Elif Doğu Gültekin

10. SINIF

‘’SORU BANKASI’’

COĞRAFYA

Elif Doğu Gültekin

Akıllı Tahta Uygulaması

Kararında Anlatım

Yeni MEB

müfredatına uyumlu

10. Sınıf Soru Kitabı / Coğrafya KA00-10.01MHK03

978-605-2387-70-2 Elif Doğu GÜLTEKİN Seçkin DUYAN Mustafa KELEŞ Münire Betül AYYILDIZ Mehmet ESKİN

Acar Matbaacılık Promosyon ve Yayıncılık San. ve Tic. Ltd. Şti.

Osman Gazi Mah. Mehmet Deniz Kopuz Cad. No.20 / 1 Kıraç / Esenyurt / İSTANBUL tlf: 0 212 886 56 56

0 212 275 00 35 www.eksenyayinlari.com - [email protected] Gülbahar Mah. Cemal Sururi Sk. No:15 / E Hâlim Meriç İş Merkezi Kat 9 Mecidiyeköy - İST.

Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu’na göre, her hakkı Eksen Yayıncılık ve Eğitim Malz. San. Tic. AŞ’ye aittir. Eksen Yayıncılık’ın yazılı izni olmaksızın, kitabın herhangi bir şekilde kısmen veya tamamen çoğaltılması, basım ve yayımı hâlinde gerekli yasal mevzuat uygulanır.

ürün adı ürün no isbn yazar dizgi-mizanpaj grafik tasarım editör yayın yönetmeni baskı

iletişim

copyright ©

MERHABA

Öğretmen ve öğrencilerimize müjde!

Artık size yakın, sizin dünyanızı anlayan, iç dünyanıza seslenen, kısacası sizin dilinizle konuşan bir kitap var elinizde. Yüzü soluk, kuramsal, renksiz ve tekdüze kitaplarla daha fazla uğraşmanıza gerek kalmadı. Evde, okul- da veya serbest zamanlarınızda ders çalışmanın ötesinde, bir bilim dalına yönelik temel verileri zevkle öğreneceğiniz, elinizden bırakamayacağınız kitapları sizler için hazırladık. Severek ve neşeyle öğrenilen bilgilerin ka- lıcı olduğunu göstermek istedik.

Soru bankasında üniteler iki ana bölümde ele alındı. Öncelikle öğrenme- nin daha kolay gerçekleşmesi için üniteler alt başlıklara ayrıldı. Böylece her alt başlıktan ve detaylarından soruların yer alması sağlandı. Ünite sonunda yer alan ve ünitenin tamamını kapsayan testlerin çözümü bu yöntemle daha kolay hâle getirildi.

Testlere başlamadan önce hatırlanması gereken bilgiler “kısa ve özlü ola- rak” anlatıldı. Testler konunun ağırlığına ve önemine göre birim birim oluşturuldu ve isimlendirildi. Her ünitenin sonuna “ETKİNLİK YAPALIM”

bölümü konuldu. Bu bölüm, klasik sınavlara ve kısa cevaplı sorulara siz- leri hazırlamak içindir. Bu bölümden sonra coğrafya ile ilgili yeni ve ilginç bilgilerin yer aldığı “Haber Köşesi” sayfasına yer verilerek üniteler son- landırıldı.

Bu ürünün şimdi akıllı tahtada kullanılmak üzere dijital versiyonu da ha- zır. İnternet sitemize üye olup ücretsiz indirebilirsiniz.

Esenlik ve başarı dileklerimizle...

KİTABIMIZI TANIYALIM

TEST SORULARI

50 1. Aşağıda verilen kayaç-özellik gisi yanlıştır? eşleştirmelerinden han-

Kayaç Özellik A) Elmas Sertlik derecesi fazladır.

B) Gnays Metamorfizma sonucu oluşmuştur.

C) Lületaşı Süs eşyası yapımında kullanılır.

D) Mermer Tortul bir kayaçtır.

E) Çakıl taşı İçinde fosil bulunabilir.

2. Obsidyen kayaçlarına rastlanan bir arazi için aşağıda-kilerden hangisi doğru olur?

A) Ilıman iklim bölgesindedir.

B) Volkanizma etkisinde kalmıştır.

C) Karstik süreçlerin etkisindedir.

D) İçlerinde fosil bulunduran tortul depolar vardır.

E) Yer yüzeyi çok dağlık ve engebelidir.

3.

türlerinden hangisi meydana getirmiştir?Yukarıdaki fotoğrafta görülen şekilleri aşağıdaki kayaç A) Kireç taşı B) Dolomit C) Mermer

D) Tebeşir E) Granit

4. çözünmesiyle meydana gelmiştir?Aşağıdaki yer şekillerinden hangisi kireç taşlarının

A) Delta B) Peribacası C) Falez

D) Dolin E) Körfez

5.Aşağıda tortul kayaçlarla ilgili bir kavram haritası verilmiştir.

Tortul kayaçlar Fiziksel tortul

Organik tortul Kimyasal tortul

✓ Linyit

✓ Turba

✓ Çakıl taşı

✓ Kil taşı

✓ Kireç taşı

✓ Dolomit

✓ Diyorit

rın bulunduğu yerler yanlıştır?Buna göre, kavram haritasında yer alan hangi kayaçla- A) Çakıl taşı – Dolomit B) Kil taşı – Turba C) Kireç taşı – Diyorit D) Diyorit – Turba E) Linyit – Kireç taşı

6. Bir grup öğrenci arazi incelemesi yaptıkları yörede yeryü- zünde görünür durumda olan çok sayıda iri granit blokları- na rastlamıştır.

Bu arazi gezisinin öğrencilerin aşağıdaki kavramlardan hangisiyle ilgili bilgisini pekiştirme olanağı sağlayaca- ğı söylenebilir?

A) Karst topoğrafyası B) Tor topoğrafyası C) Buzul aşındırması D) Akarsu biriktirmesi E) Mekanik çözülme

7.Aşağıda bir kayaç döngüsünden alınmış küçükdöngüde yer alan iki farklı olay numaralı olarak gösterilmiştir. bir kesitle bu

Granit Kayaç kırıntıları (tortu)

Magma I

II Buna göre, aşağıdaki yargılardan hangisi yanlıştır?

A) I numaralı olay yerin iç kısımlarında gerçekleşmiştir.

B) II numaralı olayda dış kuvvetlerin etkisi vardır.

C) Döngüde yer alan kayaç kırıntıları volkaniklerden meydana gelmiştir. malzeme- D) I numaralı olay soğuma ve katılaşmayı ifade eder.

E) II numaralı olayın gerçekleşmesibasınca ihtiyaç vardır. için yüksek ısı ve GENEL TEKRAR

ANLATIM

10 BÖLÜM

01

1. Yerin iç yapısı hakkında inceleme yapmak isteyen bir araştırmacının aşağıdaki yöntemlerden hangisini kul- lanması beklenmez? A) Sinoptik gözlemlerin yapılması B) Yer altından çıkan sıcak su kaynaklarının incelenmesi

C) Deprem dalgalarının hızı ve izlediği yolun incelenmesi D) Sondaj kuyularının açılması E) Volkanik faaliyetler sonucu ortaya çıkan malzemelerin

incelenmesi

2. Yeri meydana getiren katlardan hangsinde sıcaklık ve yoğunluk en fazladır? A) Sial B) İç çekirdek C) Alt manto D) Sima E) Dış çekirdek DÜNYA'NIN İÇ YAPISI, LEVHA TEKTONİĞİ / 1 DÜNYA'NIN TEKTONİK OLUŞUMU

VE JEOLOJİK ZAMANLAR

DÜNYA'NIN İÇ YAPISI Yer yuvarlağı derinlikleri, yoğunluk ve sıcaklıkları birbirinden farklı çeşitli katmanlardan oluşmuştur. Bunlar; yer kabuğu, m

anto ve çekir-

dektir. Yerin katmanları ile ilgili incelemeler deprem dalgalarından, sıcak su kaynaklarından, lav ve taş analizlerinden yararlanılarak yapıl- maktadır. Yerin katmanları şunlardır:

Yer Kabuğu: Yer yuvarlağının en üst kısmında bulunan yer kabu- ğu yoğunluğu ve kalınlığı en az olan tabakadır. Ortalama kalınlığı 33 km'dir. Yer kabuğunun üst kısmında sial (granit kabuk) yer alır.

Bileşiminde silisyum ve alüminyum bulunur. Sial tabakanın kalınlığı deniz ve okyanus tabanlarında az, karalarda fazladır. Yer kabuğunun alt kısmını ise sima (bazalitik kabuk) oluşturur. Bileşiminde silisyum ve magnezyum bulunur. Yoğunluğu sial tabakasının yoğunluğundan faz- ladır (sial 2,7 g/cm³ – sima 3 g/cm³). Sima tabakasının kalınlığı okyanus tabanlarında fazla,

karalarda azdır.

Manto: Yer kabuğu ile çekirdek arasındaki katmandır. Yer yuvarlağı hacminin %80'ini oluşturur. Mantonun yer kabuğuna yakın kısımları daha akışkan bir yapıdadır. Buraya astenosfer denir. Manto; alt ve üst manto olarak iki bölümden oluşmaktadır.

Mantonun sıcaklığı 1900 °C civarındadır. Tektonik depremlerin ve volka- nizmanın meydana gelmesi mantoda meydana gelen hareketlerle ilgilidir.

Çekirdek: Demir ve nikel karışımından oluşan bu katmana barisfer adı da verilir. İç ve dış çekirdek olmak üzere iki katmandan oluşur. İç çekirdekte sıcaklık 6300 °C'ye ulaşmaktadır. İç çekirdek yerin en iç kat- manıdır. Aynı zamanda iç çekirdek sıcaklık ve yoğunluğun en yüksek olduğu katmandır.

LEVHA TEKTONİĞİ Yer kabuğunun hareketlerini açıklamak amacıyla birçok teori ortaya atılmıştır. Bunlardan biri de Alfred Wegener tarafından ileri sürülen kıtaların kayması teorisidir. Wegener'e göre kıtalar pangea adı verilen tek bir kıta hâlindeyken jeolojik süreçte parçalanarak birbirinden ayrıl- mış ve günümüzdeki durum ortaya çıkmıştır.

Kıtaların kayması teorisinin geliştirilmiş şekli olan levha tektoniği teo- risi günümüzde yer kabuğu hareketleriyle ilgili en fazla benimsenen görüştür. Bu teoriye göre mantoda meydana gelen sıcaklık farkına bağlı olarak konveksiyone

l akım adı verilen hareketlilik meydana gelir.

Konveksiyonel akımlara bağlı olarak levhalar yaklaşma, uzaklaşma ve yanal yer değiştirme şeklinde hareket eder.

Kıta sınırlarının yapboz parçaları gibi birbirine uyum sağlaması, farklı kıtalarda aynı canlılara ait fosil benzerlikleri, kıta sınırlarında aynı yaş- lardaki katmanlara rastlanması, Gondwana'da başlayan buzullaşma- nın ayrılan parçalarda da aynı zamanda yaşanmış olması levhaların hareketliliğine kanıt olarak gösterilmekte

dir.

Yeryüzündeki Büyük Levhalar

✓ Avrasya Levhası

✓ Pasifik Levhası

✓ Avustralya Levhası

✓ Kuzey Amerika Levhası

✓ Güney Amerika Levhası

✓ Afrika Levhası

✓ Antarktika Levhası

Ü N i T E B A Ş L I Ğ I

BEŞERÎ SİSTEMLER

Neler Öğreneceğiz?

Nüfusun Özellikleri ve Önemi

Dünya Nüfusunun Tarihsel Süreçteki Değişimi Nüfusun Yeryüzüne Dağılışı

Nüfus Piramitleri Türkiye'de Nüfusun Tarihsel Seyri Türkiye'de Nüfusun Dağılışı

Türkiye Nüfusunun Yapısal Özellikleri Göçlerin Nedenleri

Tarihteki Büyük Göçler, Yakın Tarihte ve Günümüzde Göçler Göçlerin Sonuçları

Türkiye'de Göçler ve Göçün Mekânsal Etkileri Ekonomik Faaliyetlerin Sınıflandırılmas

ı, Çalışan Nüfusun

Ekonomik Faaliye t Kollarına Dağılımı

ve Ülkelerin Gelişmişliği

02

ETKiNLiK CEVAPLARI

244

1. ÜNİTE Etkinlik Cevap Anahtarı A. Etkinlik / Sayfa 146(Doğru / Yanlış)

DY 1 2 3 4 5 6 7

DY 8 9 10 11 12 13 14

B. Etkinlik / Sayfa 146(Eşleştirme)

1D4C7E10A

2H5J8İ11I

3G6F9 B

C. Etkinlik / Sayfa 147(Boşluk Doldurma) 1. İkinci 2. Sıcaklık – Basınç 3. Sial – Sima 4. Tabakalı 5. Richter 6. Hörgüç kaya 7. Toprak kayması – Heyelan 8. Tombolo 9. Dalmaçya 10. Kıvrımlı 11. A 12. Düşük 13. Endemik

D. Etkinlik / Sayfa 147(Yazılı Soruları) 1. Kayaçlar, fiziksel ve kimyasal özellikleri ba-kımından birbirinden farklıdır. Genel olarak

granit, bazalt ve andezit gibi aşınmaya karşı dirençli kayaçlar çevrelerine göre yüksek ve belirgin yer şekilleri oluştururken kil taşı, kalker ve jips gibi kolay aşınan kayaçlar alçak ve be- lirgin olmayan yer şekillerini meydana getirir.

2. Mercan kaya, antrasit ve tebeşir kayaçları, canlı kalıntılarının belirli alanlarda üst üste yı- ğılarak tortullanmasıyla meydana gelen kayaç- lardır.

3. Levha tektoniği kuramına göre karalar önceleri tek bir kıta olan Pangea'yı meydana getirirken, 2. ve 3. jeolojik zamanlarda parçalanarak bir- birinden uzaklaşmış ve bugünkü görünümü almıştır.

4. I numaralı şekil → Sill II numaralı şekil → Batolit III numaralı şekil → Dayk IV numaralı şekil → Lakolit Sill, batolit, dayk ve lakolit şekillerini meydana

getiren iç kuvvet volkanizmadır.

5. Türkiye'deki ovalar şu şekilde sınıflandırılır:

1. Kıyı ovaları 2. İç ovalar Kıyı ovalarına örnek olarak Karadeniz kıyısın-

da yer alan Bafra, Çarşamba ve Karasu ova- ları; Ege kıyısında yer alan Gediz, Bakırçay, Küçük Menderes, Büyük Menderes ve Balat ovaları; Akdeniz kıyısında yer alan Silifke Ova- sı ve Çukurova verilebilir.

İç ovalara örnek olarak Ergene, Bursa, Sakar- ya, Erbaa, Niksar, Erzincan, Muş, Yüksekova, Bingöl, Elazığ, Malatya, Elbistan, Harran, Su- ruç, Amik, Konya, Düzce ovaları verilebilir.

6. Karstik aşındırma şekilleri şunlardır:

• Mağara • Dolin

• Lapya • Uvala

• Düden • Polye

• Obruk Karstik birikim şekilleri şunlardır:

• Sarkıt • Sütun • Dikit • Traverten 7. Şekilde mantar kaya gösterilmiştir. Mantar kayalar, rüzgâr aşındırması sonucu meydana

gelir. Rüzgârların etkili olduğu alanların ortak özellikleri şunlardır:

• Kurak ve yarı kurak iklim bölgeleridir.

• Yıllık yağış miktarı düşüktür.

• Bitki örtüsünün seyrek olduğu ya da hiç ol-madığı görülür.

• Arazi yüzeyleri kuru bir yapıdadır.

8. Türkiye arazisinin %30'dan fazlasında tarım-sal faaliyetler yapılmaktadır. Bundan dolayı Türkiye'de yetiştirilen tarımsal ürünlerin çeşit- liliği fazladır. Türkiye topraklarının %18,6'sını oluşturan mera alanları yoğun olarak hayvan- cılık faaliyetlerinde kullanılır. Ülkemizde toprak özellikle sanayi alanında yoğun olarak kulla- nılmaktadır. Seramik, kiremit ve tuğlanın ana ham maddesi kildir. Türkiye arazisinin yaklaşık

%28'i ise ormanlarla kaplıdır. Ormanlardan doğrudan yakacak temin etme ve orman ürün- leri üretimi alanlarında faydalanılır.

9. Yeryüzünde bitki dağılışına etki eden faktörler şunlardır:

• İklim: Sıcaklık, yağış, ışık, nem, basınç ve rüzgârlar • Yer şekilleri: Dağların uzanışı, yükselti, bakı ve eğim • Toprak örtüsü • Canlıların etkisi

ETKiNLiK

146

Etkinlik Yapalım

A. Aşağıda verilen cümlelerden doğru olduğunu düşündüğünüze "4" işareti koyunuz. D Y 1Dış çekirdek, mantonun altında yer alan ve sıcaklığı 3700 °C - 4500 °C arasında olan katmandır.

2Türkiye'deki taş kömürü yatakları dördüncü jeolojik zamanda oluşmaya başlamıştır.

3Püskürük kayaçlar, tortul kayaçların yüksek ısı ve basınç altında değişime uğraması sonucu meydana gelen kayaçlardır.

4Canlı kalıntılarının belirli alanlarda üst üste yığılarak tortullanmasıyla meydana gelen kayaçlara organik tortul kayaçlar adı verilir.

5Yer kabuğunun geniş parçalarının çok yavaş bir hareketle kubbe şeklinde yükselmesi veya çanak şeklinde çökmesine epirojenik hareket denir.

6Episantr, depremin yeryüzünde en şiddetli hissedildiği yerdir.

7Lapya, dolin, uvala ve polye akarsu birikim şekilleri arasında yer alır.

8Türkiye'de eski akarsu yatakları olan İstanbul ve Çanakkale boğazlarının olduğu bölgede ria tipi kıyılar görülür.

9Türkiye'de, Tersiyer ve Kuaterner'de volkanik dağ oluşumları meydana gelmiştir.

10Akdeniz'de yer alan platolarda karstik arazilerin geniş yer tutması burada tarım ve hayvancılığın çok yaygın olarak yapılmasını sağlamıştır.

11Bakırçay, Küçük Menderes ve Silifke ovaları ülkemizin iç ovalarına örnek verilebilir.

12Çernezyomlar, dünyanın en verimli toprakları arasında yer alır.

13Lut, Baykal ve Aral gölleri volkan patlamaları sonucu oluşan kraterlerde yer alan göllerdir.

14Tundraların yaygın olarak görüldüğü bölgelerde düşük sıcaklıklardan dolayı ağaç formasyonu görülmez.

B. Aşağıda verilen ifadeleri doğru biçimde eşleştiriniz.

1Rüzgârların taşıdığı malzemeyi biriktirmesiyle oluşan topraklar A Antiklinal

2Başkalaşım sonucu oluşan bir kayaç türü B Artezyen

3Yerin derinliklerine uzanan kırık hatlarından yeryüzüne çıkan kaynaklar C Tektonik

4Yeryüzünde yıkıcı etkisi en geniş olan deprem D Lös

5Tropikal kuşağın kurak yerlerinde yetişen uzun boylu ot toplulukları E Havza 6Bataklık alanlarda taban suyunun yükselmesiyle oluşan topraklar F Hidromorfik

7Akarsuyun sularını topladığı alan GFay kaynakları

8Suların etkisiyle minerallerin çökelmesi sonucu oluşan kayaçlar H Kuvars 9İki geçirimsiz tabaka arasına biriken suyun sondaj yapılarak yeryüzüne çıkarılması

sonucu oluşan kaynak I Çine

10Orojenez sırasında karaların kıvrılarak yükselen kısmı İ Kimyasal tortul

11Ülkemizde tor topoğrafyasının görüldüğü bir ilçe JSavan

CEVAP ANAHTARI

242

1. ÜNİTE / Doğal Sistemler

1. BÖLÜM

12 345 678 9101112131415

Dünya'nın İç Yapısı, Levha Tek toniği / 1

ABE CE AD

Dünya'nın İç Yapısı, Le vha Tektoniği / 2

AAD CDE EBD CE

Dünya'nın İç Yapısı, Le vha Tektoniği / 3

DDB BED EEE BD

Dünya'nın İç Yapısı, Levha Tektoniği / 4

C DA BED EBB BDB

Jeolojik Devirler ve Özellik leri / 1

D AB ACED BB

Jeolojik Devirler ve Özellikleri / 2

E ACB ADE ABC DA A

Türkiye'nin Jeolojik Geçmişi

C BAB ACD DDE

Türkiye'nin Tektonizması

D EBC AAB EC

Genel Tekrar

DC AAD DA AA

2. BÖLÜM

12 34 567 89101112131415

Orojenez, Epirojenez / 1

DA CBC DAD

Orojenez, Epirojenez / 2

EE BCC DED DDB B

Orojenez, Epirojenez / 3

ACD ABD AE BBA

Volkanizma, Depremler / 1

ABE ACC BB

Volkanizma, Depremler / 2

ADD AAA DCE DDE

Türkiye'de Yer Şek illerinin Oluşumunda İç Kuvvetlerin Etkisi

AA DCD CDE BC

Genel Tekrar

E ABC CAA BDA C

4. BÖLÜM

1 234 567 89101112131415

Rüzgârların Oluşturduğu Şekille r / 1

CE CAE DCB

Rüzgârların Oluşturduğu Şekille r / 2

BB DAB AAA BDD D

Akarsuların Oluşturdu ğu Şekiller / 1

AB BEDC EC

Akarsuların Oluşturduğu Şeki ller / 2

ADE AEE BBC A

Akarsuların Oluşturduğu Şekiller / 3

DDD ACB AB

Çözünebilen Kayaçlarda Oluş an Yer Şekilleri / 1

EBB CCE BEB

Çözünebilen Kayaçlarda Oluş an Yer Şekilleri / 2

D DB EAE AEC CCE

Buzulların Oluşturduğu Şek iller / 1

D CBA ED BB

Buzulların Oluşturduğu Şekiller / 2

A BBC AAE CEE EC

Buzulların Oluşturduğu Şekiller / 3

A ABC DAD ABC CC

Dalga ve Akıntıların Oluşturdu ğu Yer Şekilleri / 1

DC BA CBC AE

Dalga ve Akıntıların Oluştur duğu Yer Şekilleri / 2

D ACC ADAC BD DC

3. BÖLÜM

1 234 567 89101112131415

Kayaçların Özellikleri v e Yer Şekillerinin Oluşumu Üzerindeki Etkileri / 1

C CCD ABA D

Kayaçların Özellik leri ve Yer Şekillerinin Oluşumu Üzerindeki Etkileri / 2

EBC ECD DC BDA B

Kayaçların Özellikleri ve Yer Ş ekillerinin Oluşumu Üzerindeki Etkileri / 3

D CBD AEB BB EBA

Kayaçların Özellikleri ve Yer Şe killerinin Oluşumu Üzerindeki Etkileri /

4

EA ACC EEE BDD BB

Genel Tekrar

D BAD CBE CAB BBB B

HABER K Ö ŞESi

148

Haber Köşesi

Kanada'nın McGill Üniversitesinden araştırmacılar, ilk kez 1990'da Kanada'nın Arktik top -

raklarındaki Baffin Adası'nda keşfedilen, hücreli canlıların ilk örneği olduğu tahmin edilen dünyanın en eski yosun fosilinin yaşını kesin olarak tespit etmeyi başardı.

Bangiomorpha pubescens adlı yosun türüne ait fosilin bulunduğu kayalıktaki killi şist kat -

manına, Renyum-Osmiyum

(Re-Os) denilen kimyasal tarihlendirme tekniğini uygulayan

araştırmacılar, tortul katmanın 1 milyar 47 bin yıl yaşında olduğunu belirledi.

Hücreli canlıların ilk örneği olduğu kabul edilen fosilin yaşı bugüne dek tam olarak kestirile -

miyordu. Fosilin yaşına dair tahminler 720 milyon yıl ile 1,2 milyar yıl arasında değişiyordu.

"Sıkıcı Milyar" o kadar da sıkıcı olmayabilir.

Söz konusu bulgu, yeryüzünde canlı yaşamının oluşum evreleri içinde "Sıkıcı Milyar" olarak adlandırılan bugünden 800 milyon ile 1,8 milyar yıl öncesine ait dönemin, sanıldığı kadar

"sıkıcı" olmadığına dair tartışmaları da gündeme getiriyor.

DÜNYANIN EN ESKİ YOSUN FOSİLİ 1 MİLYAR YAŞINDA

Dünyanın en eski hücreli canlısı olduğu varsayılan yosun fosilinin 1 milyar 47 bin yıl yaşında olduğu tespit edildi.

(Kaynak: http://aa.com.tr/tr/b ilim-teknoloji/d

unyanin-en-eski-yosun-fosili-1-milyar-yasin da/1012939)

İÇİNDEKİLER

01 _Ünite

DOĞAL SİSTEMLER

01 Bölüm: Dünya’nın Tektonik Oluşumu ve Jeolojik Zamanlar

Dünya’nın İç Yapısı, Levha Tektoniği ... 10

Jeolojik Devirler ve Özellikleri ... 18

Türkiye’nin Jeolojik Geçmişi ... 22

Türkiye’nin Tektonizması ... 24

Genel Tekrar ... 26

02 Bölüm: İç Kuvvetler Orojenez, Epirojenez ... 28

Volkanizma ve Depremler ... 34

Türkiye’de Yer Şekillerinin Oluşumunda İç Kuvvetlerin Etkisi ... 38

Genel Tekrar ... 40

03 Bölüm: Kayaçlar ve Yer Şekilleri Kayaçların Özellikleri ve Yer Şekillerinin Oluşumu Üzerindeki Etkileri ... 42

Genel Tekrar ... 50

04 Bölüm: Dış Kuvvetler Rüzgârların Oluşturduğu Şekiller ... 52

Akarsuların Oluşturduğu Şekiller ... 56

Çözünebilen Kayaçlarda Oluşan Yer Şekilleri ... 62

Buzulların Oluşturduğu Şekiller ... 66

Dalga ve Akıntıların Oluşturduğu Yer Şekilleri ... 72

Yer Şekillerinin Diğer Oluşum Süreçleri ... 76

Kıyı Tipleri ... 80

Türkiye’de Yer Şekillerinin Oluşumunda Dış Kuvvetlerin Etkisi ... 84

Genel Tekrar ... 88

05 Bölüm: Türkiye’nin Yer Şekilleri Türkiye’nin Dağları ... 90

Türkiye’nin Platoları ve Ovaları ... 94

Genel Tekrar ... 98

06 Bölüm: Yeryüzündeki Su Varlıkları, Toprak Çeşitliliği ve Bitki Örtüsü Yeryüzündeki Su Varlıkları ... 100

Türkiye’deki Su Varlıkları, Dağılışı ve Kullanımı ... 110

Yeryüzündeki Toprak Çeşitliliği ... 116

Türkiye’nin Toprak Varlığı ... 126

Yeryüzündeki Bitki Varlığı ... 132

Türkiye’nin Bitki Varlığı ... 140

Genel Tekrar ... 144

Etkinlik Yapalım ... 146

Haber Köşesi ... 148

Ünite

BEŞERî SİSTEMLER

07 Bölüm: Nüfusun Özellikleri, Önemi, Gelişimi ve Dağılışı

Nüfusun Özellikleri ve Önemi ... 150

Dünya Nüfusunun Tarihsel Süreçteki Değişimi ... 156

Nüfusun Yeryüzüne Dağılışı ... 160

Nüfus Piramitleri ... 164

Genel Tekrar ... 168

08 Bölüm: Türkiye’de Nüfus Türkiye’de Nüfusun Tarihsel Seyri ... 170

Türkiye’de Nüfusun Dağılışı ... 172

Türkiye Nüfusunun Yapısal Özellikleri ... 174

Genel Tekrar ... 178

09 Bölüm: Göçlerin Nedenleri, Göç Türleri ve Göçlerin Sonuçları Göçlerin Nedenleri ... 180

Tarihteki Büyük Göçler, Yakın Tarihte ve Günümüzde Göçler ... 182

Göçlerin Sonuçları ... 186

Türkiye’de Göçler ve Göçün Mekânsal Etkileri ... 188

Genel Tekrar ... 192

10 Bölüm: Ekonomik Faaliyetler Ekonomik Faaliyetlerin Sınıflandırılması, Çalışan Nüfusun Ekonomik Faaliyet Kollarına Dağılımı ve Ülkelerin Gelişmişliği ... 194

Genel Tekrar ... 200

Etkinlik Yapalım ... 202

Haber Köşesi ... 204

Ünite KÜRESEL ORTAM: BÖLGELER VE ÜLKELER

Demir Yolları, Hava Yolları ve Boru Hatları ... 210

Genel Tekrar ... 214

Etkinlik Yapalım ... 216

Haber Köşesi ... 218

02

03

Ünite

ÇEVRE VE TOPLUM

12 Bölüm: Doğal Afetler

Doğal Afetler ... 220

Türkiye’de Doğal Afetler ... 226

Afetlerden Korunma Yöntemleri ... 232

Genel Tekrar ... 236

Etkinlik Yapalım ... 238

Haber Köşesi ... 240

Cevap Anahtarı ... 242

04

DOĞAL SİSTEMLER

Neler Öğreneceğiz?

Dünya'nın İç Yapısı, Levha Tektoniği Jeolojik Devirler ve Özellikleri

Türkiye'nin Jeolojik Geçmişi Türkiye'nin Tektonizması

Orojenez, Epirojenez, Volkanizma ve Depremler

Türkiye'de Yer Şekillerinin Oluşumunda İç Kuvvetlerin Etkisi

Kayaçların Özellikleri ve Yer Şekillerinin Oluşumu Üzerindeki Etkileri Rüzgârların Oluşturduğu Şekiller

Akarsuların Oluşturduğu Şekiller

Çözünebilen Kayaçlarda Oluşan Yer Şekilleri Buzulların Oluşturduğu Şekiller

Dalga ve Akıntıların Oluşturduğu Yer Şekilleri Yer Şekillerinin Diğer Oluşum Süreçleri

Kıyı Tipleri

Türkiye'de Yer Şekillerinin Oluşumunda Dış Kuvvetlerin Etkisi Türkiye'nin Dağları, Platoları ve Ovaları

Yeryüzündeki Su Varlıkları

Türkiye'deki Su Varlıkları, Dağılışı ve Kullanımı Yeryüzündeki Toprak Çeşitliliği

Türkiye'nin Toprak Varlığı Yeryüzündeki Bitki Varlığı Türkiye'nin Bitki Varlığı

01

10

BÖLÜM 01

1. Yer'in iç yapısı hakkında inceleme yapmak isteyen bir araştırmacının aşağıdaki yöntemlerden hangisini kul- lanması beklenmez?

A) Sinoptik gözlemlerin yapılması

B) Yer altından çıkan sıcak su kaynaklarının incelenmesi C) Deprem dalgalarının hızı ve izlediği yolun incelenmesi D) Sondaj kuyularının açılması

E) Volkanik faaliyetler sonucu ortaya çıkan malzemelerin incelenmesi

2. Yer'i meydana getiren katlardan hangsinde sıcaklık ve yoğunluk en fazladır?

A) Sial B) İç çekirdek C) Alt manto D) Sima E) Dış çekirdek

DÜNYA'NIN İÇ YAPISI, LEVHA TEKTONİĞİ / 1

DÜNYA'NIN TEKTONİK OLUŞUMU VE JEOLOJİK ZAMANLAR

DÜNYA'NIN İÇ YAPISI

Yer yuvarlağı derinlik, yoğunluk ve sıcaklıkları birbirinden farklı çeşitli katmanlardan oluşmuştur. Bunlar; yer kabuğu, manto ve çekirdektir.

Yerin katmanları ile ilgili incelemeler deprem dalgalarından, sıcak su kaynaklarından, lav ve taş analizlerinden yararlanılarak yapılmaktadır.

Yerin katmanları şunlardır:

Yer kabuğu Manto

Dış çekirdek İç çekirdek

Yer Kabuğu: Yer yuvarlağının en üst kısmında bulunan yer kabu- ğu yoğunluğu ve kalınlığı en az olan tabakadır. Ortalama kalınlığı 33 km'dir. Yer kabuğunun üst kısmında sial (granit kabuk) yer alır.

Bileşiminde silisyum ve alüminyum bulunur. Sial tabakasının kalınlığı deniz ve okyanus tabanlarında az, karalarda fazladır. Yer kabuğunun alt kısmını ise sima (bazalitik kabuk) oluşturur. Bileşiminde silisyum ve magnezyum bulunur. Yoğunluğu sial tabakasının yoğunluğundan faz- ladır (sial 2,7 g/cm³ – sima 3 g/cm³). Sima tabakasının kalınlığı okyanus tabanlarında fazla, karalarda azdır.

Manto: Yer kabuğu ile çekirdek arasındaki katmandır. Yer yuvarlağı hacminin %80'ini oluşturur. Mantonun yer kabuğuna yakın kısımları daha akışkan bir yapıdadır. Buraya astenosfer denir. Manto; alt ve üst manto olarak iki bölümden oluşmaktadır.

Mantonun sıcaklığı 1900 °C civarındadır. Tektonik depremlerin ve volka- nizmanın meydana gelmesi mantoda meydana gelen hareketlerle ilgilidir.

Çekirdek: Demir ve nikel karışımından oluşan bu katmana barisfer adı da verilir. İç ve dış çekirdek olmak üzere iki katmandan oluşur. İç çekirdekte sıcaklık 6300 °C'ye ulaşmaktadır. İç çekirdek yerin en iç kat- manıdır. Aynı zamanda iç çekirdek sıcaklık ve yoğunluğun en yüksek olduğu katmandır.

LEVHA TEKTONİĞİ

Yer kabuğunun hareketlerini açıklamak amacıyla birçok teori ortaya atılmıştır. Bunlardan biri de Alfred Wegener tarafından ileri sürülen kıtaların kayması teorisidir. Wegener'e göre kıtalar pangea adı verilen tek bir kıta hâlindeyken jeolojik süreçte parçalanarak birbirinden ayrıl- mış ve günümüzdeki durum ortaya çıkmıştır.

Kıtaların kayması teorisinin geliştirilmiş şekli olan levha tektoniği teo- risi günümüzde yer kabuğu hareketleriyle ilgili en fazla benimsenen görüştür. Bu teoriye göre mantoda meydana gelen sıcaklık farkına bağlı olarak konveksiyonel akım adı verilen hareketlilik meydana gelir.

Konveksiyonel akımlara bağlı olarak levhalar yaklaşma, uzaklaşma ve yanal yer değiştirme şeklinde hareket eder.

Kıta sınırlarının yapboz parçaları gibi birbirine uyum sağlaması, farklı kıtalarda aynı canlılara ait fosil benzerlikleri, kıta sınırlarında aynı yaş- lardaki katmanlara rastlanması, Gondwana'da başlayan buzullaşma- nın ayrılan parçalarda da aynı zamanda yaşanmış olması levhaların hareketliliğine kanıt olarak gösterilmektedir.

Yeryüzündeki Levhalar

✓ Avrasya Levhası ✓ Hindistan Levhası

✓ Pasifik Levhası ✓ Arabistan Levhası

✓ Avustralya Levhası ✓ Filipinler Levhası

✓ Kuzey Amerika Levhası ✓ Kokos Levhası

✓ Güney Amerika Levhası ✓ Naska Levhası

✓ Afrika Levhası ✓ Karayip Levhası

✓ Antarktika Levhası

11 3. I. Sıcaklık

II. Kimyasal bileşim III. Yoğunluk

Yer yuvarlağının katmanlara ayrılmasında yukarıdaki özelliklerden hangileri dikkate alınmaktadır?

A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve III D) II ve III E) I, II ve III

4. Karalar üzerinde ve deniz altında yer kabuğunun yüzeyin- de görülen şekilleri inceleyen, oluşum etken ve süreçlerini açıklayan bilim dalına ...I..., bu bilim dalının yer aldığı coğrafyanın ana dalına ise ...II... coğrafya adı verilir.

Yukarıdaki paragrafta boş bırakılan yerlere getirilmesi gerekenler aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak verilmiştir?

I II

A) kartografya fiziki

B) demografi beşerî

C) jeomorfoloji fiziki

D) etnoloji beşerî

E) hidrografya fiziki

5. Yer kabuğunu meydana getiren sial ve sima tabaka- larının bileşiminde bulunan elementler aşağıdakilerin hangisinde doğru olarak verilmiştir?

A)

Alüminyum Silisyum

Manganez SİMA SİAL

C)

Nikel Selenyum

Demir SİMA SİAL

E)

Alüminyum Silisyum

Magnezyum SİMA SİAL

B)

Alüminyum Selenyum

Magnezyum SİMA SİAL

D)

Demir Silisyum

Nikel SİMA SİAL

6. Aşağıdaki şekilde yerin içinde meydana gelen sıcaklık değişimi gösterilmiştir.

1900 °C – 3700 °C

3700 °C – 4500 °C

4500 °C – 6300 °C MANTO

ÇEKİRDEKDIŞ

İÇ ÇEKİRDEK

Buna göre, manto ile iç çekirdek arasındaki sıcaklık- derinlik değişimi grafiği aşağıdakilerden hangisi olabi- lir?

Sıcaklık (°C) C)

Derinlik (km)

Sıcaklık (°C) B)

Derinlik (km) D) Sıcaklık (°C)

Derinlik (km) Sıcaklık (°C)

A)

Derinlik (km)

Sıcaklık (°C) E)

Derinlik (km)

7. Yerin sıcaklıkları, kalınlıkları ve yoğunlukları farklı iç katmanları arasında;

I. troposfer, II. barisfer, III. stratosfer,

IV. manto

katmanlarından hangileri yer alır?

A) I ve II B) I ve III C) II ve III D) II ve IV E) III ve IV

DÜNYA'NIN TEKTONİK OLUŞUMU

VE JEOLOJİK ZAMANLAR

12 1. Coğrafya öğretmeni Zeynep Hanım'ın "Astenosferin özel-

likleri nelerdir?" sorusuna öğrencilerden bazıları aşağıdaki cevapları vermişlerdir.

Ceylan : Mantonun yer kabuğuna yakın kısmına astenos- fer denir.

Havva : Hocam, kalınlığı en fazla olan yer katmanı aste- nosferdir.

Merve : Ben de yoğunluğu en fazla olan yer katmanı diye biliyorum.

Elif : Sial ile sima katmanları arasında yer almaktadır.

Buna göre astenosferin özellikleriyle ilgili doğru yoru- mu hangi öğrenciler yapmıştır?

A) Yalnız Ceylan B) Yalnız Elif

C) Yalnız Merve D) Ceylan ve Merve

E) Havva ve Elif

2. I. Kalınlığı 50 km ve yoğunluğu 2,7-3,0 g/cm³ tür. Kütle oranı en küçük olan katmandır.

II. Kütle oranı en fazla olan katman olmasına rağmen, ka- lınlığı en fazla olan katman değildir. İç kuvvetler ener- jisini bu katmandan alır.

III. Yoğunluğu 10 g / cm³ ten fazladır. En kalın yer katma- nıdır. Üst kısmı sıvı, alt kısmı katıdır.

Yukarıda özellikleri verilen yer katmanları aşağıdakiler- den hangisinde doğru olarak eşleştirilmiştir?

I II III

A) Yer kabuğu Manto Çekirdek

B) Yer kabuğu Çekirdek Manto

C) Çekirdek Manto Yer kabuğu

D) Manto Yer kabuğu Çekirdek

E) Manto Çekirdek Yer kabuğu

3. Yer'in merkezini oluşturan çekirdek katmanı iç ve dış çekirdek olarak incelendiğinde aşağıdaki özelliklerden hangisi bakımından ortak olduğu görülür?

A) Kristalleşme B) Sıcaklık

C) Akışkanlık D) Kimyasal bileşim

E) Yoğunluk

4.

IV V

II I III

Yukarıdaki haritada numaralandırılarak gösterilen yer- lerin hangisinde sima tabakasının kalınlığı en fazla ve en azdır?

En fazla En az

A) I V

B) II I

C) III IV

D) IV III

E) V II

5. Aşağıdaki şekilde yerin katmanları ve bu katmanlara ait yoğunluk ve sıcaklık değerleri gösterilmiştir.

DERİNLİK YOĞUNLUK

Kabuk 2.7-3 gr/cm³ Manto 3.5-10 gr/cm³ Dış çekirdek 10 gr/cm³ İç çekirdek 13.0 gr/cm³ Okyanus

33 km

5120 km 6378 km

5000 °C 4000 °C 1200 °C 2900 km

DağOkyanus

Bu şekildeki bilgilere göre, aşağıda verilenlerden han- gisinin söylenmesi yanlıştır?

A) Katmanlarının yoğunluğu, derinlik arttıkça artmaktadır.

B) Katman yoğunluğu arttıkça sıcaklık artmaktadır.

C) Yoğunluğu en az olan katmanın kalınlığı en azdır.

D) Yoğunluğun en fazla olduğu katmanın sıcaklığı en azdır.

E) Dış çekirdeğin sıcaklık ve yoğunluğu mantodan fazladır.

DÜNYA'NIN İÇ YAPISI, LEVHA TEKTONİĞİ / 2

13 6. Dünya, yer kabuğu, manto ve çekirdek katmanlarından

oluşur. Bu katmanlar sıcaklık ve yoğunluk bakımından farklılıklar gösterir.

Bu katmanların sıcaklık ve yoğunluklarıyla ilgili olarak, I. Sıcaklığın en fazla olduğu katman çekirdektir.

II. Çekirdeğin yoğunluğu mantodan fazladır.

III. Yer kabuğunun hem yoğunluğu hem sıcaklığı manto- dan azdır.

yargılarından hangileri doğrudur?

A) Yalnız I B) Yalnız II C) Yalnız III D) I ve II E) I, II ve III

7. Litosfer veya taş küre olarak da adlandırılan yer kabu- ğuyla ilgili aşağıdaki bilgilerden hangisi yanlıştır?

A) Yoğunluğu ve kalınlığı en az olan katmandır.

B) Kıtasal ve okyanusal kabuk olmak üzere iki kısımdan oluşmaktadır.

C) Mantonun üst kısmı üzerinde yüzer hâlde bulunmaktadır.

D) Farklı özellikteki kayaçlardan meydana gelmiştir.

E) Bileşiminde daha çok demir ve nikel bulunmaktadır.

8. Yer yuvarlağı değişik maddelerden ve farklı özellikler gös- teren katmanların bir araya gelmesiyle oluşmuştur.

Yer'in katmanları ile ilgili olarak aşağıdaki bilgilerden hangisi doğrudur?

A) Kıtasal kabuk, okyanusal kabuktan daha ince ve yoğunluğu daha fazladır.

B) Okyanus tabanlarında magmadan gelen malzemenin katılaşması ile okyanusal kabuk oluşur.

C) İç kuvvetler enerjisini kıtasal kabuktan alır.

D) Dış çekirdek, yer yuvarlağı hacminin %80'ini kapla- maktadır.

E) Mantonun sıcaklığı iç çekirdekteki sıcaklıktan daha fazladır.

9. I. Yer kabuğu II. Çekirdek

III. Manto

Yukarıdaki katmanların yoğunluğu en fazla olandan en az olana doğru sıralanışı aşağıdaki seçeneklerden hangisinde verilmiştir?

A) I - II - III B) I - III - II C) II - I - III D) II - III - I E) III - II - I

10. Aşağıdaki şekilde yerin katmanları gösterilmiştir.

Okyanus 2,7 g/cm³

3 g/cm³ 3,5-10 g/cm³

I II III IV V

10 g/cm³

13 g/cm³

Okyanus hendeği YOĞUNLUK

Hamurumsu, eriyik maddelerden meydana gelen mag- ma yukarıda numaralandırılarak gösterilen alanlardan hangisinde yer alır?

A) I – İç çekirdek B) II – Dış çekirdek

C) III – Manto D) IV – Sima

E) V – Sial

11. ✓ Asıl maddesini demir ve nikel oluşturmakta olup sıvı hâlde bulunur.

✓ Yoğunluğu 10 g/cm³, sıcaklığı 4500 °C civarındadır.

✓ Yer yuvarlağının 2800-5120 km'leri arasında yer alır.

Yer yuvarlağının yukarıda özellikleri verilen katmanı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Sial B) Sima C) Manto

D) İç çekirdek E) Dış çekirdek

14 1. Mantoda meydana gelen konveksiyonel akıntılar sebebi

ile başlangıçta tek parça olan Pangea Kıtası, parçalanarak birbirinden uzaklaşmış ve kıtalar bugünkü görünümünü almıştır.

Bu bilginin doğruluğunu kanıtlamak için;

I. farklı kıtalarda aynı jeolojik zamanda yaşamış aynı canlı fosillerine rastlanması,

II. kıta kenarlarının yapboz gibi birbiri üzerine oturması, III. farklı kıtalarda aynı iklim ve bitki örtüsü özelliklerinin

bulunması

bilgilerinden hangilerinin kullanılması daha uygundur?

A) Yalnız I B) Yalnız II C) Yalnız III D) I ve II E) I, II ve III

2. Yer kabuğunun hareketlerini açıklamak için birçok teori ileri sürülmüştür. Bu teorilerden biri de kıtaların başlangıç- ta tek bir kıtadan (Pangea) oluşması ve bu karanın 2. ve 3. zamanda parçalanarak uzaklaşması ve bugünkü görü- nümünü almasıdır.

Yukarıda anlatılan teoriyi 1915 yılında ortaya atan Alman bilim insanı kimdir?

A) Roland Brikmann B) Georges Guvler C) Albert Malche D) Alfred Wegenner E) James Hutton

3. Mantoda meydana gelen konveksiyonel akıntılara bağlı olarak kıtalar birbirinden uzaklaşır, birbirine çarpar veya birbirini sıyırır.

Bu hareketlere bağlı olarak, I. Yeni kıtalar oluşur.

II. Sıradağlar oluşur.

III. Delta ovaları oluşur.

IV. Volkanik dağlar oluşur.

ifadelerinden hangileri yanlıştır?

A) Yalnız I B) Yalnız III C) I ve III D) II ve III E) III ve IV

4.

▲: A türü, ■: B türü, ●: C türü Yukarıdaki harita üzerinde birbirinden binlerce kilo-

metre uzaklıktaki alanlarda aynı jeolojik döneme ait fosillerin bulunması, verilenlerden hangisiyle en doğru olarak açıklanabilir?

A) Aynı canlının farklı alanlarda, aynı zaman diliminde yaşaması

B) Başlangıçta tek parça hâlindeki kıtaların, zamanla bir- birinden ayrılması

C) Benzer iklim şartlarına sahip alanlarda benzer hayvan türlerinin yaşaması

D) Toprak yapısı benzer alanlarda aynı tür bitkilerin yeti- şebilmesi

E) Benzer biyoçeşitliliğe, dünyada farklı alanlarda rastla- nabilmesi

5. Atlas Okyanusu yılda 3-5 cm açılmakta, Pasifik Okyanusu ise kapanmaktadır. Bu nedenle Amerika Kıtası'nın batı, Asya Kıtası'nın doğu kesimine doğru Pasifik Levhası dalmakta ve buralarda farklı şiddette depremler meydana getirmektedir.

Aşağıdakilerden hangisi bunun nedeni olabilir?

A) Deniz tabanında meydana gelen volkanik patlamalar sonucu okyanus akıntılarının hareketi

B) Karalar üzerinde yaz mevsiminde termik alçak basınç alanı oluşması

C) Dağların uzanış doğrultularının farklı olması

D) Ekvator'dan kutuplara doğru gidildikçe çizgisel hızın azalması

E) Yer kabuğunu oluşturan levhaların hareket hâlinde olması

DÜNYA'NIN İÇ YAPISI, LEVHA TEKTONİĞİ / 3

15 6. Hawai Adası'nda meydana gelen volkanik patlama,

yerin iç yapısında aşağıdakilerden hangisinin meydana geldiğine kanıt olabilir?

A) Yer kabuğunun ortalama kalınlığı artmıştır.

B) Mantoda sıcaklık değeri yükselmiştir.

C) Yer kabuğunun yoğunluğu azalmıştır.

D) Mantoda yatay-dikey doğrultuda akımlar oluşmuştur.

E) Yer'in yarıçapı azalmıştır.

7. Alman bilim insanı Alfred Wegener kıtaların kayması teori- sini ortaya çıkarmıştır.

Bilim adamının teorisine;

I. kıtaların magma üzerinde yüzmesi,

II. kıtaların bir yapbozun parçaları gibi birbirini tamamla- ması,

III. birbirinden çok uzakta bulunan kıtalarda aynı fosillerin bulunması,

IV. kıtalar arasında okyanusların bulunması özelliklerinden hangileri kanıt gösterilebilir?

A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) III ve IV E) I, II ve III

8. Bir çaydanlıktaki su alttan ısıtılmaya başlayınca ısınan su genleşir, hafifler ve yukarı doğru hareket eder. Çaydanlığın üst kısmındaki soğuk ve yoğunluğu fazla olan su ise aşağı- ya doğru hareket eder.

Bu deney aşağıdakilerden hangisini örneklemede kul- lanılabilir?

A) Kıtaların tek bir parçadan oluştuğunu B) Yer'in farklı katmanlardan oluştuğunu

C) Yer katmanlarının farklı yoğunluklarda olduğunu D) Yer katmanlarının farklı kalınlıkta olduğunu E) Mantoda konveksiyonel akıntıların oluştuğunu

9. I. Kalınlığı daha azdır.

II. Yoğunluğu daha fazladır.

III. Dağların altındaki kalınlığı daha fazladır.

IV. Deprem görülme ihtimali daha azdır.

Yukarıda verilenlerden hangileri okyanusal kabuğu kı- tasal kabuktan ayıran özellikler arasında yer almaz?

A) Yalnız I B) I ve II C) I ve III D) II ve IV E) III ve IV

10. Aşağıdaki şekilde yer kabuğunu oluşturan tabakalar ve yoğunlukları gösterilmiştir.

Yer kabuğu Sial 2,7 gr/cm³

Sima 3,0 gr/cm³ Okyanus

Manto

Buna göre, aşağıdaki yargılardan hangisi doğru değildir?

A) Yer kabuğunun kalınlığı yeryüzünün her yerinde aynı değildir.

B) Yer kabuğu okyanuslarda kesintiye uğramaktadır.

C) Yer kabuğu farklı iki katmandan oluşmuştur.

D) Yer kabuğu manto üzerinde bulunmaktadır.

E) Yer kabuğunu oluşturan tabakaların yoğunluğu birbi- rinden farklıdır.

11. Aşağıdakilerden hangisi yer kabuğunu oluşturan lev- haların hareketliliğiyle ilişkilendirilemez?

A) Uzun zaman ölçeğinde okyanusların açılıp genişlemesi B) Kıtaların birbirine göre konumunun değişmesi

C) Yeni sıradağların ve volkanik dağların oluşması D) Engebeli yüzeylerde hızlı akışlı akarsuların bulunması E) Yeryüzünde aktif deprem bölgelerinin bulunması

16 1. Manto, iç kuvvetlerin oluşmasında önemli etkiye sahip bir

katmandır.

Bu etki mantonun aşağıdaki özelliklerinden hangisiyle en iyi açıklanabilir?

A) Farklı bölümlerden oluşmasıyla B) Kalınlığının fazla olmasıyla

C) İçinde konveksiyonel akımların oluşmasıyla D) Sıvı ve kalın olmasıyla

E) Yer kabuğunun altında bulunmasıyla

2. Yeryüzündeki konumları birbirinden çok farklı olan Hin- distan, Antarktika ve Avustralya'da iklim özellikleri de birbi- rinden çok farklıdır. Ancak bu kıtalarda aynı bitki fosillerine rastlanmıştır.

Bu durum aşağıdakilerden hangisini kanıtlar?

A) Aynı bitkinin farklı iklim özelliklerine sahip bölgelerde yaşayabileceğini

B) Fosillerin her kıtada bulunabileceğini

C) Fosillerin akıntılar tarafından başka kıtalara taşındığını D) Kıtaların tek bir karanın parçalanıp birbirinden uzak-

laşmasıyla meydana geldiğini

E) Fosillerin canlılar tarafından taşınabileceğini

3. 1915 yılında ilk kez Alman bilim adamı Alfred Wegener tarafından ortaya konan "Kıtaların kayma teorisi" günü- müzde geliştirilmiş olarak aşağıdakilerden hangisiyle devam ettirilir?

A) Levha tektoniği kuramı B) Pangea

C) Konveksiyonel akımlar D) Big bang teorisi E) Büzülme kuramı

4. I. Yer kabuğu, özellikleri birbirinden farklı olan iki kat- mandan oluşur.

II. Dünya yüzeyini oluşturan yer kabuğu parçalarına lev- ha veya plaka denir.

III. Pasifik Levhası'nın tamamı Güney Yarım Küre'de bu- lunur.

IV. Mantoda ısı etkisiyle meydana gelen akımlara konvek- siyonel akımlar denir.

Yukarıda verilenlerden hangilerinin doğru olduğu söy- lenemez?

A) Yalnız I B) Yalnız III C) I ve II D) II ve III E) III ve IV

5. Hindistan Levhası ile Asya Levhası arasında yer alan Tetis Denizi'nde biriken tortullar Hindistan Levhası'nın Asya Levhası'na yaklaşması sonucu sıkışmış ve yükselerek Himalaya Dağları'nı oluşturmuştur.

Günümüzde de iki levhanın birbirine yaklaşmaya de- vam ettiği düşünülürse bölgede aşağıdakilerden han- gisinin görülmesi beklenmez?

A) Himalayalarda yükseltinin artması B) Volkanik faaliyetlerin şiddetlenmesi C) Yer kabuğunda kırılmalar olması D) Kayaçların başkalaşması E) Yeni levhaların oluşması

6. Levha hareketleri ana hatlarıyla birbirinden uzaklaşma ve birbirine yaklaşma şeklindedir.

Buna göre, aşağıdakilerden hangisi okyanus çukurla- rının oluşmasına etki eden faktörler arasında gösteri- lebilir?

A) İki okyanusal levhanın yükselmesi B) Okyanusal levhaların birbirine yaklaşması

C) Kıtasal ve okyanusal levhaların birbirinden uzaklaşması D) Kıtasal ve okyanusal iki levhanın birbirine yaklaşması E) İki kıtasal levhanın birbirine yaklaşması

DÜNYA'NIN İÇ YAPISI, LEVHA TEKTONİĞİ / 4

17 7. I. Volkanik arazilerin yaygın olduğu bölgeler

II. Sıcak su kaynaklarının yoğun olduğu bölgeler III. I. derecede deprem bölgeleri

Yukarıdakilerden hangileri yeryüzündeki levha sınırla- rıyla örtüşen alanlar arasında sayılabilir?

A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve III D) II ve III E) I, II ve III

8.

III II

IV I

Yukarıdaki Dünya haritası üzerinde gösterilen yerlerin hangilerinde deprem riskinin en az olduğu söylenebilir?

A) Yalnız I B) I ve II C) II ve III D) II ve IV E) III ve IV

9. _✓ Yer kabuğunu oluşturan parçalar

✓ Manto içerisinde sıcaklık farkına bağlı olarak meydana gelen hareketler

✓ Alfred Wegener'in teorisinde tüm kara parçalarının başlangıçta tek büyük kıta hâlinde olmasına verilen ad

✓ Kıtasal levha ile okyanusal levhanın çarpışması sonu- cu meydana gelen zon

Yukarıda verilenler arasında aşağıdakilerden hangisini tanımlayan bir bilgi yoktur?

A) Dalma-batma B) Litosfer C) Pangea D) Levha

E) Konveksiyonel akımlar

10. 1915 yılında ortaya konulan "Kıtaların Kayma Teorisi"ne göre Güney Amerika Kıtası hangi kıtadan ayrılarak oluşmuştur?

A) Asya B) Afrika C) Avustralya

D) Avrupa E) Antarktika

11.

D E

Yukarıdaki Dünya haritasında verilen E ve D alanların- da yer alan levhalar ve oluşturdukları dağ sırası aşağı- dakilerden hangisinde doğru olarak verilmiştir?

E D Dağ sırası A) Nazka Levhası Kokos Levhası And Dağları B) Filipin Levhası Avrasya Levhası Himalaya Dağları C) Pasifik Levhası Nazka Levhası And Dağları D) Avrasya Levhası Hindistan Levhası Himalaya Dağları E) Kokos Levhası Filipin Levhası Kayalık Dağları

12. Bugünkü iklim özellikleri ve coğrafi konumları birbirinden çok farklı olan Güney Amerika, Afrika, Hindistan, Antarktika karalarında aynı tür bitkilere ait fosiller bulunmuştur.

Bu bilgi aşağıdakilerden hangisini açıklamak için kulla- nılabilir?

A) Yeryüzündeki yüksek dağlar yakın jeolojik dönemde oluşmuştur.

B) Yer kabuğunu oluşturan levhalar hareket hâlindedir.

C) Yeryüzündeki levha sınırlarında volkanik alanlar vardır.

D) Kayaçlar arasındaki fosiller yakıt oluşumuna neden olmuştur.

E) Kıtaların coğrafi konumları bitki varlıkları hakkında bilgi verir.