V. OTURUM TARTI$MATARI (II. B0liim)

V, }turum Tafttgmalan (ll, Bdliim)

V. OTURUM TARTI$MATARI (II. B0liim)

6 Arahk 2001

Oturum BaEkam- Prof. Dr.lnci GOKVIEw (ODT0 Kimya Biititimii)

oruRUM BA$KANI- Qewe ve Enerji oturumunun ikinci ksmma hop geldiniz.

Bu krsrmda da tincelikle ufak de$igiklikler var, onlan size aktarayrm: ilk srradaki konu|mactmtz Sayrn ArifKiinarln bir toplantrsl varml$, o toplantrya gitmek iizere aynldr.

Sayrn Kiinar, miimktin olabilirse sonuna yetigmeye gahgacak. o nedenle de bu listede 7.

srrada gtiziiken $ahine Can'rn bildirisi olan "Enerji Uretimi Maliyetine Farkh Bir Bakrg"

isimli tebli[iyle baqlayacafrz.

OTURUM BA$KANI- Sayrn gahine Can'a tegekkiir ederim.

$ahine Canln salondan aynlmasr gerekiyor. Onun igin sorular varsa, kendisine gimdi ytineltmeniz ya da bu konudaki katkrlarrmzr gimdi vermenizi bekliyorum.

Prof. Dr. ToLGA YARMAN- Qok tegekkiir ediyorum ve bu yaklaqrmr, duyarhhfr kutluyorum. Sorum gok basit, amirleri ne diigtiniiyor acaba?

$AHNE CAN- Amirlerime bunlardan birer niisha verdim, okudular ve bu tebli[le katrlmamr uygun buldular.

Prof. Dn TOLGA YARMAN- Yani bundan sonra yaprlacak projelere bu tepkiyi, bu duyarhhlr nasil diigiirecektir? Bu konuya nasrl yaklagryotr*uzi Yani bunu hramsal bir yerde brrakmamak laam.

$AHht{E CAN- Elektrik Ettit Genel Miidiirliifiii'nde yaklagrk t0 senedir gevre miihendisi olarak grirev yapmaktayrm, arkadagrm 4 senedir giirev yapryor. Kendi gdrdtifiimiiz gewe v€ enerji .... uzlagmamasr bazndagdrdiiliimiiz eksiklikleri bireysel bazda grizmeye galDryoruz, mevcutmevanatr da kendimize destek almaya gahgryoruz ve mevzuatta eksiklikler gdriirsek, uluslararasr mevzuatlara bagvuruyoruz.

Ashnda gunu sdylemek istiyorum: ige ilk bagladr[rmda, bu konuda Japonlar, JAICA VE IPDS Ornek olmugtu, Elektrik igleri Etiit idaresi gevre konusuna kendilifinden girmemigtimaalesef, yabancr birkuruluqun deste[inde bu ige baglamrgtr. Hakikaten gegen l0 yl igerisinde de projede anag bir duyarhhkla gevre igini ele almrp bulunuyoruz. Birlikte

471

IM M 0 F Elekt nk Mth en disl eri 0 d ast

giirev yapmrg oldu$umuz inSaatmiihendisleri, jeoloji miihendisleri, hidroloji miihendisleri' yer segiminde, malzeme ahmr seqiminde, tanm alanlanrun barai malzemesi olarak kullanrlmamail tonot*nJa ii"irrf uynt duyarhhlr yavag yavag da olsa paylagttlar.

Stiyteyeceklerim bu kadar; yani bire-y191 bazda da olsa gevre konusunu hem kurumumuza getirmig orO"t ft.t" i. ile girAigimiz tarih olan l99l'den bu yana yaprlmtq otan projelerde her prqelii iittlti"Al U'ir Oiqen bulunmakta, gewesel etkiler detavl olarak ele alnmrg U"r""t ll". CEO raporu sadece taf kalabahfr Eeklinde ifade edilen bir rapor olarak gitriilme;ekt, u, uirrui, iinlem ahnarak, ingai iinlem, jeoloji iinlemi ve hidrolojik 6nlem

"hn;;;'k ;;tifrt. yunrttrlmaktadrr; raporlarrmtn, bu iirtinii inceleyebilirsiniz'

OTURUM BA$KANI' Bu katkr igin tegekkiirler' Baqka soru var mt?

SALONDAN'Krsabirgiizlemimhakkrndasizingtiriisiiniii*::T:{:ti::ff::9lT::

DA-LL'r\r''Ar*r\rDqv'

uiuir gey dikkatimi gekti' bunu her yrllarda bu GAP biilgesinde dolaqma firsatm ol

-r-- r^--^ *^^+it ta,,i.in cnlr mrrr*rlar.

11"ffi"#iil?iuitffi ii'dt***i"""r''lr:g'ig:::1T:1i3'::*.:t'1131

illlffii;il'ilffis"il;ktia.ui'n9'y9't*1r'Yl'Ty-^"Jl*i::,:,111i1"5il:ii

lffi#Jffi ;i;?;il1,'1'**a'6irtuzlanma'top:u11un'bi,.'l:l:.':ly:J:

l'.-"J'q'6-'v.*'Y::f I:19*:lI::E::TJll;f ,Ttll

8ilil;,ffiiil;iii" li*iilovil;iiil;i'" h.t gittifimiz yerde eakrr eakrr sular aktvordu'

Bir de bu HES'lerde run,r,t ha bire hidroelektrik santral yapmak yerine kod fuklanyla,..???

$AHNECAN.,,Nehirtipisantral''denilen;yanirezerwarsz,bara.ig6liiolmadan krsa kodlardan "Netrir tipiiE!" denilen galtEmalar yaprlmakta zaten' Elektrik Ettit'te de

ilffi;#;r;;'6i;llil pogu raraarniz Haviasr gerei DSi'nin elinde, prqevi

;d.r;iliJoi ora n hi, tipi HEi'e bir driniig var; giilstiz, baraj g<ilstiz, rezervuars,,

yiikselti kodlarla.

SAL0NDAN- Bir de gunu soracakttm: Ihsu Barajr'yla ilgili son durum, yani basmda defigik qeyler duYuYoruz.

$AI$NECAN-Bendebasrndantakipediyonrm;gtinkiillrsuBarajryineDsi'nin projelerinden biri, geligmJeriUt" At tam bilemiyorum agrkgast' DSi'den yetkili arkadaq

buiadaydr, bilemiYorum var mr?

fUfeX tfZiRCi (GAP idaresi! Evet' Ihsu Barajr DSI'ih g.tt PSiesi ama Dicle iizerinde bizim triqUi, Uarajimlz yof. V.pfttu5 tek baraj uira ao! Uuvrg bir baraj ' Bununla ilgili qok dnemli qr*rfrf k;"ilar var ashnda ve siyasi krirtlar da var, bunlan siz de izliyorsunuz.

Son durum: Ozellikle Kiirt lobisinin de katkrsryla y911{;teeivle ingilizlerin kedi vermekten uurgest l.ri-dit. imf ii pilo! fi*1insltieairatftTlill{?ieden eekildi' TiirkHiihimeti, itatyanilaiil;rh;ryenibir-ortakl*veyaarayrg iqinde. Tabii qok taraflt sorunlarr olan bir Proje'

V Oturum Taft'Pmalan (ll. Bolilm)

Siz, biraz 6nce de hidrolik enerjinin agrkgast gok temiz oldufu igin tercih edilecek bir enerji kayna[r oldu[unu sdylediniz. Tabii bu gok genig bir konu, gimdi bunu burada tartl$amayu; ama burada yaklaqrmmzda da sdylediiiniz gibi, kuruglandrnlmast, gewesel maliyetininkunrglandrnldrktan sonrabakilmasr gok tinemli, belki termik santralden daha da pahahya grkabilir gewesel maliyeti. Ornelin demin siiylediniz, buaj giilii yaprlmadan debisinden faydalamlarak sadece HES olarak yaprlacak Qoruh Havzasr'nda l8'i aqkm santralin pek golu oramn dopal dokusunu mahvedecek, baraj olmadan. Frrtrna Vadisi'nde zaten bir miktar yaprldr; gtinkii suyunu altyorsunuz, kurutuyorsunuz ve orarun dofa sistemini, ekosistemini mahvediyorsunuz. Bildifiniz grbi, dtinyamn 200 dofal ormamndan ilk 200'tinden biri Do[u Karudeniz.

GAP'a dbnersek, tabii "tuzlanma" dedi hocamrz, o konuda da gok ufak bir bilgi vereyim. Esasmda bugiine kadar GAP biilgesinde tuzlanan alan Akgakale'de -Harran Ovasr'mn gtiney tarafi ve Suriye smrtna, Urfa'ntn giiney tarafrnda- GAP Projesinden 6nce DSi'nin yaptrpr kuyulardan alarak yaptrpr sulamadan kaynaklanan tuzlanmadr ve gu anda l5-20 bin hektar giil olmugtur tuzluluktan.

Hanan Ovasr'nda bu sizin siiylediliniz 95 yhndan sonra sulamaya agilmtqtu ova, Urfa ydresind e ve hrzla fazla su kullanmahan dolayr bu tehlike biiyiimiigtiir. Ama heniiz GAP Projesinde "tuzlanmtg" dedilimiz bir alan yoktur, ama tehlike btiyiiktiir. Buna mukabil bizim idaremiz, DSi ve Tulm Bakanh$rmn, Kiiy Hizmetlerinin de gahgmalarr sonucu, valinin de katkrlan sonucu son bir-iki yrlda olumlu bir ilerleme vardu. O da giftgi su birliklerine suyu belli bir oranda vermek ve onlara brakmak; yani katrhmcrltft da bir yerde tegvik edip sorumlulufu da onlara brakmak geklinde ve su miktulannda azalmavardr.

Ancak buradaki ana sorun bence gudur: DSi projelerinde, GAP biilgesindeki projelerinde de tiim sulama sistemlerinin sadece yiizde l0'u, hatta ytizde l0'undan da az sulanacak alamn, "l milyon V00 bin hektar alamn gok az bir krsmr damla sulamayla olabilir" denilmektedir. Yani,gu anda paradigma olarak salma sulamadan kesinlikle kurtulmahdrr Ttirkiye;yani barajr dizayn ederten ashnda sulamayr konuqmuyoruz. ikisi senkronize gitmeli, maliyetler de birlihe incelenmeli, drenaj da ohnah, "sulama" deyince onun ikizi olan drenaj sistemleri olmalt. Maalesef GAP'ta ytizde 80'i bulan baraj gergeklegmesine karqftk sulama projelerinde yiizde l2'lerdeyiz, drenajda ytizde l'lerdeyiz.

Bilinglenme belki projeden daha ileride. Bir qanstmu var; heniiz daha yiiede l2'ledeyiz sulamada, bu da ytizde 50'lerde filan olsaydr durumumuz daha da k<itii olacaktr,

Ashnda kamu kummlan bunun bilincinde; Trakya'daki piftqi birlikleri tirnelinde oldrigu gibi, GAP biilgesinde de sulama birliklerine tamamen ydnetimi dewefineye gahgryorlar ve bunun da yolun e$itimini veriyorlu. Yani hiqbir gey yaprlmamrg defiil ama almacak daha gok yol var diyorum.

OTURUM BA$KANI- ikinci konugmaclmu Sayrn Giikhan Candofan, Elehrik

473

TM M 0 F El akt'rik MUh e n diele ri 0 d ast

Miihendisleri odasr Hukuk Miigaviri. Sayrn Candopan "Piyasaya Ddnilstilrillmeye QalSilan Elehrik Enerjisi Hizmet Alanmm 3. Ku,ak insan Haklan Qergevesinde Degerlendirilmesd " baqhkh teblifini sunacak.

GOKHAN CANDO6AN (EMO Hukuk Miigaviri)- Teblilin konusu "Elektrik Piyasasr Yasasmt 3. Kugak Haklu Qerqevesinde Bir peferlendirmeye Tabi Tutmak'"

Uitincii kupk haklardan kastrmrz da asli olarak gewe hakkr ve yur$aglar agrsrndan bilgi edinme ve y<inetime katrlma olarak tammlanan haklar'

Yasanrn deligik yttnlerden de[erlendirilmesi sanutm sempozyumda gegitli konugmacrlar tai-afrndan yaprldr, o yiizden ne getirdi[ine gok fazla girmek istenmiyorum' Ama neden b$ylesi bir sunug oldufunu krsaca belirtrnek gerekirse, bu yasamn iizelinde;

yani bu yasayitemel alarak, Uugiin aiinyada Diinya Ticaret orgutii ve ilgili kurumlar gergeuesinde yaprlmaya gaftgrlan ve yurttaq hareketi olarak baqlayrp bir anlamda oldukqa yaygrnlagan Uii t iit.i.Ulgme kugrtr hareketin degerlendirmesini yapmanm miitnktin otauguou dtiqiiniiyorum. Qiinhi gerek bu yasanm temelindeki manttk, gerekse tigiincii kupf haklarolarak gewe u. yotttugluttn ytinetime katrlmasr ve bilgi edinme haklart kanmcabu gafigmarun ana eksenini oluqturuyorve bunedenle biiylesi birbaqhk segtim'

odamndiizenledifi ikinci Enerji semporyumu'ndadnceki yrtyine ElektrikPiyasast Yasasr tartrgrhyordu ama o zamaniabii ki bir taslak siiz konusuydu, orijinali ingilizce olarak hazilanmrg bir taslak vardr ortada. Bu taslak iizerinden getirilmeye gahgrlan sistemin eleqtirisini yapmr$ ve bu eleqtirilerin diktate almmast gerektifini, Tiirkiye gergekleri airsrndan dii<kate almmasmr istemigtik ama elegtirilerin hig birisi dikkate almmadan, geviri bir metin olarak karqtmza qtktl yasa'

Bu yasa, diler tizellegtirme yasalarr ya da difer alanlara iligkin yasalara g<ire oldukga rinemli kanrmca; qiinkii etettrikenerjisi iizellikle tiim yurttaqlann kullanmak durumunda oldufu, u"rg.gilir., bir ihtiyaq ve bir tilkenin, bir toplumun temel yaqamtm idame ettiniesi agrsrndan da gok iinemli.Bu nedenle de AnayasaMahkemesi tarafindan shatejik bir kamu hizmeti alam oluak tammlanmrg bir sekttir' Elektrik Miihendisleri Odast'nm temel yaklaqrmr da, baqrndan itibuen etekfrikle ilgiti her tiirlii hizmetin, elekhik iiretimi' iletim ve dagrtrmrn ve benzeri hizmetlerin kamusal hizmetler olarak de$erlendirilmesi qerqevesinde oldu.

Tiirkiye'de uzun bir sfire bu alan kamusal bir hizmet alant olarak organize edilmigken, iizellikle iO'[, yrtt*I. birlikte yo$un bir gekilde bir tizelleqtirme gabasmr gdriiyoruz' tudr ardma grkanlan yasal diizenlemeler var, Anayasa Mahkemesi kararlan var, Anayasa Mahkemesi karailanna rafmen grkanlmrg yasal diizenlemeler var, fiili uygulamalar var ve bugiin geldi$imiz Uir nokta var. Bu 10 yrlhk siiregte, gerek hukuk devleti agtsmdan, g.tr6. iill.nioiendine iizgii kogullan agrsrndan, elekfiik enerjisiyle ilgili olarak oldukEa kdtii bir tecrtibe yagadllrmra sdylemek miimkiin.

Bir yandan iizellegtirme temel almmryfi, ancak bugiin onca yasaya ve onca fiili

474

V. }turum f arlgmalan (ll. Fdlilm)

uygulamayara$menhalenbu sekttiriin afrrhkh olarak kamu hizneti olarakyiiriidiiltinii, bununla birlihe fiili olarak yaprlan yasal diizenlemeler ve uygulamalar sayesinde sehiiriin kamu hizmeti yanrnda oldukga garprtrldr$rm ya da bozuldulunu ve bir anlamda ne bir kamusal hizmet alant ne de bir iizel sektrir hizmeti alam, ne oldufu belli olmayan ve gok sall*sz bir yaprya kawgtulunu sdyleyebiliriz.

Bu l0 ylltk geligimin sonunda4628 sayrh Elektrik Piyasasr Yasas -sonradan Enerji Piyasasr oluak deligti ama elektrik olarak devam edece[im- grkartrldr. Bu yasarun amau;

yeterli, kaliteli, stirekli, diigiik maliyetli, geweye ?,arax vetmeyen bir elektrik arzr saflamak ve bunu istikrarh ve geffafrekabet iginde faaliyet ytiriiten bir piyasa ortamr igerisinde ytirtitmek. Yasanm temel amacr, birinci maddesinde, amag maddesinde bu gekilde belirtilmig. Bunlar iizellikle yeterli, kaliteli, siirekli ve dtigiik maliyetli ve de gevreye zarat vermeyecek qekilde elektrik arzr agmrndan son derece kula$a hog gelen siizler; ancak bir yasal diizenlemenin ne denli sdyledi$i amacr yerine getirebilir yetenekte oldufu, o yasamn igerisinde yasanm uygulanmasma ydnelik ya da hedefledi[i amaglara uygun araglanta$rytp ta$lmamasma dolrudan ba$h.

Yasanm amag maddesinde bu hususlar sayrlmrg olmasma kargm, yasarun geri kalan b<iltimiinde dzellikle kaliteli, dtigiik maliyetli ve geweye zarar vermeyecek, geweye uygun elektrik arzt sallayacak higbir huhrki araca rastlamak miimhin de$il. Yasamn hemen hemen higbir maddesinde, mevcut gewe yasalanna ya da gewe diizenlemelerine atrf gdrmek bile mi.imhin de[il; kaldr ki, bu sadece ahfla olmasr gereken bir gey de$il, gok daha ciddi bir diizenleme olmasr gerekiyor. Ancak bu yiinde sadece amag maddesinde do[ru diiriist bir diizenleme var.

Kaliteli, yeterli ve diiqiik maliyetli bir elekhik arzm saflayacak hukuki araglann da bu yasamn igerisinde olmadr$m dtigiiniiyorum. Qiinkii yasamn temel manh$ zaten yahnm ve yatrmcryr korumaktrr, kamu hizmeti alarunm bir piyasa gewilmesi ve bu piyasa igerisinde aktiirlerden birisi olan yatmmcmm ve yatmmmm korunmasr temel mantr$ryla hazrrlanmrp bir yasal diizenleme. Biiylesi bir yasal diizenlemenin igerisinde onlann belirttikleri anlamda biitiin aktdrlerin egit silahlara sahip oldu[u bir piyasanm varhfr sriz konusu defil; gtinkii aktdrlerden bir tanesi hedeflenerek bu yasal diizenleme grkartilmrg.

"Piyasa" denilince benim akhma iiretici geliyorsa, aym oranda da bu tiretilen h izmeti, elektrigi kullanacak tiiketici ya da yurttag da tinemli bir aktiirdiir. Yurttaglann haklanna ya da tiiketicinin haklanna yonelik tek bir madde; o da yasa tasansmm aslmda yokken, Meclis'te eklenen bir hiiktim var 13. Maddede. O da elektrik arzrylailgili tiikericilerin zarafl ortaya gtkfi$mda nasrl hareket edilecefinin bir ydnetmelikle dtizenlenecelini belirtmig. Onun drgrnda yurttaglara ya da elektrik abonelerine yiinelik higbir diizenleme siiz konusu de$il. Gerek bafrmsz idari kurul olarak Enedi Piyasasr Diizenleme Kuruluhun yaprsr, oraya atanacak kigiler ve gerekse de bu kurulunhazrlayaca$r y<inetmelikler, grkaracafr direktifler ya da uygulamalanna yiin vermek agrsmdan giirtigiinii alacalr kigi ve kurumlar agrsrndan higbir qekilde yurttaqrn, yurttag iirgiitlenmelerinin ya da bu alanda

475

IM M 0 6 Elektrik MUh en diel eri 0 d aet

faaliyet yririiten meslek odasr ve sendikalannrn siiztintin ya da giirtigiiniin alnmasma dair hiqbir dtzenleme sciz konusu defil. Enerji Piyasasr Kurulu'na yaprlan atamalar da zaten bu gergevede gergekleqti.

Bu nedenle yasanm amaq maddesinde belirtilen hedeflere ulagma olasrltlmm zaten baglangrg itibaiiyle olmadr[m diiqiiniiyorum. Az <ince de belirttifim gibi, yasarun temelin'de zaten ingilizce haarlanmry, orijinali ingilizce olan bir metindir, Tiirkiye'de ve Tiirkiye yurUaglan tarafindan hazrrlanmrg bir metin de de!ildir' Tamamryla Dtinya Ticaret 6rgtiiti, ,tvrupa Birlifi ve IMF'nin <izellikle bu amagta verdi$i kediler gergevesinde, oorft uygoo gdrdiifti yabancr damqman girketler. tarafindan hazrlanmrq bir yasadu. Yasanm felsefesi de buna uygun, yani Dtnya Ticaret flrgiitii'niin varh[r temel olarak yahnm ve yatmmclyl korumaktrr ve bu yiinde uluslararast anlagmalar yapmak, uluslararast uygutumuyt geligtirmektir. Bu felsefeyle haarlanmtg ve iincelifi tamamtyla yatnm ve yatlnmclyl korumaya vermig.

Bugun iizellikle bir-iki yrldrr Diinya Ticaret Orgiitii'niin, IMF'nin loplanttlarrntn yaprldr[r yerlerde yurttag hareketi olarak geligen hireselleqme karqttr hareketse, dzellikle iiqiincii tqatc haklar agrsmdan ikinci Diinya Savaqrhdan sonra yurttaglarrn ve sendikalann u, kutnu yarmrrlagahgan kurumlann miicadeleleriyle elde edilmig birtakrm haklar var;

sosyal devlet, bunlartn en temel ve en iinde gelenidir. Bunun iitesinde bugiin bizim sunu$umuzun yer aldrfr gewe hakkr, iigiincii kuqak olarak ikinci Diinya Savaqt'ndan sonra kabul ediimig ve birqok iilkenin anayasasrna girmigtir. Bunun da <itesinde son yrllarda geliqmehe, Ozellikle Avmpa Birlili biinyesindeki iilkelerde yurttaglafln ydnetime daha iazla ve daha etkin bir gekilde katilmasm ve demokasiyi bu sayede daha kdklti bir qekilde yerlegtirmesinin aracr olarak bilgi edinme ve yiinetim katrlma haklal diizenlenmig'

Ancak bir yandan iilkelerde ulusal dtizeyde yurttaqlarrn ve drgiitlerin micadelesiyle bu tiir haklar ulusal diizenlemelerin igine girmekteyken, bir yandan da yine ikinci Diinya Savagr'ndan sonra ve iizellikle 60'lardan ve 7O'lerden sonra "Bretton Woods ikizleri"

denilln Diinya Bankasr ve IMF'nin ve soradan kurulan Diinya Ticaret Orgiitti'ntin bu geligen haklarr bir yerde tamamryla kesintiye ufrahp dogrudan yatmmclyr korumaya yttnelik bir haklu manzumesini bir diinya anayasasl olarak ve dolrudan uygulamr bir iekilde yaSama gegirme gah$masr var. Bu belki bir 20-30 yrlhk gattqma alantdr ve bugiin Uu q.tri*u alanrn,n do[rudan sokaktara kadar yayrldrfrn, gok ciddi bir sorun haline geldifini diiqiiniiyorum.

Bu gergevede, bu yasada da temel manhk ve haz[layrcrlann manhf,r bu oldu[u igin, n" 9r*" n, dt yurttaghaklan agrsmdan higbirdiizenlemenin yeralmadr[rm dtigtiniiyorum' Biiylesi bir yasamn Tiirkiye agnmdan mevcut elektrik sorunlannt ya da gelecekte dolabilecek sorunlan kargrlama kapasitesinin higbir pekilde vuolmadtfrru diigiintiyorum;

q,i;hi Uu auhu gok yasanrn teknigin iligkin bir qey, ama <ime[in, "rekabete aqtk, istikarh ve geffaf bir piyasa" gibi bir istem var. Tiirkiye'de l0 yrldrr birtakrm qeyler yaprlmaya

476

V,Oturum Tarlgmalan (ll. 6dli.im)

gahqrhyor, birtakrm iizelleqtirme uygulamalan var; AKTAg Elektrik var, Qukurova Elehrik var, 96'da baqlanan bir "iqletme hakkt" diye bir projeleri var -ihalesi grkrlmrg ve bitirilmig- 3-4 taneyapigletprojesi var,4 taneyap-iglet-devretprojesivu. Bunluyagama gegirilmig, sdzlegmeleri imzalanmrq ve 20-30 yrlhk bir siireyle yatrrmclsma garanti verilmiq sdzlegmeler.

Bu stizleqmelerin oldulu biryerde -ki yasada bu ydnde de gok agrkbirhtikiim oldulunu s<iylemek miimkiin de[il, bir gegig ddnemi dng<irtilmtg- bu siizlegmelerin oldugu bir ortamda bu yasaya ba$h olarak herkesin eqit silahlara sahip oldulu, sadece yatmmcrlar agtsmdan bir ortamrn varhlrm belki bir 20-30 yrl stireyle ringtirebiknek miimktin de$il.

Qiinhi bu girketler, varolan girketler haklanndan vazgegme konusunda oldukga tutucu dawanacaklar; qiinkii yeni getirilen durum daha aleyhlerine ve bu ydnde daha tinceden kabul edilen uluslararasl tahkime ydnelik Anayasa ve yasa deliqiklifi bu yatrnrncilara elerbu yasa gerqevesinde birtakrm haklanndan mahrum kalmak durumunda kalrlarsa, uluslararas tahkime bagvurarak tazminat talep etme hakkr veriyor. Bu nedenle rekabete agrk bir alan olabilmesi, piyasa partlannm egit bir gekilde igleyebilmesi ve istikar| bir elekkik arz ortammm sa$lanabilmesi zaten gu an igin ve riniimiizdeki 20-30 yrlhk bir drinem igin mtimktin gdriinmtyor.

Son geligmeler Eergevesinde de zaten bu yasa gu anda oldukga rilti bir toprak tizerine grkmrg, dzellegtirme faaliyetleri yeniden bir ertelenme ve dunna noktasma gelmiq, ne olaca$ gok belirsiz. Uygulanmasr $ansr gu an igin ve yakrn bir gelecekte gok diiEiik olan bir yasa oldufunu dfrgiiniiyorum. Ttirkiye'nin elekrik sekttirtindeki soruniarrnrn gtiztimii kamusal projelerde yatrnahadrr diye diigiintiyorum.

oruRUM BA$KANI- ugiincii tebli! "Tiirk Enterkonnekte sisteminden Kaynaklanan EleWnk Atanlart ve Elekromanyetik Alanlar,, baghkh teblif. Bu teblif, Metin Yrlduan, cem Qalaroflu ve Hfiseyin Bilgi arafindan haarlanmrq. Teblipi, Elektrik uretim A.g. Qevre ve Yeni ve yenilenetilir Eierji Kaynaklan Daire Bagkanig, urioii, Yardmcu Sayrn Cem Qakrro$lu sunacak.

sayrn cem Qakrro[lu'na gok tegekktir ediyorum. sanmm bu oturuma yiinelik katkr sorulannzr alabiliriz.

CUMHURIYET ALPASI^{N- Yazrh olarak da belirniniz, stizlii olarak da dile getirdiniz. $iiyle: iletin tesisleri, yerlepino alanlanve hassas ekosistem bilegenlerinden miimkiin oldu$unca uzak tutulmasr konuzu. Arym sekttirde gahgryoruz, ben yatrlmlarla ilgiliyim; Batr brilgesinde ne yazrk ki bu yatrrrmlarla ilgili gahgmalarda, yatrrmlann olugturulmasr konusunda hazrrlanan raporlarda daha farkir kiterler griz rintine almryor ve dediliniz bu husus gok dikkati geker bir nokh, ancak henfiz yeterinlce iinemsenmiyor.

Bilmiyonrm, sizler konunun igerisindesiniz. Bu konuda bir ydnetmelik gahgmalarrnrz var ml, bagladmu mr, diigiiniiyor musunuz?

cEM QAKIROGLU- Qevre Bakanhfr koordinatdrltigtinde olugturulmuq bir

477

IM M0 F Elektrik Miihendisleri 0 daet

kurumlar arasr gahgma grubu var zannediyorum; bu iyonlagtrnu olmayan radyasyonla iififiUir yOn tmelik hairlama galgmalannt uzun siireden beri devam ettiriyor, o d6nem iEnS udt auoau uu gruuun uir tiyttiyait. Zatenburadahangi esaslann dikkate almmast gerehi[i konusunda tartrqmarai aevam ediyordu. Bizim sektiiriimiiztin yiinetmelifi' Kuwetli Akrm Tesisleri Yiinetmelifi'nde de az iince bahsettifim gergeve.igerisinde yer uiryor. go to*arnen qrkacak ycinetmitige uyma zorunlulufunu getiriyor gibi g<irtiniiyor'

BURAK DA$DEMiR (Etektrik Miihendisleri odasr)- Bu hazrrladrlrntz ydnetmelifin uluslararast referanslan neler?

Cfnn!ruCnOdLU- Hazrrlanmakta olan bu yiinetrnelilin referans deferleri' bu ICNRPtablosundavermigoldu[umuzdeler|et|ebirebiriirtiigiiyor.

Buzatenhakikaten gok fazlaiilkeyi, uzmant ve kurulugutoparlayan-birkomisyon ve hakikaten rehberleri de gok kabul lOren bir komisyon e19* biz bu komisyonun, ytinetmeli[i haztlayan komisyoriun sadece bir iyesiydik ve onun ga1gmalan

sonuglanma&.ooruy,.,yruoto'i'yoountercihleriningidecegiytinegiiretabiioda de[iqebilir. $u an nu*pu girtigi direkti{i tizerinde.gahgmalann iskeleti ve oradaki deferler

deiittbit zat.n ICNM'nin rehberinden ahnma de[erler' OTURUM BA$KANI- Tolga Bey, buyurun'

prof. Dr. TOLGA YARMAN (Galatasaray tiniversitesi)- Qok teqekkiirler' gergekten seviYeli konugmalar'

Bu "referans,, deyimini kullantyorsunuz, anlagilan bu alanda bdyle kullanrhyor' ben pek rast gelmedim "riiruuJr edilen, limdilik miisaade edilen en yiiksek de$er" demek yerinde olur diye atl*inuvorum; yani ;referans" zaten yabancr bir siizciik, bir onu strylemek ihtiyacrndaym.

ikincisi, bu alanlann ne yaptrpma dair bir agrklama yerinde 9l* dty.,: diigiiniiyorum' N. t;pry"t; ahnlu, .fetttitsef tiierinde etkindir' Bundan tlnce bahsedilen iyonlaqtrnct

qmrm, hiicrelerinin, molehillerinin, atomlanrun elekfronlannt yerlerine iletmeksuretiyle gifrelerini bozabilirtrticreierin ve kanserojen etkilere yol agabilir' Buradahiqbir etki yok de[il, muhakkak bir etki var. Bazen liteiatirrde de rist geliyorum "manyetik alanlann y.t -i ].r."Lsel alanlarrn hig etkisi yok" tiirtinden beyanlar oluyor, benim bulundufum nokta itibariyt. t utrmfiohsi A.giL yfitt..i muhaklak etkiliyor' Bizim de vticudumuzda ytikler var, bunfar rtfif.ni'oi b'itaitrarekete geqiyor; yani altrnda durdufiunuz zamanki lafinizle walndadurdulunuz haliniz arasmda fark var'

Yiiklertrezamn|hareketegeqer?Mesela,sa!omzunuzla.solomzunuzunarasmda srcakhk farkr oldu$u zaman yU[tei traret<ett gtgtt; giinkii srcakhk farkr, voltaj farkltltft

*.y0".. g.,t"r, o iu .trt trit tt* meydana getmr ve yiikleri harekete geqirir' Sol omzumuz u.'.ug o.i^rn* birbirinden farkl srcaklklara maruz kaldrlrnda kanserojen bir etkiye ,u*i ku6uyrz, ama igiitiiyoruz; buna miimasil etkiler var mr yok mu bilmiyorum'

sevgili cem, bahsedersen, rastladtysan, sevgili Bagkan aracrhfryla rica eftnt olaym;

478

V. }turum Taraemalan (ll. bi)llm)

ben memnun olurum, dinleyiciler de herhalde ilgiyle dinleyeceklerdir diye diigiiniiyorum.

Yani etkininmuhakkakkanserojen olmas gerekmiyor, kanserojenetkiyeyol agacakkadar bir etki siiz konusu olw mu, onu bilmiyorum; ama muhakkak baqka tiLlti biyolojik etkiler sdz konusu, Sen de biyoloji alarunda uzman de$ilsin; ama olsun, konuya ,gitiigio ;91o, eldeki literatiir itibariyle dteki etkiler neler, bunlan bilmek ve duymak da konunun biittinsellifi agnmdan yararh olacak diye diigiintiyorum

Sevgili Giikhan'a da konugmasrndan dolayr tegel*iir etmek istiyorum. Bence bu sefer bir erkek iist duyarhhg sdz konusu. "Ugiincii kugak insan haklari" ilk defa duyuyorum bu haklan. Birinci ve ikinci kuqaklara gdre bunun farkhhlr ne? Benim Uitgisiitigimi mazur grinirseniz, onu_da merak ettilimi paylaqayrm istiyorum. Birinci ve ikinci kuqak insan haklarrna oranla buradaki farkh bir duyarhh$a igarit etti$ini tahmin ettilim insan haklarr acaba hangi delerler iizerine oturuyor? Bu konuda bilgilenmeyi diliyorum.

OTURUM BA$KANI- Sayrn Qakrroplu, buyurun.

CEM QAKIROGLU'Referans defer kawamr ashnda bilingli bir tercih, bizim alqrk olmadrlrmrz bir kullamm. Kelimenin hangi dilden oldu$unun yanmda, orijinal literatiirde {e ra{ch bir gekilde; yani pennesibre qeklinde defil, reierans jekhndekuilanryor. Bunun da anlam gu: E[er bu delerler agrlrsa -bu ICNM'nin rehberindeki ifaieye yakrn s<iylemgye gahgacafrm- bu deferin agrlmasr, insan iizerinde herhangi bir saflk etkisinin olacagr anlamma gelmiyor,_ Ancak bu de[erin gok daha farkh, d]afta titiz bir qekilde aragtrnlmasr gerehifi burehberde siiyleniyor. Bu referans defer, iaha iite aragurma yaprp Ylqmayaca$ruza sizi yiinlendiren bir defer. Referans de[er aqrhyona, sizi aslnda miisaade edilebilir bagka bir defere y6nlendiriyor. Bu rehberin igerisinde de bu vardrr, ayn gekilde Avrupa Birliginin direktifinde de bu gekilde bir yaklagrm vardrr.

A[rltklt olarak ashnda bu konuda da elektrik miihendislili konusunda bir uzmanl$a ihtiyag oldulunu giizlemledik. giinkii genel olarak ne oldulu f,akkrnda herkesin fikri var;

ama bu detaylarda ve -hemen ikinci sorunuza da gegmig olaym- manyetik alan ve elektrik alan dolayrsryla vticut iginde orugan ilave akrm, elektriksel uirrro cilgiilmesine y<inlendiriyor bu referans de$errer ve o gok daha karmagrk bir konu. Referans kawamr burada, o nedenle "standart" veya "mtisaade edilebilir" ku*um kullanriradrk. Belki bu konu tilkemizin giindemine daha iyi girdikge ve gergekten uzmanla' bu konuyu aragtrdrkga, o kawamlann pratikteki kar$rhlr ve hangi gahqmalann yaprlmasr gerekti[i biraz dabanetlegecek.

EMA'nm etkisiyle ilgili olarak da iizellikle elektrik alanmm benzer mekanizmayla orta grkardrfr etkiler, insanm tiiylerindeki kabarma, stres dtizeyinin yiikselmesi gibi giiriinen fiziksel etkilerinden bahsediliyor. Mide bulantrs t,kalp ciiazlitnin aurmasr gibi etki]en var; bu bir grup, bir etki grubu. Bu daha somut ortaya konulabilir, daha <ilgiilebilir ve daha genellenebilirdeferler; yani birgok insam aym ui-.,nuru" brraktrgrnrzda, sag tellerinin kabardr$rru, tiiylerinin kabardrfrnr grizlemlemek btiytik bir oranda miimktin

479

TMMOD Elektrik Mihendisleri )das+

olabiliyor. Ancak kanser apayfl bir grup, zaten kanserin dofasrndan kaynakh bu problem var. Aynr gekilde sigara,^ki ba$rl riJk faktitrii olarak yine aragtrmalara ve bilimsel galrqmalara g6re, manyetil ut-]o getirdi{ bafrl risk faktiiriine gtire 4 kat dahafazla' Ama herkes kan*., or*uvr ur uunirn gotiana rarkh bir qekilde ele altnmast gerekiyor, zaten belirsizlik de kanserin dolasrndan bu nedenle kaynaklamyor'

O bakrmdan, gdriilebilir etkileri hakkrnda birazcrkbilgi vermig gldY' fakat di[er tun*ro1rn etkiylJ ilgili -ki daha gok polemik olan ve ara$trma gereken konu o- olarak hakikaten gok dahafazla iastt*u vuptftnast laam ve tabii biinyeye ve benim sraladrfrm birgok faktiire g6re de bu etkiler deligiyor

OTURIIM BA$KANI' Sayrn Candogan, buyurun'

GoKHAN CANDOGAN- Once bir soru sorabilir miyim cem Beye]_Bu ydnetmelik sadece enterkonnekte d;; o iletim sistemiyle ilgili mi, yoksa bu TV vericileri ve diler elektrik ve manyetik alan iireten geyleri kapsryor mu?

Bir de iizel bir gey; ama istanbul'da Adalar'dan bir tanesinde kaqak olarak inga edilmig bir siirii TV vericisi

"tt, yrii-ttL bir tanesinin defieri ne olabilir? C."19 gazetelere de yansrdr, bunlardan.o*uido'dn k-ser vakalannda ciddi bir artrq oldu[u stiyleniliyor;

6u ,nterkonnektenin drqmda mr, bilgi verebilir misiniz?

CEMQAKIROfLU-TEA$'rnyeni iirgiitlenmesindensonra, iletim girketinde Sayn ntiseyin niigr bu konuda yetkiti vL Uugtine kadartomisyon ga1$malannm bagmdan sonuna kadar bulunmuqtu, Ueniiefit.att.tiit' Fakat 50 hertz elektrili tammlyor ve bizim en azrndan iiyesi bulunOugu;uz fr.l*tto .t.tttifin iletimi, kullanmr ve elektri[in gegti$i her yeri kapsamrg ofry"i; iut"t di[er qeyler herhalde baqka bir kapsamda ele alnabilir'

tfflsnyhl nilCi- qewe Bakanlfr'nrn eqgiidiimiinde ve Yiiksek Qewe $trasr'nda alman karar dofrultusunda ve ilgili baianhklairn ve kamu kuruluglarrnrn olugturaca$l bir komisyonda bu mevzuata yiat dfizenteme getirmek amactyla 99.

Ytart ayrnda bu i"rrirrrriuoladr. saghk BakanhEr, Enerji BakanhF, ulagt*ma Bakanh[r, ilgiti frekans ,etiitkil"orrr.rt.rio uit ra.si oimasr iuehifi konusunda hemfikir sa[landr' Sizin de bahsetti[iniz bu vericilei vebaz istasyonlir' 9 lagtrrma Bakanhfr'run btinyesinde' tizellikle Telekomiinikaryon Uri Kuruluhun iistlendi[i bir giirev konumunda' Enerji Bakanlt[t olarakbizden 50 herg frekansr adres gdsleri6i SO trertz fremnsmdaki yasal dfizenlemeler getirilmesi giirevi bize bigilmig vaziyette'

SalhkBakanlrfr,dzellikleMRcihazlur,izotopvebenzerimanyetikalanamaruz kalnabilecek u. uti.uau.tliitytUilecek ve ithal ediien trbbi cihazlardan sorumlu olarak

nitelendirdi. "Qok diiSiik fiekans, orta frekans ve yiiksek fren"^l:lttlTda a&eslemeler yaprtdrhan so"ru, vog"olatrncr olmayanRadyasyon YiinehnelifiTaslalrhrn qahgmalan baqladr. Bu gahgmalar[qir.*,"a" Uiz ae SO-lertzi, ICNRP'nin de[erlerini bazaluak' Qewe Bakantt[t'na bu konuda giiriiqiirniizii bildirdik'

SALONDAN- Yani bunlar da var'

+bo

V. }turum Iarrqmalan (ll. Bdlilm)

HtISEYIN BILGI- Yani daha btiyle bir yiinetmelik yayrnlanmadr; fakat Telekomirnikasyon Ust Kurulu'nun tizellikle 900 ve I 800 megahertz'teki cep telefonu baz istasyonlarrna belli bir stntrlama ve yasal deperler getirdi, yayrnladrklart yiinetmeliklerde var bunlar.

OTURUMBA$KAI{I- Size gegmeden 6nce, belkiyine bunun devamr, sizin sorunuzu da biraz agma anlammda. Siz bu 50 hertzle gahgmalar yapmrysmrz ama merela gdyle de duyumlar oluyor zaman zaman: "Evde kullandrlrnrz aletleri de dikkatli kullarun, miimkiinse yat* odalanmzda herhangi bir elektikli alet bulundurmayrn" geklinde, Yani benim anladr$rm kadarryla gimdilik onun bir adresi yok mu; yani onunla ilgili kanun ya da diizenlemeleri yapan, bununlau$raganbirbirimyokmu heniizya da Saghk Bakanhgr mtdr bunun adresi?

I{Usfyhi BfLGt- Ashnda konunun sahibi, Saflrk Bakanhlr ve Qcwe Bakanlrlr arasmda gidip gelen bir siiregte yer alryor. Tabii bu iineri geklinde, tavriye geklinde, miimkiin oldutunca bu elekhomanyetik alan kaynaklanndan uzak durulrnasnda, gu anda belirsiz olan etkileri konusunda da size hem bir fikir vermek anlarnmda bliyl e agrklarnalar yer ahyor basmda; ama bunlann kaynalr oldukga Onemli bizler igin. Bizler de bunu teyit etmek igin, mihodalga finn, buzdolabyteluriryon srtrcmm yer aldrllrbir mutfakta bir tilgtim gergeklegtirdik, normal limitlerin altndahaldgt gbzlemler olarak g*tr. Fakat bunlann gu andaTiirkiye'de Yolunlaguncr OlmayanRadyasyon Ydnetmelifi dahataslak halinde oldufundan dolayr bunlan kryaslayacak bir mercii yok.

SALOIYDAN- Ama bunlar yine o kaprama ginyor, yine 50 bwtz oldugu igin, yine elektrik oldulu igin; yani o aletlcrin yarattr& elekfiomanyetik alan olmasmdan dolayr yine aym ydnetmelifin igerisinde kahyor. Dolayrsryla adresi ydnetrnelik olacak, adresi belli olacak.

OTURUM BASKAI\I- Sanrnm sizin bu enterkonnekre sistemi belli bir grup popiilasyonunu etkileyecehir ama difulainin c&iledifi kigilu ve o kigilerin maruz kaldrfr siireleri giiz tiniine alntanrz, cok daha yoEun bir kitle var. Dolayrsryla bu gahgmalar yapilrken, sanrrm bir gekildc ya bir bagka y6netmelik ya da bu yiinetmeli[in iginde oraya da bir yer vcrilmeli, Yani hig desilse gu anki msssut uluslararasr rcfcrans deferlere bir aHfta bulunulmasr gerekir diye diigiiniiyorum.

nUSfVfrv Ufi,Cf Yani dcdigim gibi, bu yikrehnelihe yer ahyor zate,n fakat hrulug olarakbizimalarumzmdrytndakaldr$ igino6lgtimluiyaptrrmadrk. Tabii ki odlqtinlerin yaprlmasmda fayda vq zatenbizim gilzlemleimiz de o krafta daha fazla riskin bulundulunu biz*gdstadlAncak bizim kuruluqumuz tabii kcndi konusuyla ilgili iilgiim yaptrabildi; fakat katrhyorum, onun dlgiimfintin yaprlmasr laam.

C0fnal{ CANDOdAN. Tolga Beyin sorusu; bu insan haklan igin dcligik adlandlrmalau da var, her biri belli bir tatihccl diineine ve birtakm haklara denk gclen bir tanmlandrma. Birinci kugak insan haklan, klasik ya da temcl incan haklan olara&

TMl,ll?ts Elektnk llilhendialeri 0 daer

tammlanr; yagam hakkr, viicut biitiinliilii hakkr ve benzeri gok klasik haklardrr. Bunlar burjuvazinin miicadelesi sonucunda elde edilmiq, miilkiyet haL:kr da bunlarrn igindeki haklardrr.

ikinci kuEak haklar ise, daha gok sosyoekonomik haklardrr' Bunlar da iqqi srmfirun mticadelesine denk gelenve onunmiicadelesi sonucundakabul edilmig, Anayasaveyasal diizenlemelere girmig haklardrr. Burada birinci kugak insan haklannn, insanm insan onuruna yakrgrr bir gekilde ya$amasl igin yeterli olmamast, iizellikle ekonomik anlamda yetersiz ialrnasr nedeniyle sadece haklann tanmlanmast de[il; aym zamanda o haklann llde edilebilmesi ve yagama gegirilmesi igin, gerekirse devletin gerehilinde miidahale etnesi filai tizerindenyagama gegirilmi;ve i99i srmfimnmiicadelesiyle daha gokyaqama gegirilrnig haklardrr.

Ugiincii kuEak haklu ise dayanqma haklan olarak da tammlamyor. Bunlar da dzellikle itin.iOtinyu davagr'ndan sonraki d$nemde ba[msrzlklanm elde eden geligmekte olan tilkeler ya da sdmtirgelikten yeni hrtulan iilkelerin sadece ulusal bafrmsrzhfr elde efinenin iilke veioplum agrsrndan iyibir yagama kavugmak ya da temel insan haklanm elde etmek agrsrndan yetersiz kalmasr, uiuslararasr arenada yetersiz kalmast fiki iizerinden getiEtiritmigtir. Dedilim gibi, bu da tigiincti dtinya tilkelerinin dayatmast, bastrmastyla Iabul edilmeye ballananlaktardr. Bang iginde yaqama, leqe hakkr, bilgi edinme ve katrlma haklan ve insanh[rn ortak mal varhfrna saygr hak'kr; bunlar dayamgma haklart olarak tanmlanlyor.

Dedifim gibi, bu da en son ortaya grkan hak demeti ve 9u anda golu anlamda gewe hafckr drt-rndigoi fazla yagama gegirilebilnig defil. Ama varlk nedeni,iigiincii diinya iilkelerinin uluslararast siyaset ya da varolan dengesizliHer nedeniyle kendilerine ve yurttaglurna daha iyi bir yaqarnsunma gabasr oluak deferlendirilebilir; yani bunlann hepsi biiyle bir tammlama igerisinde.

OTURUM BA$KAII{I- Bagka soru ya da katkl var mt?

fuif Kiinar, ilk konugmacmz olarak giiriiniiyor listede; ancak bagka bir toplanttya yeti$me durumunda oldulu igin onu biraz geg brrahrk' Arif Ktinar, "DahaFazla Qevre, b;;-ilVJ;""ilk icin-Ulusal Enerji Konseyi ve Elektrik Ttiketicileri Konsevi" adh bildiriyi sunacak.

HAYAfi XUQIX. Arif bey birtakrm modeller iinerdi, bunu da biraz Elektrik Miihendisleri odasr'nun bugtine kadarh yapnug oldu[u miicadelenin birseyir deligtiruek bu ydnde olmasr gerekti-lini stiyledi ve bunu da bu yeni ddnemde liberal piyasa ekonomisine uygun tarzda-iirgiitlenecek sektiire bir kargr durug bigiminde sundu' oysa bu tiir drgiitlenrnilu piyasa ekonomisinin kendi iginden gelen gdziimler olarak kargtmua grkryor;lani ona tepki olarak, ona kargt bir muhalefet iirgiitleri bigiminde ortaya grkan irgiitf.;. modelleri defil bunlar. Sistemin kendi igerisinde'bir iyileqtirmeye ytinelik, sistemi daha fazla oturUna:yaytinelikmodellerdirve oradayahnmcrnrn ka$tsmdatiiketici,

V Oiurum larEtgmalan (ll. Bdlilm)

arz-talep iligkisindeki taraflar olarak karqrmrza grkyor. Ttiketici delil, esasrnda bir miigteri gibi algrlanan bir topluluktur o ve arz-talep iligkisi igindeki dengeleri sa$amaya ytinelik organizasyonlardrr,

Dolayrsryla dnerilen model, yasayla hedeflenen sisteme herhangi bir kargr durug igermiyor. Nitekim iinermig oldufu iirnekler de tamamen serbest piyasa ekonomisi mantrlrna uygun bir diigiince vehayattarzr igermektedir. Zaten daha iinceki sunuglarda da hep burada dile getirildi, btiyle bir sisteme gegmek de ortaya konulan yasayla pek mtimkiin g<iziilaniiyor. Dolayrsryla b<iyle bir organizasyonu gergekleqtirmek de dii$tindtigti gibi; yani bir rekabetgi ortamm -ki, bildirisinde de benzeri geyler s6yleniyor- sa[lanmasr, daha ucuz ve daha kaliteli bir arzrn saflanmasr geklinde bir gey zaten miimhin delil ve bdyle bir organizasyon yapmakla da bbyle bir sonucu elde edebilecelimizi zannetmiyoruz.

Dolaysryla, Elekrrik Miihendisleri Odasr'mn da bdyle bir gahqmasr oldu$unu da en azndan ben bitniyorum. Bunu da belirtrnek istiyorum; yani kendisi telaar rinermiq oldu[u modelin liberal piyasa ekonomisiyle kargrlagtrrmasmr krsaca yaparsa...

nir,ctnvnncuv- Benim de Hayati gibi sorudan gokkatkr ya da birtartrgma konusu niteliginde olacak. Arifin teblifini okudum, burada gok krsa gegti. Orada <izellikle belki adm da gegtili igin stiz alma ihtiyacr hissettim. Biraz iince Hayati'nin aktarmaya gahgtrlr ve burada gu ana kadar da gegitli arkadaglar tarafindan dile getirilen, iizellikle TMMOB gewesinden de dile getirikneye gahqrlan nokta gu: Bugiin gelinen noktanm kdkeni ashnda siyasi, yani ben de kigisel olarakbu fikirdeyim ve gu anda dazaten kendi adrma konuguyorum. O anlamda da buna kargr verilecek miicadelenin sadece teknik giiztimlerle ve teknik arayrglarla giiziimlenebilece$i kanrsrnda delilim.

Aynca bugiinden 6nce de, daha dnceki ddnemlerde de Elektrik Miihendisleri Odasr ya da bagka odalann bu tiirden kurullarda yer alma ya da yilnetime katrlmasr ytiniinde bizim gevrelerimizden gelen taleplere de karpr grkmrg bir insanrm. Neden kargr grkmrg bir insanm? 1980 sonrasrnda getirilen politikalarla birlikte gok cazip olan bEka anahtar kelimeler ortaya grktr; igte bunlu katrhmdr, ydnetigimdi, yerellegmeydi ve hep demokrasi adrna bunlann yapildr[r yepyeni bir yiinetim bigiminin ortaya atrldrlr iddia editiyordu.

Fakat bunlan giirdiik ki, ashnda bu ciddi bir yamlsama. Ulus-devlet yok edilerek, mevcut durumdan gok daha geriye giitiirmenin yaniltrcr, yamlsama olugturucu waglanbunlar.

Dolayrsryla da kendi adrma bdyle bir qel paylagmam gerektilini hiE de diigiinmiiyorum, aynca taqlan gok fazla yerlerinden oynatmanm anlamr da yok.

Yani gdyle dtigiiniiyorum: Bu fllkede ulusal boyutta enerji politikalarrnrn olugturulmastndan ve bu alann y<inetiminin yerine getirilmesinden birinci derecede sorumlu olan yer Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanhfr'drr. Bizim yapmamu gereken de gudur: Bu Bakanhk ve bu ulusal sorumluluk taslmasl gereken organlan esas sorumluluklanna ve asli gtirevlerine davet etnemizdir ve ben bunun gok tinemli bir iglev olduluna da zaten inanryorum. Hig kurullarda filan yer almaya gerek yok, Elektrik Mtihendisleri odasr bugtine kadar bir kurulda da yer almam$tr 6rnegin; ama benim

483

TMMOB Elektrik M)ihendieleri 0daet

giirtgiime gtire -ki, Elektrik Miihendisleri Odasr tiyesi delilim- Tiirkiye'de enerji politikalannmbelirlenmesindeya dasiireglude ashndayineetkin de olabilmiqtir. Yeterince olmug mudur, delil midir, di$er odalanmrz aynr etkinlipi gtisterebilmigler midir, bunlar gok tartrgrlrr; Atat ilta Uir yerlerin iginde yer aluak defil, drEnda kalarak da etkin olmanz miimkiindiir, hatta belki gok daha fazla miimktindtir'

Yani gunu soylemek istiyorum: Enerji Tabii Kaynaklar Bakanhfr,_biirokratlan, teknokatiarr; Bakanh[a ba[li qelitli kamu kuruluqlan, biirolratlarr, teknolratlan ve bir yaunmm do[ru yaprlmasr ya da bu yatmma gergekten ihtryag duyulup duyulmadrft yOnUtAt kuir virecek olan mekanizmalar bunlar' Bunlarr yerine oturtaltm ve onlann do$ru gahqmasr, do$ru yonde gahgmasr, ulusal politikalar do!rultusunda gahgmasr igin mticadele verelim. Giirevleri, iglevteri birbirine kanghrmayalm bence.

Ayrrca gunu da gok agrk ve net sdyleyeyim: Biz kamu yiinetimini savunuyoruz; fakat kamu ydnetimini savunmak demek, kamu kuruluqlanmn bugiin iginde bulundu!'u durumu ,u*r*uk uolurrna kugkusuz ki gelniyor. Ama biz eEer o kamu kuruluSlarrnrn igerisinde, emir-komuta zincirinin drgrnda, kaprkulu zihniyetinin drqrnda bir gahqma sistemini giiz ardr edersek; yani orada gu anda memur sendikalarrntn verdili miicadeleyi, i99i sendikalanmn verdifi miicadeleyi ya da vermesi gereken miicadeleyi 96z atil edip bir EMO vasrtasryla ya da birtakrm meslek kuruluglan vasttaslyla oralara katrlarak oralart diizeltecefirnizi zannedersek bence gok biiytik bir yamlgrya diigeriz- Dolayrsryla ben de kendi adrira pek de bu giiriiglere katrlamadr[rmr belirUnek ihtiyacr hissettim.

ir,xnn guxctnnR- sevgili fuife baa noktatarda katrhnamak miimkiin de[il ancak bu Ulusal Enerji Konseyi dahi Once de giindeme sft srk geldi ve tekrar giindemden diismtisni. "Eneii" deyince akhmrza elektrik geliyor, dolayrsryla EMO b1'in merkezinde' yani astrnda -Nilgtinttanrma o nohada katrlmryorum- enerjiyle ilgili bu olgu de[igik uglarrndan gekiliyor. Qewe bir gruptan, santraller bir kogeden, Kojenerasyon Derne$i batka bir airdanyaklaltr. YaniEMg'nun misyonu bence tiim olgulan, tiim olanlart etsiteriyle artrlanyla ortaya koyup iyi bir sentezle teknik diieeyde, $ncelikle olant ve olmayant tamamen ortaya sermektedir.

Bugiin geldilimiz noktanm kaynalr hakkrnda bir |ey siiylememiz-mtimktin defil, ga1Erfrmrz-kurumlar agrsrndan. An.* etif io tOytediline ek olarak, E{Olryn mtsyonrxru in.rti-ttr enerji olgusunu tiim agikh[ryla ve grplakhfryla ama daha da tinemlisi sentez yaparak, analiz yaparak ortaya koymasr gerektilini dtiqiiniiyorum'

OTURUM BA$KAI\il' BuYurun.

SAIONDAN- Ben de sizin stiyledi[iniz pek Eok Eeyde bir yanda beniolumsuz y6nde heyecanlandrran geylerbuldum ama soma cevaplarrm da buldum. o bakrmdan bir qok geyinkangrmr olanbirgiiriigvuece$im. Ashndabenkendi adrmagiiriig versem de, Elektrik Uretim A.$. personeli olarak burada bulunuyorum'

Aslrnda orlaya grkan gtiriintii $u, hakikaten hepimiz de paylagryoruz bunu: Devletle

484

V Oturum Tarigmalan (ll.6dlilm)

vatandagr veya sivil toplum iiryiitlerinin birbirine bakrgrmn defigmesi gerekiyor ve zaten bu ytinde modeller olugmaya bEladr. O yiizden modelin ne oldulunun belki gok onemi yok, ama biraz el srkrgmaya baqlama ihtiyacr var; bunu sizin yaklaqrmrmzda gdrdii[iim igin bu yaklaSrmr paylagryorum. Hem iginde, hem drqrnda yer almak ama Nilgiin Hammrn s<iyledi[i gibi, gergekten belli sorumluluklar, belli guplara, en baglnda idareye ait ve hakikaten onun gdrevlerini dopu yapmasr gerekiyor. Fakat biitiin tartlgmalar gergevesinde gewe, bu iist tartlgma modelinin bir alt himesi olarak yer aldr ve siiylediklerinizden bazr grkarmalar yapmaya gahgtrm.

Bir termik santral, bir niikleer santral yaklagrmrndabugiine kadaryaprlan tartrgmalarda sivil toplum <irgtitlerinin -ki, biz de ashnda iiyesiyiz meslek orgiitlerinin- genelde devletten qok farkh bir tercih var. Yani devletle, daha dofrusu idareyle sivil toplum rirgtitlerinin tercihleri arasmda gok ciddi bir farkhhk var; yani bu farkhhlrn olmamasr gerekiyor.

Demin bahsettiginiz modellerden bir tanesi yavag yavastayatagEti[inde belki bu farkhhk da ortadan kalkacak.

Sadece niikleer sanhal ve termik santralin yaprlmrg olmasr kargrh[r "demek ki bir menfaat var ve demek ki bir bagka gey var" geklinde belki dile geldi, birebir kastedihnese bile. Halbuki gergekten bu konuda gahgan teknokatlar olarak bunlann da gereline inanryoruz, fakatzaman zaman dile getirdi[iniz hatalarn yaprlmamasr kaydryla. Fakat bizim genelde meslek drgiitlerinde gdrdiifiimiiz, tercihler bagtan yaprkmg ve hep bir kargt gtktg vardt. Bu anlamda sizin "artrk kargr grkma nohasmdan ziyade bunlara katkr verme a$amasma gegelim" yaklagmrnm da destekliyorum.Zatensadecemedyadan takip ettilimiz zaman, hakikaten devletin ve politikalamnn manzarasr gok kiitii; ama sadece bundan ibaret defil. o balomdan bu tartr$malar, birbirinibeslemeler oldukga, gergekten devletin bazr kararlannrn gdriildiilii kadar k6tti olmadr[rm ve meslek rirgiitlerinin veya sivil toplum iirgritlerinin bazr tinerilerini de gtirtildiilii kadar vahim olmadrlrm da gormiig

olacaprz.

Bu anlamdaherne kadarherkesin giirevi tammh olsa da, belli bir dtigiinceleri birbiriyle tamgtrma ve sentez mekanizmalan oldulu takdirde belki 2 zrt kutup gibi giirtinen gey birbirini daha iyi anlar hale gelecek ve iilke politikalan da daha saghkh bir qekilde gizilmiq olacak. Ben tabii gevre ballamrnda konugtum bunu; ama -giinkii hep bu konuda polemiklere maruz kaldr[mrz igin- bu anlamda model ne olursa olsun. en azndan giiziimiin bu yoldan gegmesi gerektifi konusunda sizinle aynr gdriigte oldufumu siryliiyorum.

Prof. Dr. TOLGA YARMAN- sevgili Arifi kutluyorum. uzun yrlrardrr gayet igtenlikle siirdiirdii[ii sava$rmr izleyenlerden biriyim, onun hangi iyi niyetle biiyie bir dneriyi dikkate getirdifini de anladrlrmr sanryorum; fakat Arif, bu gahgmaz. Bir defa Ulusal Enerji Konseyi, sevgili fuifin dik{nte getirmek istedili zemini temin etrnez giinkti o zemini kim ele gegirirse, netice itibariyle Ulusal Enerji Konseyi onun gtiriiglerinin bir yay:n,arucrriiadriniigiir.

485

TM M0 F El ektrik Miih en disl eri 0 d a sr

Ben giden Enerji Bakanryla EMO'dakilerin ve buradakilerin btiyle bir ortamda el srkrEaralisafhkh bii etkinlik iireteceklerine inanmtyorum. El srkrqma fiiline gok saygt Ooyuyo**ia"*okasilerin temel ilkesi uzlagmadr ama siyasi kavgada giiqlii olmadan el srirqma konumuna gelirseniz, ismet Paga'mn siiyledili gibi -Amerika iqin iiyle sdylemiqti- netice itibariyle vahqi bir hayvanla aym yata$a giriyor gibi olabilirsiniz' Qok u.i**,, bi, riizgirla karqr kugryadrr Tirkiye, bunu gok iyi tahlil etmek laztm, anlamak lazrm; buraya katrlanlarrn da loougtna.rlardan baglayarak, bu riizginn motiflerini iyi idrak ettikleri hissini geligtiriyo*r, b*u ,.uingle ifade ediyorum. Ama gunu da sdylemek istiyorum: Bu rtizgar, loran k[ana bir miicadeleyi beraberinde getirmigtir Bunun karpsmda iyiolyrt, .f *,gir -iyi niyetli her zaman olunacaktrr, demokrasiler her zaman uzlaqma ,r.oiot.iioi olugturacaktri- aym masalara oturma, ayru gaularln altrnda aynt amaqlt kuruluglarr meydana getirme yiiniindeki temennilerin gergekle bafidagmadrlmt, drtiigmeyecelini diigiiniiyorum. Kegke yanrlsam; yani tamamen sekter de gtirtinmek istemiyorum,6yle bir niyetim hig yok'

Btiyle bir gey gtiyle olur diye diigiiniiyorum: Biiyle bir yakl_llrm, demokratik bir kitle OrgtittiitiviyeiioO. ot*, Yani ievleibazrnda kurulmaz Enerji Konseyi, kurulsa da kimin eline gegerse onun yaym aracma, giiriig ifade aracrna diiniigiir. Demolaatik bir kitle tirgiidi otur, iNiO Uityfe Uir 6rgiittii, u*u"tuUiiytit teri de vardrr, benden iince sbzalanarkadaglar bunu ifade ett-iler, Nitgiin arkadaqtmum g<irtiqlerine dnemli tilgiide katrhyorum'

Sevgili Arif, yani burada bir vakrf olur, bir yeni dernek olur; yani ya|uzca enerji pohtituiu'n,, enuji politikatan ydntinde hallan <irgtittenmesu'' halkrn kattlmlil ve onun iyi"ty*ri yaptrrrmlarrm giindune getirecek, yiikseltecek, yiiceltecek bir kurulus olur' Ama bunu devletten beklJmek, devltin igerisinde yaprlanmayr iinermek gerqekti de[il' Devletin igersinde dyle yahut biiyle de bulunanlara gok sayglm var,.Enerji Bakanr beni mahkemeye verdi ve onun berisinde 9u laflarr siiylemigtim -gayet yakrnen biliyorsunuz, ne yaptrfrru bilmiyor bir defa, onu grg.lirn- "Qo[unlukla birilerinin grkarlan iqin galtgtyor'"

Amabunu siiylerkentct1tiniyetli diSldim, gerici ae aegit6m. Gerqi arkasrndan fezlekeyle UeraUer puttuyan fevkalade naho$, iok qirkin, i[reng denilebilecek birtakrm semptomlar ou onuvu gelmedi degil ama ormot tasiae qrkarlar tirgiitlenir. $u var ki; bu gftarlann bizim meniaatlerimiz gibi giisterilmesi fevkalade ayptr'

D e d i $ i m g i b i , o n l a r a s a y g l m v a r , o n l a r t n d e m o k r a t i k h a k l a r t n a , g t k a r l a r t n tirgirtlenmesin.,uygrr nr *o dizim iizlemlerimizle, burada bulunan ryhut bulunmayan

pek gok arkadagrmrzrn, dostumuzun, omuzdaglmrzrn iizlemleriyle higbir gekilde ba[dagmayan, tam tersine taban tabana zrt birtakrm yaklagrmlann aynl gah alhnda Otitirfr",n.ri iok Eok beklenen ytinde sonuglar vermeyecektir diye diigtntiyorum' Bir vairf olabilir, bir dernek olabilir, bir giiniillii kurulu9 olabilir, olmasmt da istiyorum' olursa katilrtm, giig veririm, desiek veririrn, iginde yer almm' zannediyorum pek 9ok rkuduprn,, aynisekilde davramyor olacaktrr. siyasi bir qizgi, yani ahgrlmrg bir siyasi zeminde olmamasrnl da onun demokratik anlamda kitleselleqmesi agtsmdan ilnem

486

V,Oturum lartgmalan (ll, 6dlilm)

taqryaca$m da dtigiindiiliimii ifade edeyim. Ama gok ciddi, gok siyasi; yani kitlelerin beklentileri, iizlemleri itibariyle gok siyasi bir misyonu da yerine getirebilecelini timit ettilimi ifade etmek istiyorum.

mif XtnV.m- Top bende, Tolga Hocamn son goliiyle 3-2 oldu, olumsuz bir gey grktr. Yalmz ben gok net ifade edemedim ya da diigiincemle kullandrlrm sOzctikler arasrndaki baf da bazen kopuyor. Ben higbir zaman devletin, mevcut siyasi yaprnrn ya da mevcut gu anki biirokratik yapmm inisiyatifine girip onun altrnda iirgiitlenmeyi siiylemiyorum, hatta onun iistiinde bir iirgiitlenmeyi siiyliiyorum. Yani devletin, bugiine kadar hep bizim kargrmrzda duran, hep bizim muhalefet ettifimiz Jdevlet'dedi[imiz de sonugta bizlerden olugan- o yaprmn iistiind€, onun tek bagrna aldr[r karar merciilerinin arttk ahnamayacafrmn ispatr bir siirii yaprldr igte, Yata[an'dan tutun da Al:kuyu'ya kadar ytizlerce tirneli var. Artrk bir yerden sonra demek ki bu iqin halka kargr, halka ra[men ya da EMO ve TMMOB gibi uzman bir (irgiite ra$men ya da gevrecilere rafmen yapilamadrlrm onlar da anladr, pahah deneyler yaqandr bu iilkede.

Bu saatten sonra, iizellikle $ahin arkadaS ve benim TEK'e, TEA$'4 TEDA$'a, bu TAEK gibi kurumlarla olan iligkim, onlarla tanrymalarm, insanlarla giiriigmelerimden grkardrlrm 9u; onlar da EMo'dan bir pey bekliyorlar, yani EMo bir aracrhk yapsrn. Bir geye kargr gftabilir, karpr glksrn ve onu savunsun; ama EMo'nun -bu onlarrn tabiri, tabii bu pimdi belki hoq olmayacak, birgok kigi rahatsz olacak- kafasmr kuma grimdiifii, deveku$u misali dawandr[rm ima eden bir siirii yaklaglm var. yani EMo ayn bir yerde iirgiitlenmig, biz de EMo iiyesiyiz ama kendi kendine muhalefet geligtiriyor, bizimle olan iligkisinde bu bir dtiniigiime neden olmuyor. Mevcut mevzuatlar gergevesinde ya da o anki siyasi yaprmn belirledi[i tercihler konusunda biz bildigirnizi yapryoruz, EMo ayn bir stiylem geligtiriyor. Sonugta birtakrm davalar kazamhyor ama bu nihai olarak bu ktitii gidigatrn, bu kegmekegli$in ya da kaotik durumun iiniine gegemiyor, yani ona griziim iiretmiyor; onu tespit ediyorum.

Kugkusuz muhalefet olacak ama zaten muhalefeti bir adrm dne grkanp EMo'nun dolru sdyledi[i, do!ru politikalar dnerdili geyin hayata gegirilmesini sagiamamn bir aract olarak bunu siiyltiyorum. EMO neyi savunuyor? Ulusal bir enerji politikasr ve daha gok geweyle uyumlu yeni enerji kaynaklannr; gok genel hatlanyla bdyle bir politikayr salaxluyot Bu dazaten, sadece tennik ve niikleer santral satmak isteyen birtakrm lobilerin d4mda, Ttirkiye'deki toplumun, birgok sivil toplumun da istedi[i, neredeyse Tiirkiyehin biiytik kesiminin istedi[i bir tercih. Zatenbupolitika ulusal bir politika, bunun hayata gegmesini saflayacak birmekanizma anyorum. Yani niye termik sanhal tercihleri yaprftyor, Tiirkiye niye illa 30-35 yrl niikleer sanhal tercihleri peginde kogtu, niye politika hep niikleer enerjiye gdre endekslendi, niye EMo 35 yrl -daha fazla s4,ten biri var- bu konuda muhalefeti yiiriithi?

Politik olarak yeni bir enerji politikasrmn belirlenmesinde gok katkrsr oldufunu sriyledi birarkadagrmz amaben gok fazla oldu[unu diigiinmriyorum;yani onlarkendi kendilerine

487

T MMlts El ektrik MAh en disl eri 0 d a st

yine o WASP (white-anglosakson- protestant) modelleriyle kendi bildiklerini okuyorlar, yaniEMO sadece muhalefetyaptyor. Ben artrkbunun dryrna grkrlsm diyorum. EMO'nun da asli g<irevi dcdilim o- EMO artrk politika tireten ve bu politikayr netlegtirdikten sonra Tiirkiye'ye bunu oturtan, damgasml vuran bir noktada olmah diye gd,rtiyorum kendimi.

Yani hep briyle yaprlan enerji politikasmdan, Enerji Bakanm elegtiren bu davalart agmahan iite, biraz da artrk "bu yanhg politika, bunu yapmapn ki bu davalur aqmayahm, gtiyle bir politikayr Tiirkiye'de uygulayahm" deyip onu ohutmak, Benim tek derdim bu, bunun mekanizmasmt anyorum, araclnl anyorum. Bu olabilirya daolamaz,tabii ben de gokumutlu de$ilim amaEMO artrkbir adrm dne gegmekdurumundadiye diigtiniiyorum.

$ahin Bey siiyledi, "arhk kargr de$il de katkr" gibi kibar, nazik bir qeye gevirdi' Bence tam tersi; yani kargr oldulumuz geye devletin katkr koymasrm talep ediyorum. Yani bizim kargr oldu$umuz yadabizimdo$ru siiyledi$imiz neyse, ttim Tiirkiyehin, sivil toplumun, bagta uzmanfuk rirgiitlerinin belirledi[i, yiire halkrnrn onayladrlr ve kabul ettifi geyleri devletin kabul etmesini iineriyorum. Tam tersi; yani devletin yaptrklarrna bizim kargt grkmamrzyerine, bizim rinerdi$imize devletinkatkr koymasm <inerenbirmodel kafamda.

Ama bu nasrl gergeklegir; igte bu tartryma, biiyle ortamlar, birgok siiregten gegilmesi lanm.

Onun drgrnda olumsuz olarak giiriig belirten arkadaqlara gokfulasdyleyece$im bir gey yok ama artrk bdyle olmasm dtiqiintiyorum. Yani 9u anki sistemin yarasmt kapatan, supap olan yegil hareket igin de bunlar stiylenmiqti zamnrnda,anti-niikleer hareket igin de anargist hareketler igin de aym elegtiriler yaprlmrgtr. Yani sonugta sistemin delifini ya da sistemin yanfugh[uu diizeltrneye gahgan ya da onlara yeni bir perspektif, yeni bir vizyon sunan olugumlar da btiyle siireglerden geqiyor. Tam tersi diigtintiyorum, yani artrk edilgen bir yurttaS defil; bu dtinyada da btiyle artrk, biliyorsunuz sivil toplum drgiitleri artrk her geyi btlitliyoi. Tiirkiye'de tam tersi, hil6 devlet her geyi belirliyor. Bu kagmrlmaz bir stiieg bana giire, ne kadar kargr dursak da bu sivil toplumun inisiyatifi elde etmesi ve giderekbe[rleflcirolii, hali ve dawulgr bence rinlEnemezve birgekilde iiniinde durulamaz bi, du.t. Yani biz istesek de, istemesek de devleti ayrr bir kategori, ayrt bir katman ve sivil toplumu ayrr bir katman ahp da onlar orada bir geyler yapryor' biz burada onlara kargr hip bir geyler stiyltiyoruz, bu tamam; ama bence bunun bir iist aqamast olmah ve diinyada b<iyle olugumlar var arttk.

Artrk biz tiiketiciler olarak "gtiyle temiz enerji istiyoruz, ben 9u fiyattan enerji almak istemiyorum, bana gu fiyata enerji vereceksin, bana elektrik kesintisi yapamMsm, istersen git bilrnem ne fabrikasrna yap ama banayapamazsm" deyip o kendi yurttaqhk hakkmt, tiitetici hat trm dayatabilecegi, diretebileceli olugumlann yolu da bu tiir <irgiitlenmelerden gegiyor. flrne$in, Ttiketici Haklan Derne[i "Ulusal Tiiketici Konseyi Platformu" diye bir gey olugturdu, bu bir zorunluluktan olugtu. Tiiketici Haklan Deme[i vardr, tek bagrna bir iglev yiiriittiyordu ve onlarca ge$itli konuda gtiziim iiretrneye galrylyordu; ama yetmedi.

Bu yiizden, iqinde Hak-il'in, DiSK'in, Ttirk-lg'in; yani akhntzagelebilecek, dolayh olarak

4BB

V. )turum |art pmalan (| l. Bdlilrn)

ya da do!rudan herkesin tiiketici oldufunu diiqiiniirsek, tiim Tiirkiye'deki bu kuruluglarr ve tirgiitleri kapsayan bir tistyaprya diiniigtii. Yani bu daha giiglti bir yapr, 9u anda kurulug aqamasrnda, belki izliyorsunuz.

Kagmrlmaz olarak eleknik miihendislili de yenneyecek; "elektrifi biz belirleriz, enerji politikasm biz siiyleriz, bizim siiyledilimiz do!ru" demek, bir noktadan sonra bana gtire de yetmeyecek. Bunu bir iist agamaya srgratmak, toplumsallagtrmak ve ulusallagtrrmak igin EMO'nun biraz daha farkh bir yaprya iinctiliik etmesi ya da destek vermesi gerekiyor.

illa kendi asli iglevini bertaraf edip de srrf ona yiinelikbir gey yapmasr gerekmiyor. onun bir parqasr, bir alt grubu ama bence esas iglevi diye diigiiniiyorum. Yani bunlar birbiriyle gatryan, geligen, birbirini yok eden, EMo'nun kimlifini zayrflatan;sistemle, yeni diinya diizeniyle uw$an ya da ona tabi oldulunu gtisteren geyler gibi gelmiyor bana. Tabii bu tartl$maya agrk, yani tartrqarak belki ben de sonugta ikna olabilirim, gergekten boga bir gaba diyebilirim ama gu anda gergehen bu tilke igin, bu insanlar igin bir geyler yapmak lanm.

Yrllardrr hep muhalefet, hep yazr gizi, hep briyle bir geyler yaptrk ama sonugta her gey daha kiitii gidiyor, kiittiye gittifini biz iinceden gtiriiyoruz ve bu bana hig vicdani rahatfuk saflamryor. Ben bunu biliyorum, yrllarca yazdrk iqte, bu niikleer sanfralla ilgili bir stirii gahgmalar yaptrk; enerji politikasmm bu iilkeyi soktulu grkmaa zaten biliyorduk, hep sdyledik, hep biliyorduk, hep yazdrk. Ama sonugta hepimiz aynr sonucu yaayo rut, aynr tstrrabr gekiyoruz, bundan sonra daha dafazla rstrrap gekece$iz. Nereye kadar rstrrap gekecepiz?

Benim tek derdim, artrk bizim biraz inisiyatif almamrz. Bu anlamda drgiitlenme modelleri ya da s<iylemlerim geligebilir ya da drizgrin ifade efineyebilirim ama niyet bciyle.

Ancak bunun araglan, ycintemi tartrqmaya agrk, EMo da zaten btiyle bir geye zaten karar vermedi, Hayati onu stiyliiyor. Yani benim sadece bu proje dnerim tartrgrhp kabul edilebilir, onaylanr, briyle bir gahgma baglar ya dabaglamaz, bu ayn bir gey, sadece bir proje bu.

Qok genel <izetlemeye gahgtrm, yani sadece niyet iyi; ama di$er geyler gergekten tartqrlmaya, de[igmeye ya da olumlu-olumsuz bir siirti katkrya ihtiyacr olan bir proje hdl6, benim iyimser umudum.

OTURUM BA$KANI- Buyurun.

ft,tcn $ENGULER- Sevgili Arifin qunu demek istedilini kabul edebilir miyiz:

"sivil toplum 6rgiitiintin inisiyatif alabilmesi igin, EMo'nun teknik altyapryr veya TMMOB adma hazrrlamasr gerekir" diyebilir miyiz?

enlr rtlNnn- Tabii rMMoB adma. Burada EMO iiyesi oldulum igin hep EMo diyorum; ama aslmda benim kastrm TMMOB, TMMoB,nin biittinii, gtiniti igina, n., ttirlii meslek disiplini drgiitii var. ZatenEMo kamu kurumu nitetifinde bir kurum, onu da tartrgmamlzlazrm.Yani o zaman EMo'nunkamu kurumu nitelilini yok saym arilzya da reddetmemizlanm. Hocam da s6yledi, grkarlar drgiitlenir, ben di grkanmr drgtitlemik

489

TMMOB Elekfrik Miihendieleri 0 daer

istiyorum, Bir tiiketiciyim ve baqm bu enerjiyle belaya girecek, bir an tince <irgiitlenip bunun"karqrsrnda durmak istiyorum. illa adrmrn EMO olmasr gerekmiyor, Tiiketici Haklarr nernegi de olabilirim ya da bir sendika olabilirim; giinkii eninde sonunda iilkedeki her alrnan karar, her enerji yatrtmt bana negatif diinuyor, bana zuar veriyor, iilkeye zarar veriyor. Nereye kadarbu zaran verecek? Onun igin bir an iince inisiyatif ohnak istiyorum, daha aktif olmak istiyorum ve devleti ydnlendirmek istiyorum "arkadag, sen yanhq yaplyorsun, yrllarca yanhg yaphn, biz bunu siiyledik; ama sen yine yaptrn, bu kadar zarar oldu bu iilkeye, herkese". Artrk bundan sonra TMMOB'Ia bu altyapryt olugturmalyz.Ulusal bir enerji politikasr ve bunun iginde TMMOB drgrnda tiim geweciler, iiniversiteler, STK'lar, belediyeler, yiire halkr, tabipler' hukukgular; yani biiyiik bir konsensiistan oluSan. Artrk; "termik, niikleer istemiyoruz, yenilenebilir kaynaklar istiyoruz' daha verimli enerji yatrrrmlan teknolojileri istiyoruz, iilkeye bundan sonra punlar girmesin, bunlar yaprlmastn, arfik bunlann miadr dolmuqtur" deyip bunlann tiniinii kapamak, yeni bir sayfa agmakve bunda da iinciiliikyapmak gerekiyor'

yani hukuki anlamda bir iglevi olabilecek bir iineri; ama tabii ki geri kalan ktsmma katrlabilmek, ulusal Enerji Konseyi, Tiiketici Konseyi ya da buna bu minvalde, bu gergevede bir iglev ytiklemek, iizellikle I I Eyliil'den sonra bence manasl olmayan bir yaklagrm.

oTURUM BA$KANI- Giikhan Beyin de bir katkrsr olacak bu konuda.

GOKHAN CANDOGIX- Qot ley yapmak istemedim ama bilmiyorum, ArifBeyin siiyledifi qeyler bana gok tamdrk geldi, "size de aynr gekilde hep muhalefet ettik, artlk tiz ae U-ir geyler iiretelim, kattlallm." Yani Amerika'yr yeniden ke9fetmenin heyecan ve nazn gtniliir gey ama bu diinemin modasrna uyup iglevsizleqtirme ve igeriksizlegtirme;

yani Jtinyayr u'lgiluytgttntrt, kawamlan algrlaygmm. Sankibir gok geyi yeni baptan ile$fediyormug giui, runki uaa geyler tekrarlar halinde ya$anmlyormu gibi. sadece adrm Orli$iiipUittakrm geyleri yeniden sunmakvebunu sorunlann giiziimiine bir katkr olarak a$mmet gok tehlikeli bir diigiince yaprsl ve bu istisnai bir diiqilnce yaprsr da defil ugrlgorr. "Qok tam&k geldi" derken, bir zamanlar birtakrm diiqiinceleri savunduktan sonra bir glkitoe-farkh geylui savunmaya baglayan insanlann nedense temel argtimam biiyle bir iey oluyor. ArifBeyinbtiyte diigtindiiltiniizannetrniyorum, ama soyledili qeyler igerik olarak son derece ktitii bir gey oldu bence.

ElektrikMiihendisleri Odasr, trpkr bir buo gibibirmeslektirgiittidiir, bir siviltoplum tirgiitii de[itdir. Sivil toplum tirgtitii nedir? Benim akhmabir toplumsal dayanafr gelmiyor b<i-ylesi bir kavramm, bir grkar tirgfltlenmesi geyi de sivil toplum tirgtitii igin gok yetersiz bii gey. Daha da iiziildiisiim gey, sivil toplumu bir yiiceltme anlayrgr var- I I Eyltil'den sonra briylesi bir geyin israrla ve hararetle hdl6 sivil toplum savunuculu[u yaprltyor olabilmenin ya da sivil toplumu iiretmenin, gofaltmanm, yaygrnlaqtrrmarun sorunlann gtiztimiinde gare olabilece[ini savunabilmenin, bunun da titesinde bu sivil toplumun

490

V. Oiurum lartgmalan (ll. 6dltim)

iirettili fikirleri devletin benimseyip daha da tiniinii agacafrna iligkin bir diigtinceye inanmanm gok vahim bir durum oldulunu diigiintiyorum.

Amerika Birlegik Devletleri ve ingiltere, birgok iilke bugtin kendi halkrna higbir gekilde damgmadan, brrakrn bir enerji politikasrm grizmek filan, gok temel insan hakkrnr, ya$am hakkm, uluslararasr hukuk bir yana; yani herkesin gtiztiniin igine baka baka yok ediyor.

Amerika gibi sivil toplumun ve temel haklurn korundu[u bir tilkede 100 yrlhk insanhk tarihini geriye gtitiirecek kadar bir askeri mahkeme, sivil insanlarr yargrlayabilmek, her tiirlti savunma hakkmr elinden alarak yargrlayabilmek konusunda bir kararr ahp uygulamaya gegebiliyor; yani I I Eyliil'iin gok iinemli bir gtisterge olmasr lazrmdr. Hukukgu olarak tiiketici hukukunun Avrupa Birlifi'nin normlanna bizim iilkemiz igin hukuki anlamda <in agtct ya da bfutaktm miicadeleleri destekleyici bir arag olarak kabul edilebilece$ini dtigtiniiyorurn ama sadece bu hukuki bir geydir, Bunun daha titede bir toplumsal baqarr ya da yeni bir gey getirebilecelini dtigiinmek, agrkgasr diinya siyasetini, bu tilkeyi, bu diinyayr y<inetenlerin ve ne gekilde yrinettiklerini algrlama eksikligi ya da bir algrlama hatasr oldufuna ve bdyle bir geyden kaynakh olduSuna igaret etmek drgrnda bir qey sdylemez bence.

Yani bir meslek iirgiitiinde meslek iirgiitiiniin politikasrm belirlemek istiyorsanz, meslek iirgiitiine girersiniz, faaliyet yiiriitiirsiiniiz, segime kahlusmrz veya aday olursunuz ve baganh olursanrz politikalannz ya$ama gegirirsiniz. Bu EMo'da da btiyledir, Baro'da da btiyledir; yani varolan bir drgtitiiniiziin iginde miicadele edip o drgiitsel yapr iginde ayn bir yapr, kurum olugturmaya hig gerek yok. Bugiin elektrikle ilgili sorunlann tiiketiciye yansryan krsmrnm gdztimti gok basit, gok gey bir geydir.

Elektrik Miihendisleri odasr -4 yrldrr oda'nrn hukuk igleriyle u$raqryorum- gok daha temel anlamda, bu iilkenin enerji politikasmm olugmasr anlammda 9ok ciddi argiimanlar iiretmig ve bizim bir gok yerde kullandr$rmrz bir altyapr geligtirmig. "B6yle bir pey yok"

diyemeniniz,btiyle bir gey var. Bunun da titesinde her tiirlii hukuki, fiili ve siyasi mticadele, elinden gelenyapilarak, gerek tiiketicilerin haklannrn korunmasr, gerek miihendislerin haklanmn korunmas ve gerekse de toplum yararlannn korunmasr agnmdan bence risti1ne dtiqeni fazlasryla yapryor. Zatenfazlav,bu Oda'run ya da bir meslek drgiitiiniin iglevini aqan bir geydir; yani bir oda politikasryla iilke yrinetimini, tilke siyasetini degigriremezsiniz zaten, bunun igin demokasilerde siyasi partiler vardu,

Sivil toplum bir yandan siirekli olarak pompalanrken, bir yandan da belki gok daha iinemli sonuglara yol agabilecek kamu gahganlannm sendika ve sendikalar biinyesinde tirgritlenmesi yrllardrr engellenmigtir Tiirkiye'de. En sonunda, o da bir qekilde ,igerifini tartumaya girmeyecefim- bir Memur sendikasr yasasr glkmry ama bunun etrafrnda da devlet bir yandan kendisine yahn diiqiinceye yakrn bir sendikayr drgtitleyip diferini iqlevsiz krlmayaufraqmrg. insanlann Jinsanlar'derken Tiirkiye'yi kasietrniyorum- biigok geligmig iilkenin bugiinkii yaprsrnr olugturan gahgan kesimin, iggi srnrfimn bir 6rgiitlenme modeli olan sendika, btiyle bir gey var ve bu insanlara kullandrrrlmamaya gahgrlrrken, sivil toplum

491

TMM}O Elektrik Mlhen dislen 0 d asr

etrafrnda birtakrm yeni dnenneler getirip bunlarla giiztim arayr$ma girmek, kavramlart birbirine kangtrrmaktan kaynakh olabilir biraz.

Yani hukuki anlamda bir iglevi olabilecek bir 6neri ama tabii ki geri kalan ktsmna katrlabilmek, ulusal Enerji lionseyi, Tiiketici Konseyi ya da buna bu minvalde, bu fergruede bir igtev yiiklemek, ozeliikle I I Eyliil'den sonra bence manasl olmayan bir yaklagrm.

OTURUM BA$KANI- BuYurun.

IIAYATI filq$f- Esasrnda burada gok gtiziilebilecek gibi gtlriinmtiyor, yani gergehen iyi niyeile getirilmig iineriler. Fakat benim asrl iizerinde durmak istedifim, Irgrniruryondan gok, orada tiiketici kawamryla kamu hizmeti kawammrn bir arada olup otiroyu.agr gibi daha igeri[e yiinelik sorunlar vu. Yani bir kamu hizmetinin sunumunda herhangi bir kdr u^u*n* fr:iaUemeyece[i, dolaynryla kamu hiznetinden yararlananlann tiiketicl giigleri konumuna'diigiirtilmemisi gerekti[i gibi birtakrm sorunlar var; yani bunlann daha uzun bir lekilde iartrqrlarak giderilmesi gerekiyor sanlyorum' Sadece bir orgoniraryon u. o org*i^ryonun iglevi sorunudefil; daha bagkaca, yani qewe sorununu agin yOnieri var bu tonunun. Doiayrsryla onlaln tartrqrgp netleqtirilmesi gerekiyor ,-,yo*'; daha genig bir anlamda tartr'ma igeren bir konu. $imdi burada da santyorum bu konuyu halledemeyiz; bunu siiylemek istiyorum'

OTURUM BA$KANI- Ben de bir-iki gey siiylemek istiyorum. tuifi uzunca yrllardr tanryorum, gergekten bu rinerisi de[iqik;yanizamanzaman benzer geyleri dile getirmigti' Bu ntikleer santrallere kargr grkm-a ttitttiod. de gerek TMMOB'nin,- gerek EMO'nun oldukga btiytik katkrlun o'tdu. Eminim pek gok alanda da yaprlan birtakrm hatalart gidermede, irutuki ydnlere bagvurmada topluma tinderlik yapryor, fakat yeterince toplum iarafindaniakip edilmiyor;yani ancakEMO'yubilenler, onunlamesaisi olanlar'

Ne EMO'nun ne de TMMOB'nin iiyesiyim; fakat basrndan takip ediyorum' sarunm griyle bir ydntem; yani EMO'ya b6yl. bit tityonu birinci derecede yiiklemek yerine bir itiketici ituklul ya da bagka bir iernek gatrsrnda, elektrik konusunda.uzmanlaqan bir birim ve ona da EMO'nundrqurdan kendi uzmanhfr konusunda destek.vermesiyle bu mesele hallolur gibi geliyoi bana. Qtinkti gergekten Tiirkiye'de, hani benim kendi mesle[imi bir yrrju U"oto.ur, bir vatandaq olarak bazr sorunlarda nereye baEvuracafrmt bilemiyorum. Yani buna pek gok kigi de sadece iiziiliiyor ya da birtakrm geyleri kiirti kOrtine kabulleniyoruz; yani "bugtin iu oldu, tamam, eyvallah; ya'nbu oldu, tamam" bu qekilde gidiyor.

Yani bir qekilde halka bir adres gdsterilirse ve tinciiliik yaptlrrsa -benim anladr[rm kadanyla sanrnm yasal olarak EMo de[il bunun adresi- yararh olur diye diigiiniiyorum' Ama EMO'da da belli bir birikim var; EMO'nun bir alt birimi olabilir, destek verebilir ve

daha aktif olabilir. fuifin hakikaten';edilgen olmayahm, daha etken olalm" stizlerine de

katrhyorum; ama EMO, bana da birinci derecede adres olmayabilir gibi geliyor' Bir

492

V. 0t urum larttgmalan (ll. Bdlilm)

Ttiketici Dernefi'nin iinderlifinde, giinkii bizi ilgilendiren qeyler sadece elektrikle de krsrtlr defil; Do$algaz Yasasr grkfi, pek gok konuda ihtiyag var. Bireyler olarak kendi haklanmrn savunmayr ve ne gekilde hareket edecelimizi bilmiyoruz. Bu konudaki dtigtincem biiyle.

ARtf fml.{R- Ben de Giikhan arkadagrma tegekktir ediyorum, sayesinde epeyce bilgilendim. Ben de raatrnkistemiyorum, aym geyleri telcrarlamak istemiyorum;yani ne demek istedilim, derdimin ne oldu[u metnimde de var. Bu bir siireg, yani bu zaten benim tek bagrma talep ettifim ya da bir gece yatp ertesi giin akhmdan uydurdulum bir pey defil. Bu diinyada, Amedka'da, Avnrpa'da, hattra Hindistan'da, iigiincii diinya iilkesi olmayan ve olanlar dahil hepsinde bu tiir iirgtitlenmeler var, ba6ladr;yani bu Tiirkiye'de de kagrnrlmaz olacak. Ama bunun gekli gemaili, gimdiden gerekip gerekmedifi ya da bunda EMO'nun yer ahp alm ayacaprkonusu tartrgrlabilir; ama bu kagrnrlmaz bir gey.

Yani Gtikhan'rn siiyledilinin tam tersine; tiiketici hareketi, sivil hareket gergekten belirleyici oluyor bana giire, hepimiz bence giiriiyor ve yagryoruz. Yani bunu yok saymak ya da kendimize b<iyle olmayan geyler atfetmek, illa siyasi platformla; yani siyasi partiyi dnermek, bana giire bugrine kadar diinyada yaprlan ve Ttirkiye'de de yaprlmaya devam eden en biiyiik yanhqk$rn ipuglarr da var bunun iginde. Yani hep siyasi partiye havale ediyoruz vebiz geri gekiliyoruz, ondan sonrasr igte bugiinkii yagadrprmrz durum gibi;

ama onun drgrnda inisiyatifi ele alan bir gok Avnrpa tilkesindeki insanlar, iilkelerin ve devletlerin enerji politikasrm defigtiriyorlar, Kyoto'da bagka kararlar aldrnyorlar.

Almanya'daki ntikleer enerji politikasrnd an vazgegme,Amerika'daki ve Kuzey Avrupa iilkelerindeki hepsi bu sivil yurttag hareketiyle olmug; yani devletler ya da triistler, niikleer santral kuranlar keyfinden yada "bu kOtiiymiig, kusura bakmaym" demiyorlar. yani bu hareketler bence gergekten 6nemli, bu elegtirilebilir ya da higtimsenebilir, orasma kangmryorum; ama Tiirkiye'de de kagrmlmaz olarak biiyle olacak.

Benim tek derdim gu: EMO bir uzman kurulug olarak, hem de kamu kurumu nitelili itibuiyle bir koordinasyon kurabilir; yani y<inlendirebilir ve do!ru politikayr dikte edebilir, kabul ettirebilir. Ama onun drgrnda insiyatifi ele alan birgok Avnrpa iilkesindeki insanlar, tilkelerin ve devletlerin enerji politikasrnr defigtiriyorlar. Kyoto'da gok iinemli kararlar aldmyorlar. Almanya'da ntikleer enerji politikasrndan vazgegme, Amerika'daki ve Kuzey Avrupa iilkelerindeki hepsi bu sivil yurttag hareketiyle ohnug; yani devletler ya da trostler, niikleer sanfial kuranlar keyfinden ya da "kiitiiymiiq, kusura bakmaym" demiyorlar. Bu hareketler bence gergekten <inemli, bu elegtirilebilir ya da higtimsenebilir ama Tfirkiye'de de kagrmlmaz olarak durum biiyle olacak.

EMo sivil bir uzman kurulug olarak, hem de kamu kurumu nitelili itibariyle bir koordinasyon saflayabilir, yiinlendirebilir ve do!ru politikayr topluma dikte edebilir, kabul ettirebilir. Devlet bagka bir gey qeke4biz-geweci gapkam da var benim, bilenler bilir-

';'one gekersek, sonugta kegmekeg ve biiyle itig kakrg olur. Ama iilke gergekten

493

IM M0 ts Elekt'rik Mlhen disleri 0 daet

bundan gok zaman, gok enerji kaybetti ve h6l6 kaybetmeye de devam ediyor, bu yeni nnerli Ust furulu'ylave yeni Enerji Piyasasr Yasalanyla edecek de'

Dedilimgibi,bubirsiiregzaten,guandakabulgtlrmesekde,o.naylam3sakdabuna ben e, sirrgG, yaganacak; ama EMO'nun bundaki bir iinciiltik vasfim giiriiyorum' Ama

"asli gilrevini, digttttloi frakrp da buna dilniiqstin' demiyorum, bu yanhq anlaqrhyor trep. itvtO yOnleridirici olabilir, arabulucu olabilir, koordinattir olabilir' Gerisi zaten sivil topturun, o "ulusal enerji konseyi" dedifim, a$rrfikh olarak di$er biitiin katmanlardan, i.rrifiyrig"planndan oiacafr igin, zatenbukendi kendine dtinecek. Benim diiqiindtig{im twz,neaeiteiin bir alt kururiu ne de EMo'nun gergek muhalif kimlifini ya da eleqtirel niigmi nigUir zaman brakhrmayacak ya da onu ekarte etmeyecek bir 'ey.

OTURUM BA$KANI- Sarunm bu oturumu kapatabiliriz'

Biittin katrlmcrlara ve dinteyicilere, katkrlan ve bizi dinledikleri igin gok qok teqekttir ediyorum, herkese iyi akgamlar diliyorum'