’nın dosyaları *.cna uzantısı taşımaktadır. Bir CadnaA dosyasında aşağıdaki bilgiler bulunmaktadır:

 Nesne bilgisi (geometri, emisyon parametreleri)

 Yapılandırma ve hesaplama ayarları

 Sonuç değerleri (kısmi düzeyler de dâhil)

 Raster ızgaralar

 Taslak tasarım yapılandırması (Çıktı alma)

 Sonuç paftaları

 Yerel kütüphaneler (Ses gücü seviyeleri, ses yutma katsayısı vb.) CadnaA Ana Ekranı, Sınırlar ve Yakınlaştırma/Uzaklaştırma

CadnaA programı açıldığında, ana ekranda menü ve sembol çubuğu, araç çubuğu ve durum çubuğu karşımıza çıkmaktadır. CadnaA’nın fare yardımıyla kullanılabilen en önemli araçları; ilgili işlevi gösteren simgelerle işaretlenmiş halde, simge çubuğu ya da araç çubuğunda bulunmaktadır.

Ayrıca, komutların çoğuna klavyeyi kullanarak erişim mümkün olup bu sayede kullanıcıya CadnaA ile daha hızlı ve kolay etkileşim kurma imkânı sunulmaktadır.

Şekil 1: Boş çalışma alanı ve seçilebilir konum ile birlikte araç çubuğunun bulunduğu CadnaA ana ekranı. Önemli unsurlar ile temel terimler kırmızı renkle işaretlenmiştir.

Hesaplama alanı; iki boyutlu olarak, tepe aşağı bir görünümde (x-y düzleminde) CadnaA ana ekranındaki boş çalışma alanı üzerinde bulunan siyah çerçeve ile gösterilmektedir. Bu görünümde, hesaplamalar için temel olarak modelleme işlemi gerçekleştirilmektedir.

Ekranın sınırlandırıldığı dikdörtgen kesit, sınır (limit) diye adlandırılmıştır. Sınır değerleri metre (m) cinsinden gösterilmiş olup kullanıcı tarafından yapılandırılabilmektedir (Menü çubuğu Seçenekler | Sınırlar...). Sınırlar, nesne koordinatlarına dayanarak elle girilebilir ya da otomatik olarak (Hesap.

butonuna tıklayarak) hesaplanabilmektedir:

(6)

Şekil 2: CadnaA Sınırlar penceresi. Otomatik olarak gerçekleşen bu hesaplamadan sonra çalışma alanı, nesnenin koordinatlarına göre yeniden sınırlandırılmaktadır.

Çalışma alanı ölçeği, yakınlaştırma ve uzaklaştırma yardımıyla ayarlanmaktadır. CadnaA’da aşağıdaki yakınlaştırma/uzaklaştırma araçları mevcuttur. Bunun yerine, kaydırma tekerleği de bu işlevler için kullanılabilmektedir:

Simge Tanımlama

Yaklaş Uzaklaş

Tüm çalışma alanını ana ekranda göster

2. Modelleme ve Gürültü Kaynaklarının Düzenlenmesi

CadnaA araç çubuğundaki nesneleri (örn. kaynaklar, engeller, bariyerler vb.) kullanarak temel hesaplama alanı içinde bazı özel durumları modellemek mümkündür. Genel olarak bu nesneler; fare, klavye ya da nesne tabloları kullanılarak eklenebilmektedir. Bu tablolar sayesinde bir projedeki bütün nesnelerin genel bir görünümünü elde etmek ve bunların rahatça düzenlenmesini sağlamak kolay hâle gelmektedir.

Nesne türü, fare kullanılarak araç çubuğundan seçilebilmektedir ve bu durum CadnaA’yı giriş modu denilen nesne ekleyebildiğimiz moda geçirmektedir.

CadnaA giriş moduyla birlikte araç çubuğundan bir nesne türü seçildikten sonra, klavyede rakam yazmaya başlanabilir ve bununla birlikte ilk poligon noktasını temsil eden koordinatların girişi için otomatik bir pencere açılmaktadır.

Alıştırma 1: Sınırlar ve Yakınlaştırma/Uzaklaştırma

 “Exercise_1.cna” dosyasını açınız.

 Sırasıyla Tablolar | Engeller | Bina seçeneklerine gidiniz.

 Herhangi bir binayı seçiniz ve “Çizimi Senkronize Et” butonuna tıklayınız.

 Kaydırma tekerleği ile nesneyi uzaklaştırınız.

 Araç çubuğundan sınırları görüntüle ikonuna tıklayınız.

 Sırasıyla Seçenekler | Sınırlar seçeneklerine gidiniz ve Hesap. butonuna tıklayınız.

 Sınırları görüntüle işlemini tekrar uygulayınız.

(7)

Üçüncü nesne ekleme yöntemi ise tablonun üzerine sağ tıklayarak erişilebilen ve Tabloların altındaki menü çubuğunda bulunan ilgili nesne tablosunun içerik menüsünü kullanmaktır.

Bir nesne tam olarak girildiği anda, araç çubuğundaki mod düzenleme simgesi ile giriş modundan düzenleme moduna geçerek ve nesnenin üzerine çift tıklayarak geometrik özellikleri düzenlenebilmektedir. Nesne ile ilgili diğer işlemler ve bunların seçenekleri tablo 2’de özetlenmiştir.

Seçili düzenlemelere, içerik menüsü kullanılarak da (nesne üzerine sağ tıklayarak) ulaşılabilmektedir.

Sürükle ve bırak Farenin sol butonu ile SHIFT tuşuna basılı tutarak x ve y doğrultularına sınırlama

Döndür ALT tuşu basılı halde farenin sol butonu; ALT+SHIFT tuş kombinasyonlarına basılı halde iken kademeli döndürme; SHIFT+CTRL tuş kombinasyonlarına basılı halde iken nesnenin kopyasını oluşturma ve döndürme

Kopyasını oluştur

CTRL tuşuna basılı tutarak sürükleyin ve bırakın; ayrıca SHIFT tuşuna basılı tutarak nesneyi x ve y doğrultularına sınırlandırabilirsiniz.

Sil Nesneyi seçip “Del” tuşu, içerik menüsü ya da nesne tablosundan

Tablo 2: Bazı CadnaR nesne modifikasyonları ile ilgili açıklamalar

3. Temel Hesaplama Prensipleri

Bu kısım, CadnaA’da kullanılan hesaplama prosedürlerinin en önemli teorik temel prensiplerini ortaya koymakta ve örnek hesaplamalar kullanarak bu prosedürleri açıklamaktadır.

Konuyla ilgili daha fazla bilgi için teknik literatüre bakınız.

Gürültü Kaynaklarından Alıcı Noktalarına Yayılım: Ses Işınları

CadnaA hesaplama yaptığında, Q kaynağı ile RP alıcısı arasındaki mesafe saptanmaktadır ve kaynağın ses gücü seviyesi ile alıcı noktasındaki ses basınç seviyesi, fiziksel modelden elde edilen analitik formüllerle hesaplanmaktadır. Analitik formüller, ilgili Ulusal ve Uluslararası Standartlarda tanımlanmıştır (örn. ISO 9613-2).

Şekil 3: Noktasal bir kaynaktan alıcı bir noktaya ses yayılımı

Bölümleme (Segmentasyon)

Çizgisel ve alansal kaynakların olduğu durumlarda bu kaynaklar, bir noktasal kaynağı da içerecek şekilde daha küçük kısımlara bölümlenir:

(8)

Şekil 4: Çizgisel bir kaynağın otomatik olarak bölümlenmesi

Bariyerleme

Bir nesne, kaynak ile alıcı arasındaki ışın yolunda bulunuyor ve yoğunluk, yüzey ve boyut gerekliliklerini karşılıyorsa bu nesnenin bariyerleme etkisi, kırınım etkilerinin azalmasına bağlı olarak değerlendirilir. Bariyerin azaltım etkisinin hesaplaması ISO 9613-2 standardına göre yapılmaktadır.

Genel olarak üst kenar üzerindeki ve düşey kenar etrafındaki kırınım hesaplanmaktadır.

Şekil 5: Bariyerleme görevi gören nesnedeki üç ışının bariyerleme etkisi. Sağda: kesit görünüş ve üstten görünüş

Işının izlediği yolda farklı nesneler varsa, her bir kaynak-alıcı çifti için üç ışın hesaplanır:

Şekil 6: Bariyerleme görevi gören çeşitli nesnelerdeki üç ışının bariyerleme etkisi. Sağda: kesit görünüş ve üstten görünüş

Sayısal Arazi Modeli (SAM)

Zemin yüksekliğinin ses yayılım hesaplamasında iki temel etkisi bulunmaktadır:

(9)

1. Kaynakların, bariyerleme etkisine sahip nesnelerin (binalar, bariyer vb.) ve alıcı noktalarının yükseklikleri uygun şekilde girilmişse, bunların zemin yüksekliklerini belirlemektedir.

2. Bir ses ışının ortalama yüksekliği ve dolayısıyla ses yutum katsayısını yine zemin yüksekliği belirlemektedir.

Eşyükselti eğrileri ve Yükseklik Noktaları

Zeminin eşyükselti eğrileri ve/veya yükseklik noktalarıyla modellenmesi: Mutlak yükseklikler geometri pencerelerinde girilmektedir.

Şekil 7: Girilmiş Eşyükselti Eğrileri (solda) ve Yükseklik Noktaları (sağda)

Tüm kaynak ve imisyon noktaları ile nesneler, eşyükselti eğrilerinden oluşan sistemin içerisindeki konumlarındandan kaynaklanan mutlak bir zemin yüksekliği almaktadırlar.

Eşyükseltiler girilmişse, bütün nesneler:

1. iki eşyükselti eğrisinin ve bu eğrilerin başlangıç ve bitiş noktaları arasındaki bağlantı çizgilerinin oluşturduğu bir alanda bulunmalı ya da,

2. kapalı bir eşyükselti eğrisinin (yüzeyinin) içerisinde bulunmalıdır.

Yansıma

Bütün nesneler (binalar, bariyerler, vb.) yansıyan olarak tanımlanabilmektedir. Bu nesnelerin yüzeyine bir ses yutum katsayısı ya da yansıma kaybı değeri tekil değer ya da spektrum olarak atanabilmektedir. Yansıma hesaplaması, simetrik kaynaklarla birlikte gerçekleştirilmektedir, diğer bir deyişle tenımlı bir dizine kadar bütün muhtemel ışınlar için ek simetrik kaynaklar hesaba katılmaktadır.

Şekil 8’de Q0 kaynağından IP imisyon noktasına doğru ses yayılımı için 3’lü yansıma dizininin hesaplanması gösterilmektedir:

(10)

Şekil 8: Simetrik imge kaynakları yoluyla 3’lü yansıma dizininin hesaplanması (Q1, Q2, Q3)

4. Hesaplamaların Yapılandırılması

Hesaplama için gerekli bütün ayarların yapılması ve hesaplanan proje dosyasıyla bu ayarların kaydedilmesi için Hesaplama | Konfigürasyon penceresini kullanabilirsiniz. Bu pencerenin içerisinde seçenek grupları için çeşitli sekmeler bulunmaktadır.

AB Çevresel Gürültü Direktifi uyarınca belirlenen hesaplama gereklilikleri için CadnaA değerlendirme parametrelerini tanımlama ve hesaplama işlemleri için sizlere esnek bir konsept sunmaktadır. Bu konsept, daha önceden tanımlı bir dizi değerlendirme parametrelerini (tek veya birleştirilmiş zaman aralıkları seviyeleri) ve bazı daha spesifik parametreleri (belirsizlik Sigma’sı gibi) seçme imkânı sunmaktadır. Ayrıca, formül kullanarak kendi değerlendirme parametrelerinizi oluşturmanız da bu programla mümkündür.

Ülke

Alıştırma 2: Yapılandırma dosyasını yükleme

 Dosya | Yeni kısmından yeni bir dosya açınız.

 Hesaplama | Konfigürasyon | Ülke kısmına gidiniz.

 Konfigürasyonu aç butonuna tıklayınız.

 “Training_END.cnf” isimli yapılandırma dosyasını yükleyiniz.

 Şu sekmeleri kontrol ediniz: Ülke / Zaman Aralıkları / Değerlendirme Parametreleri / SAM / Yansıma

(11)

“Ülke“ isimli liste kutucuğundan, bütün gürültü türlerinin bağlı olduğu belirli standart ve kılavuzların seçildiği bir ülke adı ya da grup tahsisi seçilmektedir. “Sanayi”, “Karayolu”, “Demiryolu”

ve “Havayolu” liste kutucuklarında seçili ülkenin kullandığı ilgili standartlar/kılavuzlar görüntülenmektedir.

Şekil 9: Hesaplama Konfigürasyonu | Ülke Sekmesi

“Konfigürasyonu aç” ve “Konfigürasyonu kaydet” butonlarıyla, bu yapılandırma ayarları (diğer bütün sekmelerdeki ayarlar da dâhil) önceden kayıtlı bir yapılandırma dosyasından açılabilmekte ve eğer varsa yine ilgili değişiklikler kaydedilebilmektedir.

Genel Sekme

Arama yarıçapı kısmından alıcı noktasının çevresinde bir daire tanımlanmaktadır ve sadece bu dairenin içerisinde kalan kaynaklar hesaplamada göz önünde bulundurulmaktadır. Varsayılan arama yarıçapı 2000 m. olarak belirlenmiş olup projeye özgü durumlara bağlı olarak daha küçük ya da büyük bir yarıçap da kullanılabilir. Küçük bir yarıçap, hesaplama süresini kısaltabilir; ancak arama yarıçapının dışında kalan baskın kaynakların hesaplama dışında kalmasına da sebep olabilir.

Şekil 10: Hesaplama Konfigürasyonu | Genel: varsayılan Maks. Arama Yarıçapı

(12)

Zaman Aralıkları ve Cezalar

Hesaplama yapılandırma penceresindeki Zaman Aralıkları sekmesinde saatlerin herbiri gündüz/akşam/gece olmak üzere üç zaman aralığından herhangi birine tahsis edilmiştir. Bu ayarlar trafik gürültü kaynaklarının imisyon seviyelerinin hesaplanmasıyla ilgilidir. Değişkenler olarak “D”

(gündüz), “E” (akşam) ve “N” (gece) harfleri belirlenmiştir. AB Çevresel Gürültü Direktifi uyarınca belirlenen gereklere uygun harfleri buraya girebilirsiniz. Tahsis edilen zaman aralıklarına göre günün ilgili zamanı için belirlenen cezalar da yine bu pencerede karşımıza çıkmaktadır. Şekil 11’de de görüldüğü üzere üç tane zaman aralığı için belirlenen varsayılan değerler AB Çevresel Gürültü Direktifinden alınmıştır.

Şekil 11: Hesaplama Konfigürasyonu | Referans Zamanı

Lgag ın tanımlamasına göre akşam için (5 dB) ve gece için (10 dB) belirlenen cezaların

“Akşam/Dinl.Zamanı Cezası” ve “Gece için Cezası” kutucuklarına girilmesi gerekmektedir.

Değerlendirme parametrelerinin tanımı

CadnaA ile AB Çevresel Gürültü Direktifi uyarınca tek alıcı noktalarında gürültü göstergelerini hesaplamak için hesaplama yapılandırmalarının önceden belirlenmiş olması gerekmektedir (Hesaplama | Konfigürasyon). “Değerlendirme parametreleri” ve “Referans Zamanı” sekmelerinde referans zamanları ve gündüz/akşam/gece olmak üzere günün her saati için gerekli ayarlar girilebilmektedir.

(13)

Şekil 12: Hesaplama Konfigürasyonu | Değerlendirme parametreleri Sekmesi (AB Direktifi Ayarları)

Sayısal Arazi Modeli (SAM)

Bütüm SAM yapılandırmaları SAM sekmesinde yapılabilmektedir:

Şekil 13: Konfigürasyon | Hesaplama | SAM

Üçgenleme

Üçgenleme, üçgen bir yüzey oluşturarak mevcut yükseklik noktalarını birbirine bağlamaktadır.

“yalnızca açık kenarlar” seçeneğinin etkin hale getirilmesiyle birlikte oluşturulan üçgen yüzeylerinin kenarları dikkate alınmazken sadece modelde var olan eşyükselti eğrilerinde azaltım gerçekleşecektir.

Eğer eklemiş olduğunuz eşyükselti eğrileri yeterince iyi kalitede ise hesaplama esnasında üçgenleme ve açık kenarlar dikkate almaksızın işlem yapılmalıdır zira bu faktör gereksiz zaman kaybına sebep olmakla birlikte sonucu değiştirmeyecektir. Ancak burada, bir eşyükselti eğrisinin içerisindeki poligon nokta sayısına dikkat edilmesi gerekmektedir. Bu noktalar, ortaya çıkan üçgenlerin köşe

(14)

noktalarını temsil ettiği için noktasal ızgaranın yoğun olması gerekmektedir. İki tek noktası olan eşyükselti eğrileriyle modellenmiş bir yüzey, çok pürüzlü ve geniş bir zemin alanına dönüşecektir.

Ses Yutumu

Ses Yutumu ile ilgili değer Toprak Yut. sekmesinde bulunmaktadır. Zemin Alanının kapsamadığı alanlar için 0 (yansıtıcı zemin) ve 1 (pürüzlü/yutucu zemin) değerleri bulunmaktadır.

Şekil 14: Hesaplama Konfigürasyonu | Zemin Yutuculuğu

Yansıma

Azami yansıma dizini Hesaplama | Konfigürasyon… | Yansıma kısmında belirtilmiştir.

Şekil 15: Konfigürasyon | Hesaplama | Yansıma: maks. yansıma dizini ayarı

5. Izgara Hesaplamaları Alıştırma 3: Hesaplama

 “Exercise_3.cna” isimli dosyayı açınız.

 Gürültü kaynağına çift tıklayınız.

 100 dB’lik bir ses gücü seviyesi (PWL) giriniz.

 Tamam’a tıklayınız.

 Dosya | Farklı kaydet kısmından dosyayı kaydediniz.

 Hesaplama ikonu ile hesaplamayı başlatınız.

 Alıcıdaki sonuçları kontrol ediniz.

(15)

Sabit alıcı noktalarındaki seviyelerin hesaplanmasının yanı sıra, yatay ve düşey gürültü haritaları da CadnaA ile hesaplanabilmektedir. Bu tür gürültü haritaları sizlere sadece alternatif bir görsel anlatım değil; ayrıca hesaplama yöntemindeki hataları tespit ve emisyon seviye girişini görsel olarak kontrol için kullanabileceğiniz aygıtlar da sunmaktadır.

Izgara hesaplaması ayarları

Izgara tanımlama (Menü | Izgara | Özellikler…)

Izgara tanımlamasında hem x-y düzlemindeki alıcı aralığı hem de alıcı yüksekliği (varsayılan ayar:

zemine bağlı) belirlenmiştir.

Şekil 16: Menü | Izgara | Özellikler: AB Çevresel Gürültü Direktifine göre bir ızgaranın tanımlanması

Izgara görünümü (Menü | Izgara | Görünüm…)

CadnaA hesaplanmış gürültü ızgaraları için farklı görüntüleme modları sunmaktadır.

Eşit ses düzeyi çizgileri Eşit ses düzeyi alanları Raster, aşırı örnekleme

Şekil 17: Izgara görünümü. Mevcut görüntüleme modları

Aşırı örnekleme yoluyla farklı renk yüzeyleri arasındaki sınırlar, raster (aşırı örnekleme) için daha pürüzsüz hale getirilmektedir. Ancak bu durum, hesaplanan noktalar arasındaki bir ara değer hesabı (interpolasyon) olmakla birlikte renkli haritanın gösterdiği sabit noktalar ile seviye değerleri arasında bir sapmaya sebep olmaktadır. CadnaA’nın temel ayarlarında ızgara ve alıcı noktalardaki hesaplama 2000 m’lik mesafeye kadar değişiklik göstermemektedir. Ortalama değerler, ızgara noktasal değerlerden interpole edilmektedir ve böylece bu noktalarda ızgara değerleri, alıcı noktasındaki imisyon değerlerinden sapmaktadır.

Ancak, fark aşağıdaki hususlara bağlıdır:

 Izgara çözünürlüğü (alıcı aralığı) ve

 İnterpole edilen noktanın kaynaktan uzaklığı

(16)

Şekil 18: Aynı konumda hesaplanan noktasal alıcı ile interpole edilmiş ızgara değerleri arasındaki fark

Yukarıdaki fotoğrafta bulunan metin kutucuğu, alıcı noktasındaki (64.8) LP1 değerini ve en alttaki durum çubuğu da fare imlecinin bulunduğu yerdeki değeri (interpolasyonla ızgara noktalarından hesaplanan 65.3’ü) göstermektedir. Aradaki fark ise 0.5 dB’dir.

Düşey ızgaralar:

“Düşey ızgara” olarak adlandırılan nesne, gürültü dağılımını düşey bir izdüşüm ekranında göstererek düşey enkesitler üzerinde ızgara hesaplaması yapma imkânı sunmaktadır. Düşey ızgarada verilen gürültü dağılımının çıktısı alınabilmekte, kopyalanabilmekte ve 3B-Özel görünümde görüntülenebilmektedir. Varsayılan ayarlarda, düşey ızgaranın alıcı aralığı ile ızgara görünümü yatay ızgara için de aynıdır.

Düşey ızgaralar, araç çubuğundan “düşey ızgara” simgesi seçilerek ve proje çalışma alanına çizgi şeklinde enkesit çizilerek eklenebilmektedir.

Çizim bittikten sonra fare ile sağ tıklayarak işlem tamamlanır ve aşağıda da görülen düşey ızgara penceresi açılmaktadır:

Alıştırma 4: Izgara Hesaplaması

 Araç çubuğundan hesaplama alanı ikonunu seçiniz.

 Şehrin etrafında bir hesaplama alanı çiziniz.

 Menü | Izgara | Özellikler’e gidiniz.

 10 x 10 ve 4m yükseklikte bir alıcı mesafesi belirleyiniz.

 Menü | Izgara | Hesap. kısmından hesaplamayı başlatınız.

 Izgara | Görünüm’e gidiniz ve aşağıdakileri seçiniz:

o Raster, Aşırı Örnekleme = 1 o Izgara Noktaları: Değerler

(17)

Şekil 19: Düşey Izgara Penceresi

Izgara yapılandırması (özellik ve görünüm) yatay ızgaranın genel ayarlarından alınabilmekte (bkz.

Şekil 25) ya da ayrıca belirlenebilmektedir. Bu durumda, ilgili onay imlerinin kaldırılması gerekmektedir.

Düşey ızgaranın varsayılan yüksekliği (z-boyutu) 20 m olup örneğin bina ve engellerin boyutlarına göre ayarlanabilmektedir. Düşey ızgara 3B görünümde görüntülenebilmektedir.

Şekil 20: Düşey Izgaranın 3 Boyutlu Temsili

(18)

6. Altyapı Gürültü Kaynakları - Karayolu

Karayolu kaynak türünü kendiniz girerken ya da dışarıdan veri alımı şeklinde aktarımını yaparken (örn. CBS verisinden) emisyon, verinin parametrelerinden yararlanılarak hesaplanmakta ve yayılım hesaplaması da seçilen hesaplama standardına göre yapılmaktadır. Bu proje kapsamında, bütün ilgili hesaplama yapılandırmaları, bir kurulum dosyasında önceden tanımlı şekilde sizlere sunulacaktır. Buna göre de önceden belirlenmiş hesaplama standardı NMPB’96 olarak belirlenmiştir.

Parametreler

Şekil 21: Karayolunu Düzenleme Penceresi – NMPB´96

Yol Genişliği

Yol genişliğini girmek için üç yöntem bulunmaktadır:

 Dış şerit orta çizgilerinin mesafesini girme

 Karşılıklı bordürlerin mesafesini girme Alıştırma 5: Düşey Izgara

 Araç çubuğundan düşey ızgara ikonunu seçiniz.

 Herhangi bir karayolundan ve birkaç binadan çapraz geçen düşey bir ızgara çiziniz ve farenin sağ butonu ile işlemi tamamlayınız.

 Nesnenin üstüne çift tıklayarak açılan pencerede Tanım ve Görünüm seçeneklerini devre dışı bırakınız.

 Tanım’a tıklayınız ve 2 x 2 m’lik bir mesafe ayarlayınız.

 Hesapla butonuna tıklayınız.

 Sonuçları kontrol ediniz.

(19)

 Standart bir enkesit tanımlama

Şekil 22: Yol Genişliği: dış şerit orta çizgilerinin mesafesi

Trafikten kaynaklanan karayolu emisyonu, emisyon seviyesiyle gösterilmektedir. Bu seviye, girilen parametrelere bağlı olarak otomatik olarak gerçek zamanlı şekilde güncellenmektedir:

 Sayım verileri (saatlik araç sayısı)

 Ağır taşıtların yüzdesi

 Azami hız

 Yol eğimi

 Yüzey düzeltmesi

Yol eğim listesinde, trafik yönünü seçmek mümkündür. VA, AV, AA ve VV, yolun başlangıçtan bitiş noktasına doğru görüldüğü şekilde trafik akış yönünü belirtmektedir.

Şekil 23: Yol eğimi seçimi. Auto olarak belirlenen seçenekler otomatik olarak eğimi hesaplamaktadır.

Modelleme Bariyerleri

Karayolu ya da demir yolu gibi çizgisel kaynaklar boyunca bariyerler oluşturulabilmektedir.

Burada amaç, orijinaline paralel bir nesne oluşturmaktır.

Kenar payı (sağdan sola), girdi yönünde başlangıç noktasından görüş hizasına denk gelmektedir.

Karayolu ve demiryolları için grafik eksen merkezi, paralel nesnenin mesafesi için referans noktasıdır.

Alıştırma 6: Yol Parametreleri

 Herhangi bir karayolunun orta çizgisinin üzerine çift tıklayınız.

 Herhangi bir trafik akışını ve ağır taşıt yüzdesini değiştiriniz. Emisyon: Law’ penceresindeki değişiklikleri gözlemleyiniz.

 Hızı 30 km/saat’e değiştiriniz.

 Yol yüzeyini pürüzsüzden pürüzlü (gözenekli) yüzeye değiştiriniz.

 Hızı tekrardan 100 km/saat’e değiştiriniz.

 4. Adımı tekrarlayınız ve nihai emisyon değerlerini gözlemleyiniz.

(20)

Şekil 24: Karayoluna paralel bir bariyer oluşturma

Kendinden Bariyerli

CadnaA’da köprüler, köşe noktalarının zeminden belirli bir yükseklikte olduğu yerlerde (ya da yeterli mutlak yükseklikte olduğu yerlerde) normal yollarla modellenebilmektedir. Bariyerli köprü kısımları (yol, kaldırım vb.) kendinden ekranlı (kendinden bariyerli) seçeneği ile tanımlanmaktadır.

Kendinden ekranlı (kendinden bariyerli) özniteliği için değerler, karayolunun geometri penceresinden sağ ve sol kenarlar için ayrı ayrı girilebilmektedir. Bu değerler, dış kırınım kenarının dış seyir şeridine olan mesafesini göstermektedir.

Alıştırma 7: Karayoluna paralel bariyer girme

 Karayolunu tek tıkla seçiniz.

 Daha sonra üzerine sağ tıklayınız.

 Paralel nesne komutunu seçiniz.

 Paralel nesne olarak bariyer seçiniz ve etkin nesneden sola kısmını işaretleyiniz.

Mesafe: 3 m | Yükseklik ofseti: 5 m

 Yeni bariyeri 3B Görünümü’nde kontrol ediniz.

 Hesaplama yapınız.

Alıştırma 8: Karayoluna paralel ve tanımlanmış bir uzunluğa sahip bariyer girme

 Karayolunu tek tıkla seçiniz.

 Daha sonra üzerine sağ tıklayınız.

 Istasyon oluştur komutunu seçiniz.

 Istasyonlar arasında 25 m’lik mesafe beirleyiniz.

 Alıştırma 7’deki 4’ten 7. adıma kadar adımları tekrar ediniz.

(21)

Şekil 25: Bir karayolunun kendinden bariyerli olması

Şekil 26: Bir karayolunun tek taraflı bariyer (parapet) ile kendinden bariyerli olması

(22)

7. Altyapı Gürültü Kaynakları - Demiryolları

Demiryolu modellemesi için, CadnaA’daki araç çubuğunda Demiryolu nesnesi mevcuttur.

Demiryolları doğrudan rakamsal değerlerle, fare yardımıyla ya da dışarıdan veri aktarımı şeklinde girilebilmektedir. Aşağıda, tren istasyonuna yakın demiryollarını gösteren tipik bir örnek yer almaktadır:

Şekil 27: Tren İstasyonu

Parametreler

Demiryolu parametreleri, demiryolu nesnesinin düzenleme modunda doğrudan ya da Açık Veritabanı Bağlantısı (ODBC) aracılığıyla (Access, MS Excel vb.) bir veritabanından girilebilmektedir.

Emisyon ise gündüz, akşam ve gece olmak üzere referans zamanları için doğrudan girilebilmekte veya yerel ya da genel tren sınıfı ve trafik değerlerine bağlı olarak hesaplanabilmektedir.

Emisyon seviyesine (SRMII’deki LE) etki eden hususlar aşağıdakilerdir:

 Tren sınıfına bağlı temel emisyon verileri

 Üstyapı bb

 Bağlanı kesilmeleri m

Alıştırma 9: Kendinden bariyerli özelliğiyle bir köprü oluşturma

 Düşey ızgaraya çift tıklayınız ve gürültü haritasını kontrol ediniz.

 Karayolunun orta çizgisinin üzerine çift tıklayınız. Açılan pencerede Geometri kısmına gidiniz.

 Kendinden Ekranlı yazan kısmı işaretleyiniz ve sol 2 m ve sağ tarafa 4 m ek genişlik belirleyiniz.

 Sağ tarafa 3 m’lik parapet yüksekliği belirleyiniz.

 Düşey ızgarayı yeniden hesaplayınız ve sonuçları kontrol ediniz.

(23)

Şekil 28: Demiryolunu düzenleme penceresi – SRMII

8. Kaynaklar – Sanayi Gürültüsü: Noktasal Kaynak

Noktasal, çizgisel ve alan kaynaklar (yatay ve düşey) gibi genel kaynak türleri, pek çok gürültü kaynaklarını modellemek için kullanılmaktadır. Genel bir kaynağın emisyonu, Ses Gücü Seviyesi (Tek Sayı Oranı ya da spektra) ’ne bağlı olarak tanımlanmaktadır.

Aşağıdaki örnekte, bir gürültü kaynağı tek sayı oranı yöntemiyle modellenmiştir:

Akustik nesne özellikleri, nesne düzenleme penceresinde düzenlenmektedir. Düzenleme penceresi, fare imleci araç çubuğundan erişilebien mod düzenleme simgesi ile seçiliyken nesnenin üzerine sağ tıkla açılan içerik menüsüyle ya da düzenleme modunda iken üzerine çift tıkla açılabilmektedir.

Örneğin bir kaynağın emisyonu frekansa bağlı olabilecek ses gücü seviyesi ile belirlenir, gerekli hallerde kaynağın yönelme yeteneği ile kombine edilebilir.

Alıştırma 10: Demiryolu Parametreleri

 Demiryolunun üstüne çift tıklayınız.

 Yeni sıralar ekleyiniz ve yeni kategori sınıfları seçiniz.

 Emisyon spektrasını kontrol ediniz.

(24)

Şekil 29: Noktasal kaynak düzenleme penceresi (fare imleci araç çubuğundan mod düzenleme simgesi ile seçiliyken nesnenin üzerine sağ tıkla açılan içerik menüsüyle; düzenleme modunda da üzerine çift tıkla erişilebilmektedir)

9. Kaynaklar – Sanayi Gürültüsü: Çizgisel Kaynak Çizgisel kaynağın bulunduğu alanlar:

 Tesis içi sürüş yolları

 Borular

 Bina aydınlatması için kullanılan cam tuğla şeritleri

 Tek bir yönde giden diğer kaynaklar

Bu konuda aşağıdaki üç husus göz önünde bulundurulmalıdır:

a) Çizgisel kaynak, çalışma süresince bütün kaynak hattı boyunca gürültü yayar, örn. Boru kesiti

 Bütün hat boyunca çıkan ses gücü seviyesi: PWL

 Metre başına ses gücü seviyesi (uzunluğa bağlı ses gücü seviyesi): PWL´ PWL = PWL‘ + 10 ∙ lg ( s ) s = çizgisel kaynağın uzunluğu

b) Çizgisel kaynak, gürültünün etkin olduğu süre boyunca tam bir ses gücü seviyesiyle üzerinde araçların noktasal kaynaklar şeklinde hareket ettiği s sürüş mesafesine tekabül etmektedir.

c) Çizgisel kaynak, PWL-PQ bir ses gücü seviyesiyle n sayıdaki aracın her birinin v hızıyla saatte gittiği s sürüş mesafesine tekabül etmektedir.

 Uzunluğa ilişkin ses gücü seviyesi (metre başına):

PWL‘ = PWL-PQ + 10 ∙ lg(n) - 10 ∙ lg(v‘) - 30dB

 Bütün uzunluk için ses gücü seviyesi:

PWL = PWL-PQ + 10 ∙ lg(n) + 10 ∙lg (s) - 10 ∙ lg(v‘) - 30dB

(25)

Şekilk 30: Çizgisel Kaynak Giriş penceresi. Hareketli makineler

10. Kaynaklar – Sanayi Gürültüsü: Alansal Kaynak

Genellikle yeri tam olarak belirlenemeyen ses yayılımları, ses yayan alansal kaynak olarak girilmektedir. Aynı zamanda, zaman ortalaması göz önünde bulundurularak hareket halindeki noktasal kaynaklar da alansal kaynak olarak tanımlanabilir.

Bu kaynağın bulunduğu örnekler ise:

 Sanayi tesisleri

 Yerleşim bölgeleri

Bu konu ile ilgili aşağıdaki üç husus mevcuttur:

a) Alansal kaynak gürültünün etkin olduğu süre boyunca tüm yüzeyde yayılan gürültüdür, örn.

Havalandırma şaftı.

Bütün alan için ses gücü seviyesi: PWL

Metre kare başına ses gücü seviyesi (alana ilişkin ses gücü seviyesi): PWL´´

PWL = PWL´´ + 10 ∙ lg ( a ) a = alansal kaynağın yüzeyi

b) Alansal kaynak, gürültünün etkin olduğu süre boyunca araçların kendi ses gücü seviyeleriyle üzerinde noktasal kaynaklar şeklinde hareket ettiği a yüzeyine tekabül etmektedir

c) Alansal kaynak, PWL-PQ bir ses gücü seviyesiyle n sayıdaki aracın her birinin üzerinde hareket ettiği a yüzeyine tekabül etmektedir.

 Bütün alan için ses gücü seviyesi:

PWL = PWL-PQ + 10 ∙ lg(n)

 Yüzeye ilişkin ses gücü seviyesi (metre kare başına):

(26)

PWL´´ = PWL-PQ + 10 ∙ lg(n) - 10 ∙lg (a)

Şekil 31: Düşey alan kaynak penceresi

11. Nesne Ağacı (Hiyerarşik Olarak Yapılandırılmış Gruplar)

Varyant düzenlemesi yardımıyla, farklı proje koşulları arasında kolaylıkla geçiş yapmak mümkündür.

Varyantın işleyişi, bir projenin bariyerli ve bariyersiz olarak hesaplanması örneğiyle açıklanmıştır:

 Bir bariyer çiziniz.

 Tablolar | Varyant… kısmından bariyerli ve bariyersiz iki varyant belirleyiniz: "with” ve

"without" olarak.

Alıştırma 11: Sanayi kaynaklarının modellenmesi

 Binayı seçiniz ve sağ tıkla içerik menüsünü açınız.

 Edit Façades komutunu seçiniz.

 Ara yüze göz gezdiriniz.

 Yeni kaynaklar giriniz (örn. Düşey ve çizgisel kaynaklar)

 3D özel görünümle sonuçları kontrol ediniz.

 Akustik veri giriniz ve hesaplama yapınız.

(27)

Şekil 32: Varyantlar penceresi

Not: Örnekte İngilizce olduğu için “with” ve “without” ibareleri girilmiştir; ancak kendi belirlediğiniz herhangi bir ismi de girebilirsiniz: örn. “bariyerli” ve “bariyersiz”. Ayrıca varyantlar penceresinde üst kısımda bulunan “Varyantı kullan” ibaresinin de isim verdiğiniz bütün varyantlarda seçili olduğunu kontrol ediniz.

 Tablolar | Grup kısmından grup tanımlamalarını açınız ve iki koşulu (varyantı) “barrier”

isimli gruba artı (+) ve eksi (-) işaretleriyle aşağıdaki fotoğrafta göründüğü şekilde aktarınız.

Şekil 33: Gruplar penceresi. Burada grup, ilgili varyanta aktarılmıştır.

 Varyantları CadnaA’daki menü çubuğundan seçebilirsiniz. Varyant seçiminin sonucu katman üzerinde kontrol edilebilmektedir:

Without barrier/Bariyersiz With barrier/Bariyerli

Şekil 34: Oluşturulan varyantlar: bariyerli ve bariyersiz

(28)

Nesne Ağacı

Nesne Ağacı, bir projedeki nesneleri hiyerarşik bir şekilde grup yapısında toplamaya yarayan ararçtır. Bu işlem, bizlere aşağıda görüldüğü üzere pek çok imkân sunmaktadır:

 Belirli bir gruba dâhil olan bütün kaynakların ses gücü seviyesinin hesaplanması (tek tek parçaların emisyonunun örneklemesi için)

 Mevcut alıcı kaynaklar için grup bazlı kısmi seviyelerin örneklenmesi

 Benzer sistemleri modellemek amacıyla grupları bütün altgruplarla kopyalama (örn.

Soğutma kuleleri)

Bu hiyerarşi Tablolar|Nesne Ağacı|Tanım kısmında tanımlanmıştır. Bir kök dizine (root) dayalı şekilde, hem gruplar hem de altgruplar paralel ya da düşey şekilde düzenlenebilmektedir.

Şekil 35: Nesne Ağacı yapısı

Üst menüdeki klasör simgesine tıklayarak gruplar oluşturulmaktadır. Her yeni grup, mevcut işaretlenmiş grubun altında oluşur. Üzerine çift tıklamayla da yeni grup açılıp kendisine yeni bir isim veriebilmektedir.

Dâhili kodlama sayıları (seviye, alt-ID) silindiğinde ya da başka yere taşındığında otomatik olarak değiştiğinden bunların değiştirilmemesi gerekmektedir.

Alıştırma 12: Varyant Oluşturma

 4 m. yüksekliğinde iki yola parallel iki bariyer oluşturunuz (icabında alıştırma 7’yi gözden geçiriniz)

 Bariyerlerin ID’sini kontrol ediniz. (örn. Barrier_1 ve Barrier_2)

 Tablolar | Varyantlar’a gidiniz.

 İki varyant oluşturunuz (Kısa isim kısmına örn. V01:Mevcut ve V02:Gelecek yazınız)

 Tablolar | Grup…’a gidiniz.

 Gelecek ismini verdiğimiz varyanta bariyerleri aşağıdaki şekilde aktarınız:

o İfade: Barr*

o Mevcut var: “-”

o Gelecek var: “+”

(29)

Şekil 36: Bir karayolunun doğru Nesne Ağacı klasörüne aktarılması

Projedeki nesnelerin üzerine çift tıklayarak açılan düzenleme penceresinde, ID yazan kısmın yanında bulunan butona tıklayarak Nesne Ağacı açılabilmektedir. “!” olarak görünen karakter, daha sonraki karakterleri fark etmek için otomatik olarak kullanılan bir ayırma karakteridir. Nesne adı gibi daha başka eklemeler de yapılabilmektedir.

Örnek:

Şekil 37: ID’nin önündeki dâhili kod

Nesneleri aktarma işlemi gerçekleştikten sonra, nesneler Nesne Ağacı tanımlamasında aşağıdaki gibi görünmektedir:

(30)

Şekil 38: Aktarılmış nesnelerin listesinin olduğu klasörler

12. Veriyi içe/dışa aktarma

CadnaA’da pek çok veriyi içe aktarma imkânı bulunmaktadır. Aşağıdaki tablo, CadnaA ile veri transferi konusunda bazı referanslar sunmaktadır:

Alıştırma 13: Nesne Ağacıyla Varyant Oluşturma

 Tablolar | Nesne Ağacı | Tanım kısmına gidiniz.

 “Bariyerler” isimli yeni bir klasör oluşturunuz.

 İlk bariyere çift tıklayınız. Nesne Ağacı butonuna tıklayınız ve bunu çift tıkla klasöre aktarınız.

 Aynı işlemi ikinci bariyer için de tekrarlayınız.

 Nesne Ağacını yeniden kontrol ediniz.

 Alıştırma 12’deki 7. adımı tekrarlayınız.

(31)

Girdi format vektörü CadnaA-dosyaları (*.cna), Arc View (*.shp, *.asc), AtlasGis, Autocad-DXF, EDBS, MapInfo, NTF, Sicad, Slip, SOSI, Stratis, T- Mobile, Lima, SoundPlan, QSI

Girdi format ızgarası Bitmap-, CMP-, PCX-, TIFF-dosyaları ve 40 taneye kadar ek format Rakamsal değerlerin

girilmesi

Excel, Access-, dBase ve Windows ile çalışan diğer veri

tabanlarından veri aktarımı için Açık Veri Tabanı Bağlantıs (ODBC) arayüzü

Örn. Tren sınıfları ve uçuş güzergâhı ile ilgili verilerin içe aktarılması için özel ASCII arayüzü.

Çıktı formatları (Dışa aktarma)

Autocad-DXF, ArcView, BitMap, Immis-Luft, Lima, Rich Text For- mat, Metin dosyaları (.txt), Ascii-Grid, NUPlot-Grid, Web-Bitmap, SET-T Graph (*.gdl)

Ek seçenekler Diyagramın tüm tabloları ve rastgele seçilmiş bölmeleri, kopyala ve yapıştır yoluyla doğrudan geçici taşıma panosuna

aktarılmaktadır. (Ctrl+c, Ctrl+v).

CadnaA’ya veri aktarımı sırasında da, modeli optimize etmek için çeşitli işlevler kullanılabilmektedir.

Örneğin, içe aktarılacak veri dosyasında basit poligon çizgilerinden başka bir şey olmasa dahi bunları projeye bina aktarmak mümkündür. Diğer yandan, son derece detaylı olan eşyükseltiler, gürültü hesaplamasının gereklerine istinaden tek bir komut tıklamasıyla daha basit hale getirilebilmektedir.

ArcView verisini içe aktarma

ArcView dosya türüyle, şekil dosyaları içe aktarılabilmektedir. Bu dosyalar da ArcView ya da ArcInfo isimli yazılımlardan elde edilen CBS dosyalarıdır.

Farklı uzantıya sahip; ancak isimleri aynı olan üç dosya oluşturulmaktadır:

 shp uzantılı dosyalar: İçinde nesnelerin coğrafi bilgisinin bulunduğu şekil dosyalarıdır.

 dbf uzantılı dosyalar: nesne yüksekliği, bir karayolu sayımı, genişlik ya da ses emisyon değerleri gibi nesne parametrelerinin içinde bulunduğu veri tabanı dosyalarıdır.

 shx uzantılı dosyalar ise dizin dosyalarıdır.

Veriyi içe aktarma kısmında bu dosyaların tek bir klasör içinde toplanması gerekmektedir.

CadnaA, şekil dosyalarını içe ve dışa aktarabilmektedir ve bunu yaparken DXF dosyalarında olduğu gibi nesneleri katman özelliğine göre ayırmaktadır. Eşit ses düzeyi çizgi ve alanları ve hesaplanan alıcı noktasal ızgarası da dışa aktarılabilmektedir.

(32)

Şekil 39: Bina katmanını ArcView (shp) formatında içe aktarma

Dosya |Dosya Al kısmına gidiniz ve içe aktarılacak veri dosyalarını ve tür kısmından ArcView seçiniz.

Aç butonuna basmadan önce pencerenin sağ alt kısmında bulunan Seçenekler kısmına tıklayıp ilgili nesne türünün karşısına ilgili dosya(lar)nın isim(ler)ini (.shp) uzantısı olmadan nesne katmanı olacak şekilde sonuna * (yıldız) işareti koyunuz. Birden fazla veri içe aktarımı konusunda farklı dosya isimleri seçebilirsiniz (aşağıya bakınız).

Şekil 40: shp dosyasını içe aktarma filtresi

(33)

Eğer bütün parametreler otomatik olarak aktarılmazsa, bilinmeyen memo değişkeni özellikle seçeneğini kullanınız. Veri içe aktarıldıktan sonra bütün bilinmeyen öznitelikler aktarılan nesnenin not penceresinde listelenmiş halde olacaktır.

Şekil 41: İçe aktarılan bir nesnenin not penceresi

Aktarma yoluyla bu isimler CadnaA’da kullanılan özniteliklere uyarlanabilmektedir.

Örnek: Şekil dosyasında, DTV (günlük trafik sayımı) özniteliğinin adı PKW_AT olarak geçmektedir.

Bunun aktarımı aşağıdaki fotoğrafta görüldüğü şekildedir.

Şekil 42: shp içe aktarım filtresi. Özellikleri dönüştür penceresi

İçe aktarımdan sonra PKW_AT özniteliğinin değeri, veri giriş alanına Counts MDTD olarak yazılmaktadır. Farklı aktarımları bir arada yapmak için aynı alanda her birini alt alta girmeniz yeterli olacaktır.

(34)

13. Birden fazla nesnenin düzenlenmesi

Birden fazla nesnenin düzenlenmesi için, ekranda boş yere sağ tıkla içerik menüsünden erişilebilen nesneleri değiştir menüsü kullanılabilmektedir. Bu metinde bununla ilgili işlemin nasıl yapılacağı aşağıda açıklanmıştır. Birden fazla nesnenin silinmesi ya da özniteliklerinin değiştirilmesi gibi eylemler ilgili diğer konular için lütfen CadnaA kullanım klavuzuna bakınız.

Temel olarak, nesneleri değiştir menüsünden, değiştirilecek nesne türlerine ve uygulanacak eylemlere ulaşmak mümkündür.

Şekil 43: Nesneleri Değiştir Penceresi

Alıştırma 14: shp formatında veriyi içe aktarma

 Dosya | Dosya Al kısmına gidiniz.

 Açılan pencerede Arcview formatını seçiniz.

 “Exercise_14” isimli klasöre gidiniz ve üç adet shp dosyasını seçiniz.

 Sağ alttaki Seçenekler kısmından açılan pencerede ilgili nesne türüne dosya adını sonuna * (yıldız) koyacak şekilde yazınız.

 Tamam ve Aç butonlarına tıklayınız.

 Modeli kontrol ediniz.

(35)

Aralık ve aktivasyon

Nesneleri değiştir menüsü, kullanıcılara bir aralık seçme imkânı sunmaktadır. Bu işlem; menü arkaplan yerine, bir nesnenin üzerine sağ tıklayıp açıldığında çalışmaktadır. Daha sonra poligonun içinde, dışında ya da sınırda olan nesnelerin yapılacak eylemden etkilenip etkilenmeyeceği belirlenebilmektedir.

Ayrıca, açılan pencerede aktivasyon kısmı da bulunmaktadır. Bu özellik ilk olarak eylemlerin yalnızca etkin ya da devre dışı nesnelerle sınırlandırılmasına imkân vermektedir. Ayrıca, açılan listede karşımıza çıkan Nesne Ağacı’ndaki belirli bir grubu seçme olanağı da mevcuttur ve bu da iyi yapılandırılmış projeler için son derece kullanışlı bir durum teşkil etmektedir.

14. Öznitelikleri kullanarak nesnelerin görünümünü değiştirme

Nesnelerin görünümü (renk, genişlik, tür) her bir proje için ayrı ayrı belirlenebilmektedir. Ayrıca, çizgi ve dolguların renkleri formüllerle tanımlanabilmektedir.

Örnek: Binaları yüksekliklerine göre renklendirme. Bu işlemi, renkler için formül kısmına HA özniteliğini girerek basit bir şekilde gerçekleştirmek mümkündür.

Şekil 44: Menü | Seçenekler | Görünüm | Renk

Mevcut ızgara renkleri ya da bir renk paletinden seçilen renkler kullanılabilmektedir.

Alıştırma 15: Bina değerlendirme simgeleri oluşturma

 Boşluğa fare ile sağ tıklayınız.

 Nesneleri değiştir seçeneğine tıklayınız.

 Eylem olarak Bina Değerlendirmesi Oluşturu seçiniz.

 Nesnelerden Binayı seçiniz.

 Açılan pencerede “Tümü”nü seçiniz.

(36)

15. Koşullar ve formüller

Kısıtlayıcı kriter olarak rakamsal ifadeler için bir koşul girilebilmektedir. İşlem, ancak bu koşul yerine getirilirse gerçekleşmektedir (ifade ≠ 0).

Birden fazla koşul durumunda bu koşullar, mantık işleçleri ile kombine edilebilmektedir. Yazılım dilinde VE bağlacını kullanmak için, ekil koşullar “*” karakteriyle birbirine bağlanmaktadır. Bu örnekte, 1. Poligon noktaları 3 m’den yüksek, yüzey alanları 50 m²’den geniş olan binaların nasıl seçilebileceğini görebilirsiniz. Bunun için de aşağıdaki formülü kullanılabilirsiniz:

(PO_HREL_P1>3)*(PO_AREA>50)

16. Dizi işlemler kullanarak düzenleme

Etkin bir şekilde öznitelikleri (ID/BEZ gibi) değiştirmek amacıyla karmaşık arama ve ikame ölçütleri kullanılabilmektedir. Bu dizi işlemler, tabloları değiştirirken ve aynı zamanda nesneleri değiştir kısmındaki özniteliği değiştir eylemini seçtiğimizde de kullanılabilmektedir.

Aranmış dizileri farklı tanımlamalarla de ikame etmek mümkündür. İlk olarak, bir dizi araması gerçekleştirilebilir (örn. her şeyi ara anlamına gelen “*” işaretiyle arama yapılabilir). İkame işlemi için ise aşağıdaki karakterler faydalı olacaktır:

\1 tüm karakter dizisi

\2 ilk köşeli ayraçtaki karakter dizisi

Alıştırma 16: Trafiğe bağlı olarak karayollarının renklendirilmesi

 Seçenekler | Görünüme gidiniz.

 Yolu seçiniz ve Renk Doldur seçeneğine tıklayınız.

 Açılan pencerede Renk için Formül kullan kısmını seçiniz.

 DTV yazınız.

 Değişiklikleri uygulayınız.

Alıştırma 17: Mesken binaların üzerinde bina değerlendirme simgeleri oluşturma

 Eylem olarak Bina Değerlendirmesi Oluşturu seçiniz.

 Nesnelerden Binayı seçiniz.

 Koşul alanına tıklayıp “WG_NUM==1” yazınız.

 Açılan pencerede “Tümü”nü seçiniz.

(37)

\n n kadar köşeli ayraçtaki karakter dizisi

# otomatik numaralandırma için karakter

Örnek: Mevcut karakterler: Main_01

Şunları arayınız: (*)_(*)

(Mainroad/Ana yol) ilk bağlayıcı karakter dizisi, (_01) ise ikinci bağlayıcı karakter dizisi olsun

İkame edilen: Sonuç

\1 Main_01

\2road_\3 Mainroad_01

road_## İki basamaklı 01-99 sayılarla otomatik sayılandırma

17. Not penceresinin ileri düzey kullanımı

CadnaA’daki nesnelerin, mevcut özniteliklerin ötesine geçen bütün verilerin depolandığı ve her düzenleme penceresinde “i” harfi ile gösterilen bir not penceresi bulunmaktadır. Bu verileri girmek için çeşitli yollar mevcuttur:

2 Elle girme

3 Nesneleri değiştir  Eylem: Özniteliği değiştir (MEMOTXTVAR) 4 İçeri veri aktarma (ODBC)

MEMO özniteliğiyle memo değişkenlerine erişim (Örnek: MEMO_Flats ile birlikte Flats (daireler) memo değişkeninde depolanan değerler kullanılabilmektedir).

(38)

18. İleri düzey proje organizasyonu

Proje organizasyonu konusu için, CadnaA’da gruplar ile Nesne Ağacı arasından seçim yapabilirsiniz. Nesne Ağacı daha esnek yapıda bir seçenek sunduğu için, bu klavuz gruplardan ziyade Nesne Ağacı seçeneğine yoğunlaşmıştır. Varyant oluşturmak için gruplar kadar Nesne Ağacı da kulanılmaktadır.

Burada CadnaA SET ile oluşturulan bir soğutma kulesi örneği kullanılmıştır. Kule karmaşık bir yapıya sahip olduğundan, bunun organizasyonu için bir sistem oluşturulmalıdır. Temelde bütün projeler Nesne Ağacı ile alt gruplara bölünebilmektedir. Farklı yol türleri ya da bir sanayi modelinin çeşitli parçaları için veya bütün bir sanayi tesisini verimli bir şekilde alt gruplara ayırmak için hiyerarşik grup oluşturmak mümkündür. Unutmayınız ki Nesne Ağacını kullanmak için CadnaA SET’e ihtiyacınız bulunmamaktadır.

Başlangıç noktamız, kendisi için Nesne Ağacı oluşturulacak olan mevcut bir soğutma kulesi olacaktır.

Bu soğutucunun ses çıkaran motor, dişli tertibatı vb. gibi her bir parçası için bir grup, bariyerleme etkisi yaratan unsurları için bir grup oluşturma yoluna gideceğiz; çünkü bu şekilde yapılandırma ileri safhalarda tekli parçaları daha kolay değiştirme imkânı sunacaktır.

Nesne Ağacı’nda yeni grupları klasör simgesi ile oluşturulabilirsiniz ve oluşturduğunuz her grup seçili klasörün altında görünmektedir. Klasörlerin aynı hiyerarşinin içerisinde yerini değiştirmek için aynı pencerede bulunan ok butonlarını kullanabilirsiniz.

Alıştırma 18: Çakışan binaların renklendirilmesi

 Eylem olarak Özniteliği değiştiri seçiniz.

 Nesnelerden Binayı seçiniz ve Tamam’a tıklayınız.

 Açılan pencerede Öznitelik: MEMOTXTVAR

 Metin değişkeni: cakisma

 Aritmetik | Yeni değer: HB_LP1>55

 Tamam’a tıklayınız ve açılan pencerede “Tümü”ne tıklayınız.

 Not penceresini kontrol ediniz.

 Seçenekler | Görünüme gidiniz.

 Binayı seçiniz.

 Renk | Doldur

 Renklendirme için şu formülü kullanınız: MEMO_Cakisma

(39)

Şekil 45: Nesne Ağacı

Farklı nesneleri Nesne Ağacı ile birbirine bağlamak için bu nesnelerin düzenleme penceresini açınız.

Açılan pencerede Nesne Ağacı butonuna tıklayarak (aşağıdaki şekilde belirtildiği gibi) ilgili nesnenin Ağaç’taki ilgili grubunu seçmeniz mümkündür. Diğer şekilde, isterseniz bu işlemi Nesneleri Değiştir

 Özelliği Değiştir  Öznitelik (ID) işlemi ile toplu şekilde ilgili kategorideki bütün nesneleri değiştirebilirsiniz.

Şekilde 46: Atama Butonu

Mevcut bir sistemin ikinci bir kopyasını çıkarma

CadnaA’da teknik bir sistemin bir bütün halinde ikinci bir kopyası çıkarılabilmekte ve Nesne Ağacı olmadan projede tekrardan kullanılabilmektedir. Kopyalanmak istenen nesneleri kapalı bir poligon içerisine alıp içeriğini de nesneleri değiştir menüsü ile kopyalamak mümkündür. Bu eylem

(40)

sonunda tekli parçaların aynı ID’lere sahip olduğu iki sistem (örn. soğutma kuleleri) karşımıza çıkmaktadır. Bu sebeple, iki kopya halinde olan nesnelerden bir tanesinin ID’sinin değiştirilmesi gerekmekte ve bunları tek tek yapmak çok meşakkatli bir çalışma anlamına gelmektedir.

Ancak Nesne Ağacı ile bu çalışma çok daha rahat bir şekilde yapılabilmektedir. Nesne Ağacı’ndaki bütün bir parça halinde olan soğutma kulesini seçtikten sonra, aşağıdaki şekilde de görüldüğü üzere kopyala & yapıştır butonlarıyla yeni bir soğutma kulesi daha eklenebilmektedir. Burada ikinci kopyası çıkarılmış soğutma kulesinin nesnelerinin ID’sine Nesne Ağacı’ndaki konumuna bağlı olarak benzersiz bir ön ek atanır; böylelikle yeni soğutma kulesinin adı örneğin Cooling Tower 2 olarak karşımıza çıkmaktadır.

Şekil 47: Nesne Ağacı’nda klasörlerin kopyalanması

Yeni oluşturulan soğutma kulelerinin biçimi, girişi yapılırken Dönüştür butonuyla değiştirilebimektedir; bu işlem seçili grup için ileride de nesneleri değiştir menüsünden yapılabilmektedir. Bu şekilde, benzersiz bir ID’ye sahip ve istediğiniz şekilde konumlandırabileceğiniz büyük çapta aynı nesne gruplarının hızlı bir şekilde oluşturulması mümkündür.

Şekil 48: Tekli unsurlardan ortaya çıkan karmaşık bir sistem

Daha büyük projelerde tekli Nesne Ağacı seviyelerini kullanma

Nesne Ağacı’nın içerisine verilerin doğrudan içe aktarımı mümkündür. Bu özellik, büyük projelerde karmaşık grupların yeniden kullanımını önemli ölçüde kolaylaştırmaktadır. Bu örnekte,

IP

(41)

farklı konumlara yerleştirilmesi gereken bazı soğutma kulelerinin bulunduğu bir sanayi tesisine ait mevcut proje temel alınmıştır.

Soğutma kulelerinin (ya da en azından kulelerin bir noktasının) mekansal konumunun biliniyor olması gerekmektedir. Ayrıca, aynı soğutma kulesinin ayrı bir dosyadaki konumunun da biliniyor olması gerekmektedir. Genel bir görünüm için ikinci konumun x=0 ve y=0 koordinatlarında olması faydalı olacaktır.

İlk başta sanayi projesi açıldığında bir Nesne Ağacı ile yapılandırılması gerekmektedir. Nesne Ağacı penceresinde, altında soğutma kulesinin görüneceği konum seçilmekte ve sonrasında aşağıdaki şekilde göründüğü üzere ilgili butonla içe aktarma işlemi gerçekleştirilmektedir.

Şekil 49: Nesne Ağacı’nın içine aktarma

Kısmi Seviye Analizi

Nesne Ağacının en büyük avantajlarından biri de şimdi hiyerarşik bir şekilde gerçekleştirilebilen karmaşık kısmı seviye analizidir. Tablolar  Nesne Ağacı  Kısmi Düzey yoluyla ilgili listeye ulaşmak mümkündür. Buradaki avantaj, normal kısmi seviyeleriyle karşılaştırıldığunda anında görülebilmektedir: bu tablo sadece tek tek ses kaynaklarının gürültüye olan katkısını değil; aynı zamanda Nesne Ağacı’ndaki her bir grubun da gürültüye olan katkısını göstermektedir. Bu örnekte soğutma kulelerinin emme aralıklarının (burada özellikle B aralığı) konuyla en fazla ilgili olan nesneler olduğu anında fark edilmektedir.

(42)

Şekil 50: Kısmi Seviye Analizi

19. Izgara aritmetikleri ve renk paletleri

Izgara aritmetiğinin yardımıyla çeşitli depolanmış ızgaralarla hesaplama yapmak mümkündür.

Örneğin, yansıma, bariyerleme ya da üçgenleme ile ortaya çıkan etkiler, bu aritmetik işlev sayesinde görüntülenebilmektedir.

Prosedür:

 Farklı ızgaraları hesaplayınız ve her birini ayrı isimle kaydediniz.

 Aritmetik pencereyi açınız (Menü|Izgara|Aritmetik…) ve ızgarayı (R1’den R6’ya kadar) bir değişkene atayınız.

Şekil 51: Izgara Aritmetiği penceresi

(43)

 Yeni bir ızgara için formül giriniz (örn. r2-r1)

 Tamam’a tıkladıktan sonra yeni ızgara görüntülenecektir.

Örnek: Bir yan bariyerdeki yansımanın katkısı

Bariyerli Bariyersiz

Her iki ızgara da birbirinden çıkarılmış ve renk sınıfları yeni ızgara değerlerine adapte edilmiştir (bkz. Lejand). Bariyerleme ve yansımadan son derece etkilenen alanları görebilirsiniz.

r1 – r2 r2-r1

20. Çizim Tasarımcısı ile Grafiksel Sunum

Çizim Tasarımcısı, CadnaA’nın içerisinde, gürültü haritalarını yazdırmak için geliştirilmiş standart bir araçtır. Çizim Tasarımcısı’nda, proje alanını parselleme amacıyla yatay (x) ve düşey (y)

Alıştırma 20: Izgara Artimetikleri

 Menü | Izgara |Aritmetik’e gidiniz ve R1 satırına “Original_grid.cnr” dosyasını yükley- iniz.

 2. Adımı izleyerek bu kez R2 satırına “Grid_barrier.cnr” isimli dosyayı yükleyiniz.

 R1-R2 olarak yeni bir ızgara oluşturunuz.

 Menü | Izgara |Görünüm’e gidiniz

 İlk değerlendirme parametresinin sağındaki klasöre tıklayınız.

 Yeni bir renk paleti seçiniz.

(44)

konteynırlar kullanılmaktadır. Bu konteynırların içinde plan, 3 boyutlu hücreler, metin hücreler, simge hücreleri, bit eşlem hücreleri, lejand hücreleri ile birlikte boş hücreler bulunmaktadır.

Şekil 52: Çizim Tasarımcısı

Her çizim tasarımı şablon olarak kaydedilip daha sonra kullanılabilmektedir. Bir şablon yüklendiğinde, içinde bilgi bulunan her bir hücreyi düzenlemek mümkündür.

Plan hücrelerini düzenleme

Hem yazdırma aralığı hem de plan hücrelerinin ölçeği Çizim Tasarımcısı’nda değiştirilebilmektedir. (Plan hücresi  plan).

Sınırlar ve mevcut pencerenin yanı sıra kesit ve düşey ızgaralar da görüntülenebilmektedir. ID’si üzerinden istenen kesit ve düşey ızgara seçilmektedir.

(45)

Yazdırma aralığı seçimi:

Şekil 53: Yazdırma aralığını seçme

Yazdırma aralığı örnekleri:

Sınırlar Pencere Kesit

(46)

Düşey ızgara

Düşey ızgaralar aynı zamanda ızgara adı yoluyla da tahsis edilebilmektedir. Lütfen bkz. Raster, aşırı örnekleme (Izgara _Görünüm Raster Aşırı Örnekleme). Raster aşırı örnekleme çok yüksek çıkarsa, grafiksel performansın gösterim için artık yeterli olmadığı sonucu çıkarılabilir.

Şekil 54: Düşey ızgara ekleme

3B Görünüm

3 Boyutlu görünüm, çizim tasarımcısında da görüntülenebilmektedir ( - simgesi). Görüş hattı, planda yardımcı poligonlar vasıtasıyla önceden tanımlanabilmekte ve daha sonra 3 Boyutlu hücrede seçilebilmektedir (3B-KAMERA).

Şekil 55: 3B Kamera Seçimi

İki farklı görüş hattına sahip 3B planı:

(47)

Şekil 56: 3B Görünümlü Çizim Tasarımcısı

21. Sonuç Tablosu yoluyla genel bakış

Sonuç tablosu yardımıyla, alıcı seviyeleri, cephe noktaları ve diğer tek tek tanımlanmış parametreleri görüntülemek ve bunların çıktısını almak mümkündür.

Alıştırma 21: Çizim Tasarımı

 Dosya | Çizimi Yazdır

 Çizim Tasarımcısı’nı seçiniz.

 “Training.cnp” isimli şablonu yükleyiniz.

 Bazı hücreleri düzenleyiniz.

(48)

Şekil 57: Farklı varyantların değerlerini gösteren sonuç tablosu

22. Protokol aracılığıyla sonuç incelemesi

Hesaplama, protokol penceresinden kontrol edilebilmektedir. Protokol, her alıcı noktasındaki geçici hesaplama sonuçlarının kaydedildiği bir metin dosyasıdır. Bu dosya aracılığıyla her bir kaynak – alıcı kombinasyonu için herhangi bir azaltım etkenini izlemek mümkün hale gelmektedir.

Şekil 58: Protokol önizlemesi

Alıştırma 22: Sonuç Tablosu

 Tablolar |Sonuç Tablosu’na gidiniz.

 Öncelikle Düzenle ve sonra Aç’a tıklayınız.

 “Training.cnt” isimli şablonu yükleyiniz.

 Tabloyu kontrol ediniz.

(49)

23. GoogleEarth ile bağlantı

Dosya|Dosya gönder kısmında açılan pencere aracılığıyla bina, yol vb. nesnelerin geometrisini

„GoogleEarth (*,.kml)“e aktarmak mümkündür.

Açılan penceredeki „Seçenekler“ butonuyla çeşitli özelliklere erişme imkânı mevcuttur.

Şekil 59: GoogleEarth’e aktarma seçenekleri

Alıştırma 23: Protokol

 Menü|Hesaplama|Protokol’e gidiniz.

 Varsayılan şablonu seçiniz.

 Hesaplamayı gerçekleştiriniz.

 Sonra tekrardan Menü|Hesaplama|Protokol’e gidiniz.

 Yazdır|Önizleme’yi seçiniz.

 Azaltım faktörlerini kontrol ediniz.

(50)

24. Bina Gürültü Haritaları

Bina cephelerindeki seviyeleri hesaplamak için, elle ya da otomatik olarak buraya bina değerlendirme simgeleri girmek mümkündür:

a) Araç kutusundaki simgeyi kullanarak bir bina için elle girme.

b) Bütün mesken binalar için nesneleri değiştir ile:

eylem: bina değerendirmesi oluştur.

Alıcının zeminden yüksekliğini giriniz (AB Çevresel Gürültü Direktifi’ne göre bina başına bir seviye): 4m

Alıştırma 24: GoogleEarth’e aktarma

 Menü|Dosya| Dosya Gönder’e gidiniz.

 GoogleEarth formatını seçiniz.

 Seçeneklere gidip 3B Nesneleri etkinleştiriniz.

 Şimdi CadnaA’da bir binanın yüksekliğini değiştiriniz ve 3 Boyutlu Görünüm’de tekra kontrol ediniz.

 Menü çubuğundaki GoogleEarth simgesi ile GoogleEarth programı açık iken 2. adımı takip etmeksizin doğrudan veriyi dışa aktarabilirsiniz.