A L M A N Y A D A İ C R A O R G A N I N I N T A N Z İ M S A L A H İ Y E T İ
D o ç e n t R a g ı p S a r ı c a
l M a l û m o l d u ğ u v e ç h i l e (1) A l m a n d o k t r i n i , n i z a m n a m e l e r i , u m u m i y e t l e v e ö t e d e n beri ( 2 ) , h u k u k i n i z a m n a m e l e r » ( R e c h t s v e - r o r d u n g ) v e « i d a r î n i z a m n a m e l e r n ( V e n v a l t u n g s v e r o r d n u n g ) o l m a k ü z e r e i k i s ı n ı f a a y ı r m a k t a d ı r .
B u t a s n i f i A l m a n m a h k e m e l e r i de, e s a s i t i b a r i y l e , k a b u l e t m e k t e d i r l e r ( 3 ) .
B u i t i b a r l a m e z k û r t a s n i f i n , A l m a n h u k u k u n d a k l â s i k 'bir l e f r i k o l d u ğ u t e r e d d ü t s ü z s ö y l e n e b i l i r .
(1) Meselâ sayın hocamız Ord, Prof- 5~ S- Onar şöyle diyor: «Alman müellifleri ve vknı kanunu nizamnameleri ikiye ayırmakta... İdarenin kendili
ğinden yapabileceği nizamnameler onun iç faaliyetini tamim edecek nuamna
melerdir. Bunlar memurlara ısdar edilen emirler mahiyetindedir. Bunlara idarî nizamnameler denilir. Hakikatte bir hukuk kaidesi ihtiva eden, idarenin dis faaliyetlerini, şahıslarla olan münasebetlerini tanzim eden nizamnameler ise an
cak te$ri uzvunun sarih bir müsaadeliyle yapılır. Bunlar hukukî nizamnameler veya kanunu ikmal eden nizamnameler namı alır», idare Huk. \942v s- -2 21 - 223
(2) Gerçekten: a) Laband. Alman müelliflerinin hemen müttefikan ni
zamnameleri (hukuki) ve (idarî) diye iki kategoriye ayırdıklarım söylüyor.
Böyle bîr tefrike taraftar olanları da söyle tespit ediyor; Gneıst, v. Gerber, G. Meyer. Pröbsl, Schulze, Ulrich, Loning, Gare ist Gaupp, v. Stengel, Seydel, HaneL, Rosin, Selifcntannh Jellinek. {Laband, L e Droit public de l'Empire Alle
mand, 1901, t. I I . p. 382, note 1).
b) Keza Otto Mayer, bu tefrikin öteden beri devam edegelâigmi belirti
yor, (O. Mayer, L e Droit administratif Allemand, 1903, t 1 p. 158, note 5; 158 et luiv.; 162, note 9).
c) B u müellifler gibi Profesör Fritz Fleiner de bu tefrikin cihanşümul olduğunu beyan ediyor, ( F . Fleiner, Les principes généraux du Droit adminis
tratif Allemand, 1933, p. 45, note 3),
d) Alman hukukunda kanun ve nizamname arasındaki münasebeti inceli- yen Strazburg'lu Profesör Carré de Malberg dahi bu tefrikin Almanyada an'a- nevi ve klâsik bir tefrik olduğunu teslim ediyor, (C, de Malberg, Bulletin de la Société de Législation comparée, 1924—1925, p, 323—324).
(3) Laband, aynı eser, s. 382, not I.
ALMAN YADA İCEA O R G A N İ 171 2 — B u n d a n d o l a y ı A l m a n h u k u k u n d a t a n z i m s a l â h i y e t i n i k a v r a y a b i l m e k i ç i n , h e r ş e y d e n e v v e l , h u k u k î v e idari n i z a m n a m e l e r den ne a n l a m a k l â z ı m g e l d i ğ i n i tespit e t m e k iktiza e y l e r .
B i r a z e v v e l a r z e t ü ğ i m i z ü z e r e A l m a n y a d a h â k i m t e l â k k i y e g ö r e D e v l e t n a m ı n a v a z ' o l u n a n u m u m i , m ü c e r r e t k a i d e l e r , d ü s t u r l a r i k i t ü r l ü d ü r :
I. B i r k ı s ı m k a i d e l e r v a t a n d a ş l a r ı n , f e r t l e r i n h u k u k i s t a t ü l e r i n e t a a l l û k e d e r l e r . Ş ö y l e k i bu k i m s e l e r için b i r t a k ı m y e n i h a k l a r v e b o r ç l a r y a r a t ı r l a r . B u n l a r a " h u k u k k a i d e l e r i n ( R e c h t s s ä t z e , R e c h t s n o r m e n , R e c h t s v o r s c h r i f t e n ) denir. B u gibi k a i d e l e r , fertler ü z e r i n d e tesir i c r a e t t i k l e r i n d e n teşri f a a l i y e t i s a h a s ı n a d â h i l d i r l e r . B u n l a r ı v a z e t m e k s a l â h i y e t i k a i d e t e n leşri u z v u n a aittir. B u k a i d e l e r i icra uz
v u , i d a r e r e ' s e n , y a n i sırf k e n d i s a l â h i y e t l e r i n e d a y a n m a k s u r e t i y l e k o y a m a z . A n c a k — i l e r i d e g ö r ü l e c e k k i — teşri u z v u b u s a l â h i y e t i i c r a o r g a n ı n a , i d a r e y e d e v r e d e b i l i r . H u s u s i b i r k a n u n l a icra u z v u n u , i d a r e y i h u k u k k a i d e l e r i v a z e t m e y e m e z u n k ı l a b i l i r ,
I L B i r k ı s ı m k a i d e l e r ise, s a d e c e i d a r e n i n iç h a y a t ı n a , d a h i l î t e ş k i l â t ı n a , o r g a n i z a s y o n u n a t a a l l û k e d e r l e r . B u n d a n d o l a y ı b u k a i d e l e r , m ü n h a s ı r a n h i y e r a r ş i y e t â b i o l a n i d a r e m e m u r l a r ı n a — s ı r f m e m u r o l m a l a r ı i t i b a r i y l e — h i t a b e d e r l e r . İ d a r e n i n k e n d i teşkilât v e
faaliyet sahası d â h i l i n d e b i r t a k ı m h u k u k î n e t i c e l e r d o ğ u r u r l a r . H i y e rarşi r a b ı t a s ı d o l a y ı s i y l e m e m u r l a r a b i r i a k ı m v e c i b e l e r y ü k l e r l e r . E z c ü m l e m e m u r l a r için b u k a i d e l e r e r i a y e t etmek v a z i f e s i n i t a h m i l e d e r l e r .
B u n l a r a » i d a r î k a i d e l e r » ( V e r w a l T u n g s Vorschrift e n ) denir. B u gibi k a i d e l e r , i d a r e n i n teşkilât v e f a a l i y e t i n e ait o l d u k l a r ı n d a n b u n l a r ı i d a r e , r e ' s e n v a z e d e b i l i r . İ d a r e n i n b ö y l e b i r s a l â h i y e t i v a r d ı r . B uH i d a r e f o n k s i y o n u n u n i c a b a h n d a n d ı r . Z i r a idare, â m m e hizmet
l e r i n i n o r g a n i z a s y o n u v e i ş l e m e s i y l e m ü k e l l e f t i r . K e z a h i y e r a r ş i k u d r e t i d o l a y ı s i y l e idare, m e m u r l a r a e m i r v e r m e k , o n l a r a v e c i b e l e r t a h m i l e t m e k i m k â n ı n ı h a i z d i r . H u l â s a , idare b u k a i d e l e r i , d o ğ r u d a n d o ğ r u y a k e n d i f o n k s i y o n u n a v e s a l â h i y e t l e r i n e i s t i n a d e n vaz'ede- b i l i r , *
tşte n i z a m n a m e l e r i n « h u k u k i » v e » i d a r i » diye iki k a t e g o r i y e a y r ı l m a l a r ı i h t i v a e t t i k l e r i k a i d e l e r i n b u t a r z d a t e f r i k e d i l m e s i n e d a y a n m a k t a d ı r ( 4 ) . F i l h a k i k a :
(4) C. de Melberg, mynı eıer. s. 324.
R A G I P S A R I C A
A ) H u k u k i n i z a m n a m e l e r h u k u k k a i d e l e r i , p r e n s i p l e r i , d ü s t u r l a r ı v a z e d e r l e r . B u n l a r m ü c e r r e t , u m u m i k a i d e l e r i h t i v a e t t i k l e r i g i b i ; a y n ı z a m a n d a v a t a n d a ş l a r v e f e r t l e r ü z e r i n d e tesir i c r a e d e r
l e r . B u n l a r a b i r t a k ı m h a k l a r b a h ş v e b i r t a k ı m v e c i b e l e r t a h m i l e d e r l e r . H u l â s a , b u n l a r f e r d i h a k l a r s a h a s ı n d a b i r t a k ı m n e t i c e l e r h u s u l e g e t i r i r l e r . B u a l a n d a b i r t a k ı m h u k u k i n e t i c e l e r d o ğ u r u r l a r . B u İti
b a r l a b u n i z a m n a m e l e r m a h i y e t l e r i v e m u h t e v a l a r ı b a k ı m ı n d a n t ı p k ı k a n u n l a r a b e n z e r l e r . H a t t â b u n d a n d o l a y ı d ı r k i k a n u n l a r g i b i neşir, i l â n v e p r o m u l g e e d i l i r l e r . B a $ k a bü- söyleyişle neşir, i l â n v e p r o m ü l g a s y o n , b u n l a r ı n m e r ' i y e t e g i r e b i l m e l e r i v e m u t e b e r s a y ı l m a l a r ı İçin z a r u r i b i r e r ş a r t t ı r .
H u k u k î n i z a m n a m e l e r i n k a n u n d a n y e g â n e f a r k l a r ı ş u d u r k i ; k a n u n teşri u z v u t a r a f ı n d a n v e teşriî bir u s u l d a i r e s i n d e y a p ı l ı r . H a l b u k i h u k u k î n i z a m n a m e l e r b u u z u v t a r a f ı n d a n v e b u u s u l d a i r e s i n d e m e y d a n a g e t i r i l m e z . B u n l a r ı i c r a u z v u — T e ş k i l â t ı E s a s i y e K a n u n u n d a n v e y a h u s u s î bir k a n u n d a n a l d ı ğ ı b i r s a l â h i y e t e v e m ü s a a d e y e m ü s t e n i d e n ( 5 ) — v e b a ş k a u s u l l e r e t e v f i k a n y a p a r .
H u k u k î n i z a m n a m e l e r de son b i r t a h l i l d e i k i y e a y r ı l ı r l a r ( 6 ) . Ş ö y l e k i :
1. M u v a k k a t bir z a m a n için k a n u n k u v v e t i n i h a i z o l a n h u k u k î n i z a m n a m e l e r v a r d ı r ,
2. S ı r f k a n u n l a r ı n icrasına m ü t a a l l i k h u k u k î n i z a m n a m e l e r m e v c u t t u r .
1. B i r i n c i l e r — k a n u n k u v v e t i n i h a i z o l d u k l a r ı n a g ö r e — m e v cut k a n u n l a r ı , h ü k ü m l e r i tatil, t a d i l v e h a t t â ilga e d e b i l i r l e r .
F a k a t i c r a u z v u n u n , b u g i b i n i z a m n a m e l e r l e teşri u z v u t a r a f ı n d a n v a z ' o l u n a n k a n u n l a r a d o k u n m a s ı k a n u n l a r ı n ü s t ü n l ü ğ ü p r e n sibine m u h a l i f t i r . B u n d a n d o l a y ı b u gibi n i z a m n a m e l e r i n p a r l â m e n to t a r a f ı n d a n — i l k i ç t i m a d a — t a s d i k e d i l m e l e r i ş a r t t ı r Z i r a a k s i t a k d i r d e i c r a u z v u — b u gibi n i z a m n a m e l e r ısdar e t m e k l e — m e v z u a t ı h i ç e i n d i r e b i l i r . B u n d a n ö t ü r ü d ü r k i b u n i z a m n a m e l e r i n k a
n u n k u v v e t i n i h a i z o l a b i l m e l e r i p a r l â m e n t o n u n t a s d i k m a b a ğ l ı d ı r . B i n n e t i c e p a r l â m e n t o , b u n l a r ı t a s d i k e t m i y e c e k o l u r s a , b u n l a r h i ç b i r h ü k ü m ifade e t m e z l e r . K e z a p a r l â m e n t o isterse b u n l a r ı ilga ede
bilir. V e l h â s ı l g ö r ü l ü y o r k i b u n i z a m n a m e l e r i n t a s d i k e d i l m e m e s i h a l i n d e b u n l a r o r t a d a n k a l k a r l a r . B u b a k ı m d a n b u n l a r ı n ö m r ü m u v a k k a t t i r d e n e b i l i r .
(5) B u salâhiyet ve müsaade meselesine birazdan temas edecejiı.
<6) Laband. aynı eser, s. 382—383.
A L M A N Y A D A İ C R A O R G A N İ 173 2. İ k i n c i n e v i h u k u k i n i z a m n a m e l e r e gelince; b u n l a r m e r ' i k a
n u n l a r a v e h ü k ü m l e r e d o k u n m a k şöyle d u r s u n , a n c a k k a n u n l a r ı n ç i z d i k l e r i h u d u t l a r d â h i l i n d e k a l m a k s u r e t i y l e k e n d i l e r i n e b ı r a k ı l a n fer'î, tâli n o k t a l a n t a n z i m e d e r l e r . K a n u n l a r ı n v a z e t t i k l e r i kai
d e l e r i , h ü k ü m l e r i t a m a m h y a c a k k a i d e l e r , h ü k ü m l e r k o y a r l a r . B i n - n e t i c e b u n l a r , k a n u n l a r ı n b i r e r m ü t e m m i m i s a y ı l ı r l a r . H u l â s a b u n l a r , k a n u n l a r ı n icrasını k o l a y l a ş t ı r m a k m a k s a d i y l e k a n u n l a r ı n tan
z i m e t m e d i k l e r i b a z ı h u s u s l a r v e n o k t a l a r h a k k ı n d a b i r t a k ı m h u k u k k a i d e l e r i v a z e d e r l e r . N i h a y e t b u n l a r için tasdik m e v z u u b a h i s d e ğ i l d i r . B u i t i b a r l a da ö m ü r l e r i m u v a k k a t d e ğ i l d e v a m l ı d ı r .
B ) İ d a r î n i z a m n a m e l e r ise h u k u k k a i d e l e r i d e ğ i l , s a d e c e i d a r i k a i d e l e r v a z ' e d e r l e r . B u gibi n i z a m n a m e l e r m ü c e r r e t , u m u m i kai
d e l e r i h t i v a e t m e k l e b e r a b e r ( 7 ) ; v a t a n d a ş l a r a v e f e r t l e r e hitabet- m e z l e r . O n l a r için h u k u k i n e t i c e l e r d o ğ u r m a z l a r . A n c a k — u m u m î v e m ü c e r r e t b i r ş e k i l d e — i d a r i m a k a m l a r a v e m e m u r l a r a hitabeder- l e r . Y a n i m u a y y e n , m ü n f e r i t ve m ü ş a h h a s tek bir h â d i s e için değil, u m u m i v e m ü c e r r e t bir ş e k i l d e f i l â n f a l a n hallerde t a t b i k e d i l m e k ü z e r e b i r t a k ı m d i r e k t i f v e e m i r l e r i h t i v a e d e r l e r .
B u i t i b a r l a idarî n i z a m n a m e l e r i d a r e e d i l e n l e r , f e r t l e r , ü ç ü n c ü ş a h ı s l a r için v a c i b ü r r i a y e d e ğ i l d i r l e r . S ı r f i d a r e t e ş k i l â t ı i ç i n d e k u v v e t v e h ü k ü m ifade e d e r l e r . İ d a r e n i n iç h a y a t ı n a t a a l l û k e d e r l e r . M ü n h a s ı r a n m â d u n m a k a m l a r v e m e m u r l a r için m e c b u r i y ü r r i a y e - d i r l e r . B u n d a n d o l a y ı d ı r k i idarî n i z a m n a m e l e r için i d a r e n i n d â h i l i t a s a r r u f l a r ı , «res İnternan o l d u k l a r ı s ö y l e n i r .
V e l h â s ı l idarî n i z a m n a m e l e r i — m a h i y e t l e r i v e m u h t e v a l a r ı i t i b a r i y l e — m a d d î m â n a d a b i r e r k a n u n s a y m a y a i m k â n y o k t u r . B i n - n e t i c e b u n l a r ı n k a n u n l a r v e h u k u k î n i z a m n a m e l e r g i b i neşir, i l â n v e p r o m ü l g a s y o n l a r ı l â z ı m g e l m e z . B u g i b i a m e l i y e l e r , i d a r i n i z a m n a m e l e r i n m e r ' i y e t v e m u t e b e r i y e t l e r i için b i r e r şart d e ğ i l d i r l e r . B u n i z a m n a m e l e r , s a d e c e a l â k a d a r m a k a m v e m e m u r l a r a t a m i m , t a l i m a t , s i r k ü l e r , not ş e k l i n d e b i l d i r i l i r .
Ş u n u d a i l â v e e d e l i m k i i d a r î n i z a m n a m e l e r m u h t e l i f h u s u s l a r a t a a l l û k e d e b i l i r l e r :
<7) Filhakika idarî niiamnûm»1erin de —hultııki nizamnameler fibi—
umumî, mücerret kaideler vazettikleri; bu cihetten müşahhas, münferit hal
lere mahsuı idarî kararlardan, tasarruflardan farklı oldukları umumiyetle ka
bul olunmaktadır. B u noktada Laband, Fleiner. C. de Malberg müttefiktirler, (bakınız: Laband, t. I I , p. 518: Fleiner p. 45; C. de Malberg, p. 323—324).
1. B i r k e r e idari n i z a m n a m e l e r d o ğ r u d a n d o ğ r u y a b i r k a n u n u n ;e r a s i y l e i l g i l i o l a b i l i r l e r ( 8 ) .
2. A y n ı z a m a n d a i d a r i n i z a m n a m e l e r m u a y y e n i d a r i v a z i f e l e r i , İşleri m u h t e l i f i d a r i m a k a m l a r , m e r c i l e r a r a s ı n d a t e v z i e d e b i l i r l e r . B u gibi n i z a m n a m e l e r i n , h e r h a n g i bir k a n u n u n i e r a s i y l e d o ğ r u d a n d o ğ r u y a bir a l â k a l a r ı y o k t u n
3. N i h a y e t idarî n i z a m n a m e l e r işlerin s u r e t i t e d v i r i n i t a n z i m e d e b i l i r l e r . Y a n i â m m e h i z m e t l e r i n i n g ö r ü l m e s i n d e t a k i h n l u n a c a k u s u l ve f o r m a l i t e l e r i tespit e d e r l e r . B u gibi n i z a m n a m e l e r i n de, k a n u n l a r ı n i e r a s i y l e d o ğ r u d a n d o ğ r u y a b i r a l â k a l a r ı y o k t u r .
(S) Burada dikkatimizi çeken bir nokta şudur k i : kanunların icran zım
nında ittihaz olunan nizamnameler iki türlüdür:
1. Filhakika bir kısmı —yukarıda anlattığımız üzere-— kanunları tamam- hyacak birtakım hukuk kaideleri vazederler. Bir kanunun düzenlemediği tâli noktaları, fer'i meseleleri tanzim ederler. B u gibi kaidelerin —teferruata taal
lûk etmekle beraber— hukuk kaideleri oldukları müsellemdir. B u kaideleri ih
tiva eden nizamnamelerin de hukukî nizamnameler oldukları muhakkaktır.
Buna misal olarak, dinamit hakkındaki 9 haziran 1884 tarihli kanun gös
terilebilir. Kanunda beyan olunduğu veçhile bu kanunun birinci maddesinde musarrah hükümler atışta kullanılan infilâk edici maddelere kabili tatbik de
ğildir. Fakat kanun, bu kategoriye dâhil olan infilâk maddelerini tâyin, tespit ve tâdadetmiş değildir. Kanun, bu işi nizamnameye terk etmiştir. Gerçekten mefkûr kanun «işbu infilâk edici maddeler bir nizamname ile tâyin olunacak
tır- demektedir. İşte bu gibi bir nizamname de 13 mart 1885 tarihinde ısdar olunmuştur. Nizamname, atışta kullanılan infilâk maddeleriyle ne anlamak lâ- zımgetdrğini tespit etmiştir. Bunları bir bir saymıştır. Görülüyor ki bu nUam- name, kanunun boş bıraktığı tâli bir noktayı tanzim etmekte; kanunu itmam ve ikmal eylemektedir. B u cihetle mezkûr nizamname adeta kanunun bir mü
temmimi ve ist i ta leşidir. Nizamname muhtevasını bizzat kanun metninde yer almış farsetmek gerektir. Başka bir söyleyişle nizamnamenin ihtiva etliği bu kaideleri sanki doğrudan doğruya kanun tarafından vazedilmiş farıeylemek icabeder.
Elhâsıl görülüyor ki bir kanunun icrasına taallûk eden, kanunun icrasını ve tatbikim teshil veya temin maksadiyle meydana getirilen, kanunun boşluk
larını dolduran, kanunun tanzim etmediği tâli noktaları düzenliyen nizamname
ler: birer hukuki nizamnamedir. Bu gibi nizamnamelere «kanunların icrası zımnında müttehaz nizamnameler* veya sadece «icrai hukukî nizamnameler*
denir.
2. Lâkin şu da muhakkaktır ki idare, bir kanunun İcrasını temin maksa
diyle hukukî nizamnamelerden maada idarî nizamnameler dp ı*dnr edphitir.
Yani idare, bir kanunun icrasını teshil veya temin için idarî makamlara birta
kım direktifler, talimatlar, emirler vermek lüzumunu duyabilir. İdare, kanun
ları tatbik edecek olan makam ve memurlara kanunu nasıl anlamaları 1 aıim
ge İd iğ ini bildirir. Kanunları nasıl, ne şekilde tatbik etmeleri icabettiğjni götte-
A L M A N Y A D A İ C R A O R G A N İ
3 — Ş i m d i y e k a d a r s ö y l e d i k l e r i m i z i h u l â s a etmek lazımgelse d i y e b i l i r i z k i : i k i t ü r l ü n i z a m n a m e v a r d ı r . B a z ı l a r ı b i r e r h u k u k
k a i d e s i i h t i v a e d e r l e r . B u n l a r « h u k u k i n i z a m n a m e » t e s m i y e olu
n u r . B i r k ı s m ı ise h u k u k î k a i d e l e r değil, i d a r i k a i d e l e r v a z e d e r l e r . B u n l a r a « i d a r i n i z a m n a m e » d e n i r ( 9 ) .
G ö r ü l ü y o r k i b u tasnif, n i z a m n a m e l e r i n h u k u k k a i d e l e r i i h t i v a edip e t m e m e l e r i esasına m ü s t e n i t t i r . B u i t i b a r l a bir n i z a m n a m e n i n h u k u k î v e y a idarî o l d u ğ u n u t e s p i t e y a r a y a c a k kıstasın da b u esasa
Tİr. Hulâsa nasıl hareket etmeleri iktiza eylediğini idare, bir takım direktifler ve kaidelerle, tâyin eder. İşte bir kanunun icrası zımnında ittihaz olunan bu direk
tiflerin, kaidelerin, emirlerin İdarî bir nizamname ile vasolundukları meydan
dadır. Bunun, hukuki nizamname ile karıştırılmaması gerekir. Zira bu direktif
ler, kaideler ve emirler vatandaşlara, fertlere hitabetmezler. Bunları ilgilendir
mezler. Sadece memurlara hitabederler. Bunlara yol gösterirler. Bunlar için h ü k ü m ve mâna ifade ederler. Bunları bağlarlar.
Meselâ dinamit hakkında ismi geçen kanun, ikinci maddesinde, kanunun İcrası için muktazİ idari nizamnameler -—yanî idari makamlara, zabıtaya, ilh...
hitabeden talimat, emir ve direktif— vaz'olunacağını söylemekledir. B u gibi n i zamnamelere «kanunların icrasiyle ilgili idari nizamnamelerı ismi verilir.
Elhâsıl görülüyor ki kanunların icrası zımnında gerek hukuki nizamname
ler gerekse idarî nizamnameler ısdar olunabilir. Bir kanunun icrasını teshil veya temin maksadiyle her iki nevi nizamname meydana getirilebilir. Binaenaleyh bir kanunun icrasiyle ilgili nizamnameden bahsederken bunun hangi neviden bir nizamname olduğuna dikkat edilmek lâiimgelüv Bu, hukukî bir nizamna
me midir; yoksa idari bir nizamname midir? Tasrih etmek gerekir.
(9) Burada bir terminoloji meselesine temas zarureti vardır:
Birinci nevi nizamnamelere tek bir isim verildiği halde ikinciler muhte
lif suretlerde adlandırılmaktadır. Filhakika hukuki nizamnamelere Almanca
« Rechts Verordnung» ve Fransuca «ordonnance juridique* denilir. Halbuki idarî nizamnamelere umumiyetle «Verwaltung?Verordnung», «ordonnance adminis
trative- deniliyor. Fakat FLeiner (s, 45) bunlara bazan sadece •nizamname»
(Règlement)i bazan «hizmet tamimi, talimi* (Dienstanweisungen). Dienstin- struktinen), (instruction), (note officielle) de dendiğini söylüyor.
Laband (II, s. 545) İse bunlara «nizamname», * emirname» (ordonnance) dendiğini kaydediyor.
Otto Mayer (I, a, 162) e gelince, Alman doktrininde idarî nizamnameler için «Verwaltungsverordnungen' tâbirinin kullanıldığını söylüyor. Fakat Alman mevzuatında bu ıstılahın yerleşmediğini belirtiyor. Kanunların, hukukî nizam
nameleri sadece (nizamname* tesmiye ettiğini anlatıyor, İdari nizamnameler
den bahseden metinlerde ise « Verwaltungsvorschrif* dendiğini ilâve ediyor.
Müellif, mevzuatça kabul olunan bu terminolojinin tercih? şayan olduğumu te
barüz ettiriyor. Diyor k i : «Bu kadar farlbı olan iki şeye aynı ismi vermeye, her ikisine (nizamname) demeye ne lüzum var?» Elhasıl O, Mayer, lisanın sa
deliği ve açıklığı bakımından idari nizamnamelere «nizamname» denmemesini istiyor.
d a y a n m a s ı z a r u r i d i r . K ı s a c a n i z a m n a m e l e r i b u s u r e t l e a y ı r d e t m e y e m e d a r o l a c a k k r i t e r y u m : b u n l a r ı n b i r e r h u k u k k a i d e s i v a z ' e d i p et
m e d i k l e r i n e b a k a c a k t ı r .
Z a h i r d i r k i b u kıstas d a h i , b a ş k a b i r k r i t e r y u m a m u h t a ç t ı r . Z i r a bir k a i d e n i n ne z a m a n b i r h u k u k k a i d e s i s a y ı l ı p s a y ı l a m ı y a c a - ğ ı n ı d a a y r ı c a tespit e t m e k m e c b u r i y e t i v a r d ı r . B i r k e l i m e ile h u k u k k a i d e s i n i n de bir k ı s t a s ı m b u l m a k g e r e k t i r .
N i z a m n a m e l e r i - h u k u k i v e « i d a r î » diyp a y ı r ı r k e n b u n l a r ı n i h t i v a e t t i k l e r i k a i d e l e r i n h u k u k î v e y a i d a r î o l d u k l a r ı n a b a k a n l a r b i z e b ö y l e b i r kıstas v e r i y o r l a r m ı ?
B u suale C a r r e de M a l b e r g , « V a y m a r T e ş k i l â t K a n u n u n d a m a d di v e şekli k a n u n t e f r i k i v e k a n u n m e f h u m u n adlı m a k a l e s i n d e ( 1 0 ) , m e n f i c e v a p v e r m e k t e d i r . G e r ç e k t e n S t r a z b u r g ' l u p r o f e s ö r , b u y a z ı s ı n d a V a y m a r A n a y a s a s ı n a g ö r e k a n u n t e l â k k i s i h a k k ı n d a A l m a n â m m e h u k u k u p r o f e s ö r l e r i k o n g r e s i n e b i r e r r a p o r tevdi e d e n B e r i m p r i v a t d o z e n t ' l e r i n d e n H e r m a n H e l l e r ve Rostok p r o f e s ö r l e r i n den M a x W e n z e l ' i n noktai n a z a r l a r ı n ı h u l â s a e d ; y o r ( U ) .
H e ü e r ' i n f i k i r l e r i n i n a k l e t t i ğ i s ı r a d a c h u k u k k a i d e s i » m e f h u m u h u s u s u n d a m ü e l l i f l e r a r a s ı n d a h i ç b i r z a m a n i t t i f a k h â s ı l o l a m a d ı ğ ı n ı k a y d e d i y o r . H u k u k ı s t ı l a h l a r ı a r a s ı n d a ı h u k u k k a i d e s i » k a d a r m ü p h e m bir t e r i m e n a d i r e n r a s t l a n d ı ğ ı n ı s ö y l ü y o r . N i z a m n a m e l e r i i k i k a t e g o r i y e a y ı r a n l a r ı n « h u k u k k a i d e s i n ile a n l a d ı k l a r ı n ı v â z ı h a n i z a h e t m e d i k l e r i n i i d d i a ediyor. D i y o r k i : » B u t e f r i k i ilk o l a r a k e n açık bir ş e k i l d e o r t a y a atan L a b a n d d a h i « h u k u k k a i d e s i » n d e n n e a n l a m a k l â z ı m g e l d i ğ i n i a ç ı k ç a tespit e t m e k t e n â d e t a i ç t i n a b e t m i ş - t i r » ( 1 2 ) .
L â k i n biz, C a r r e de M a l b e r g v e H e l l e r ' i n f i k r i n e i ş t i r a k e d e meyeceğiz. F i l h a k i k a L a b a n d ' ı n altı c i l t l i k e s e r i n e g ö z g e z d i r m e k z a h m e t i n e k a t l a n a n l a r g ö r ü r l e r k i m ü e l l i f i k i n c i cildinde b u b a h s e a ç ı k ç a temas e t m e k t e d i r : h u k u k k a i d e s i ile ne k a s d e t t î g i n i i z a h e y l e m e k t e d i r ( 1 3 ) .
B e l k i L a b a n d ' ı n , h u k u k k a i d e s i n i isabetle tarif v e izah e t m e d i ğ i i d d i a o l u n a b i l i r . N i t e k i m b u n u ileride göreceğiz. F a k a t , z a n n ı m ı z c a ,
(10) B u makale •L'AMemagne depuis le guerre* şefisin in 1929 tarihli nüshasında intişar etmiştir s. 71—111.
(11) Mezkur iki rapor Veröffentlichungen der Vereinigung der Deutschen Staatsrechtsleher, Heft 4, 1926 de çıkmıştır.
Şunu ilâve edelim ki bir, raporları C. de Malberg'den nakletmekteyiz.
(12) Mezkûr makale, s. 74 ve 86.
(13) Laband, t, Tl, p. 518. B u meseleye birazdan temas edecegir.
ALMAN Y AD A İCRA O R G A N I 177 m ü e l l i f i n h u k u k k a i d e s i ile ne a n l a m a k l â z ı m g e l d i ğ i n i t a v z i h etme
d i ğ i a s l a s ö y l e n e m e z .
L a b a n d gibi b i r ç o k m ü e l l i f l e r d a h i h u k u k k a i d e s i n d e n ne a n l a m a k i c a b e t t i ğ i n i İzaha ç a l ı ş m ı ş l a r d ı r . B u n l a r , h u k u k k a i d e s i n i n ve
e t i c e t e n d e h u k u k i — i d a r i n i z a m n a m e l e r t e f r i k i n i n b i r kıstasını a y a g a y r e t e t m i ş l e r d i r . H u l â s a i k i n e v i n i z a m n a m e n i n m e v c u d i y e t i n i k a b u l e d e n v e b u i t i b a r l a « d ü a l i s U ( i k i c i ) t e s m i y e o l u n a n
l â k k i y i m ü d a f a a e d e n l e r h u k u k k a i d e s i n i n v * h u k u k i nizaraname- e r i n b i r t a k ı m k ı s t a s l a r ı n ı a r a m ı ş l a r v e ileri s ü r m ü ş l e r d i r .
B u n l a r a b i r n a z a r a t f e t m e k , s a n ı r ı z k i , f a y d a d a n h â l i o l m a z : 3 İ l k b i r kıstas, h u k u k k a i d e s i n i v e b n n e t i c e h u k u k î n i z a m n a m e y i u m u m i v e m ü c e r r e t b i r k a i d e ş e k l i n d e m ü t a l â a e d e n kriter- y u m d u r .
B u t e l â k k i d e h u k u k k a i d e s i u m u m î v e m ü c e r r e t bir kaidedir.
Ş ö y l e k i b u k a i d e m ü n f e r i t v e m ü ş a h h a s b i r h â d i s e y e m ü n h a s ı r ol
m a y ı p m ü m a s i l b ü t ü n h a l l e r e k a b i l i t a t b i k t i r .
C a r r é de M a l b c r g ve H e l l e r Üe b e r a b e r bu kıstasa iltifat edile- m i y e c e ğ i n i b i z de k a b u l e t m e k t e y i z ( 1 4 ) . G e r ç e k t e n s ı r f m ü n f e r i t ve m ü ş a h h a s b i r h â d i s e y e t a a l l û k e d e n bir k a i d e n i n d a h i b i r t a k ı m
u k u k î n e t i c e l e r tevli d e d e b i l e c e ğ i , h e r k e s için m e c b u r i y ü r r i a y e ola
bileceği b e d i h î d i r . H u l â s a m ü c e r r e t v e u m u m î o l m ı y a n bir k a i d e de b i r t a k ı m h a k l a r v e v e c i b e l e r d o ğ u r a b i l i r . B u n d a n dolayı da b u g i b i b i r k a i d e y i h u k u k k a i d e s i s a y m a k z a r u r i d i r (15),
I I . İ k i n c i kıstas L a b a n d ( 1 6 ) , R o s i n (17) v e G . J e l l i n e k (18) gi
bi h u k u k ç u l a r ı n o r t a y a k o y d u k l a r ı k r i t e r y u m d u r .
B u t e l â k k i y e g ö r e h u k u k : f e r t l e r i n m ü t e k a b i l h a k v e v e c i b e l e r i n e b i r t a k ı m s ı n ı r l a r çizer. M a h i y e t i i t i b a r i y l e h u k u k , a y r ı i r a d e l e r e s a h i p m ü t a a d d i i ş a h ı s l a r ı n m e v c u d i y e t i n i t a z a m m u n eder, t s î e b u zıt İ r a d e l e r i n karşı k a r ş ı y a g e l m e l e r i v e b i r b i r l e r i y l e i h t i l â f h a line d ü ş m e l e r i b a h s e m e v z u o l d u ğ u t a k d i r d e d i r k i b u n l a r ı n fevkin-
(14) C. de Malberg, aynı makale, s. 86.
(İS) Nitekim Laband da bu kanaattedir. Müellife e » ' »Hukuk kaide
sinin behemehal umumî bir kaide olması iktiza eylemez. Yani mümasil butun hallere tatbiki gerekmez, Sırf münferit ve müşahhas bir hıdise, tek bir müna
sebete de taallûk edebilir-, Laband, t. I I . p. 260—263.
(16) Laband, t. 11 p. 518—525.
(17) Das PolizeiverordnungBTetht in Preuszen, ı. 29—30. (Labanddan naklen).
<18) GeseU und Verordnung, s. 240 (Laband'dan naklen).
de b i r t a k ı m k a i d e l e r e l ü z u m d u y u l u r . B u k a i d e l e r h u k u k k a i d e l e r i d i r . İşte b u k a i d e l e r b u g i b i m ü t e k a b ü m ü n a s e b e t l e r i t a n z i m e d e r l e r . B u n l a r , b u ' g i b i m ü n a s e b a t t a b u l u n a n l a r için m e c b u r i y ü r r i a y e - d i r l e r .
B i r k i m s e n i n , sırf k e n d i h a l t ı h a r e k e t i n i t â y i n e y a r ı y a c a k o l a n v e c e b r i n e f s e t m e k s u r e t i y l e k e n d i l i ğ i n d e n b o y u n e ğ e c e ğ i b i r k a i d e v a z ' e y l e m e s i m ü m k ü n d ü r . F a k a t b u , h i ç b i r z a m a n b i r h u k u k k a i desi a d d o l u n a m a z . Z i r a , d e d i ğ i m i z g i b i h u k u k m i t a a d d i t ş a h ı s l a r ı n m e v c u d i y e t i n i i s t ü z a m eder. B i r k i m s e n i n , sırf k e n d i s i n e k a r ş ı h u k u k i m â n a d a h a k v e v e c i b e l e r i o l a m a z .
H u k u k , m u h t e l i f i r a d e s a h a l a r ı n ı t â y i n , tespit v e t e f r i k e d e r . Y a n i b i r i r a d e l e h i n e b i r h a k y a r a t ı r v e d i ğ e r i a l e y h i n e bir b o r ç do
ğ u r u r . B i r i s i n e m ü s a a d e b a h ş e d e r , ötekisi için bir m e m n u i y e t v a z e d e r .
F e r t l e r için b ö y l e o l d u ğ u gibi D e v l e t için de a y n e n b ö y l e d i r . D e v l e t , b i r k e r e — t e ş r i s ı f a t i y l e — h u k u k y a r a t ı r . A y n ı z a m a n d a D e v l e t — i d a r e s ı f a t i y l e — h u k u k u n k e n d i s i n e çizdiği h u d u t l a r d â h i l i n d e i d a r î f a a l i y e t l e r d e b u l u n u r .
A ş i k â r d ı r k i b u f a a l i y e t s a h a s ı i ç i n d e i d a r e n i n i r a d e s i t a m a m e n h â k i m d i r . İ d a r e , b u a l a n d â h i l i n d e — k a n u n l a r ı n ç i z d i ğ i ç e r ç e v e y i a ş m a m a k ş a r t i y l e — i r a d e s i n i serbestçe k u l l a n ı r . B i r t a k ı m ta
s a r r u f l a r y a p a r , k a r a r l a r i t t i h a z e d e r , e m i r l e r v e r i r , k a i d e l e r v a z e d e r . B u k a i d e l e r â m m e h i z m e t l e r i n i n t e ş k i l â t l a n d ı r d ı n a s ı n a v e iş
l e m e s i n e t a a l l û k eder. B u n l a r , m â d u n m a k a m l a r v e m e m u r l a r için v a c î b ü r r i a y e d i r l e r . F a k a t b u n l a r İ d a r i b i r e r k a i d e d e n b a ş k a bir şey d e ğ i l d i r l e r
V e l h â s ı l b u s a h a a ş ı l m a d ı k ç a , i d a r e e d i l e n l e r e b i r t a k ı m h a k l a r t a n ı n m a d ı k ç a v e y a b u n l a r a b i r t a k ı m k ü l f e t l e r y ü k l e n m e d i k ç e b u k a i d e l e r h i ç b i r z a m a n b i r e r h u k u k k a i d e s i s a y ı l a m a z l a r . B a ş k a b i r söyleyişle bir k a i d e k i a n c a k i d a r e n i n k e n d i sahası i ç i n d e m e y d a n a ç ı k a r ve sırf b u s a h a y a m a k s u r k a l ı r , sırf b u n u n d â h i l i n d e t e s i r i c r a e d e r , işte b u k a i d e h i ç b i r z a m a n b i r h u k u k k a i d e s i o l a m a z ! Z i r a h u k u k , m u h t e l i f i r a d e s a h a l a r ı ü s t ü n d e bir n i z a m d ı r . M u h t e l i f s a h a l a r a r a s ı n d a k i m ü n a s e b a t ı t a n z i m e d e r . M u h t e l i f s a h a l a r a r a s ı n d a k i m ü t e k a b i l m ü n a s e b e t l e r e t a a l l û k e d e r .
İ d a r e n i n iradesi sırf k e n d i h u d u t l a r ı i ç i n d e k a l d ı k ç a , b a ş k a b i r i r a d e ile t e m a s a g e ç m e d i k ç e , b a ş k a ş a h ı s l a r l a m ü n a s e b a t a girişme- dikçe b i r h u k u k k a i d e s i ş e k l i n d e t e c e l l i edemez. K ı s a c a İ d a r e teş
k i l â t ı n a t a m a m e n y a b a n c ı k a l a n l a r . İdare k a r ş ı s ı n d a ü ç ü n c ü şahıs v a z ı y e t i n d e b u l u n a n l a r için b i r t a k ı m h a k l a r v e v e c i b e l e r , b i r t a k ı m
A L M A N Y A D A İ C R A O R G A N I 170 i z i n l e r v e y a s a k l a r y a r a t m a d ı k ç a v a z ' o l u n a n k a i d e l e r h i ç b i r z a m a n
b i r e r h u k u k k a i d e s i v a s f ı n ı haiz o l a m a z l a r . B u n l a r m ü n h a s ı r a n i d a r e n i n k e n d i iç s a h a s ı n a t a a l l û k e d e r l e r . B u n l a r r e s i n t e r n a ' d ı r l a r . B u c i h e t l e i d a r e n i n k e n d i s a h a s ı n ı n s ı n ı r l a r ı d â h i l i n d e h e r h a n g i bir ş e k i l d e t e z a h ü r e d e n i r a d e s i n i h u k u k i b i r t e z a h ü r s a y m a k i m k â n s ı z dır.
N a s ı l bir fert, sırf k e n d i f a b r i k a s ı , k e n d i çiftliği h a k k ı n d a b i r Ledbir ittihaz e t t i ğ i n d e b u n u h u k u k i bir kaide telâkki e L m e m i z i m k a n s ı z s a ; i d a r e n i n m ü n h a s ı r a n k e n d i iç f a a l i y e t i n i t a n z i m e d e n k a i d e l e r i de h u k u k i b i r e r k a i d e s a y m a m ı z k a b i l d e ğ i l d i r .
B u u z u n i z a h a t t a n a n l a ş ı l ı y o r k ı m e z k û r t e l â k k i y e n a z a r a n h u kuk- k a i d e s i v a t a n d a ş l a r a , f e r t l e r e t e s i r e d e c e k m a h i y e t t e k i k a i d e l e r d i r . H a l b u k i i d a r î k a i d e l e r s a d e c e i d a r e n i n iç faaliyetine» m e m u r l a r a — s ı r f m e m u r o l m a l a r ı İ t i b a r i y l e — t a a l l û k eden b i r t a k ı m k a i
d e l e r d i r .
B u t e l a k k i y i t a m a m e n t a h l i l e t m i ş o l m a k i ç i n ş u n u da i l â v e ede
l i m k i b u g ö r ü ş t a r z ı b i r t a k ı m t e n k i d l e r e u ğ r a m ı ş ; l â k ı n b u tenkid- l e r e k a r ş ı d a h i b i r t a k ı m i t i r a z l a r d e r m e y a n o l u n m u ş t u r . B u n l a r a d a bir n a z a r a t a l ı m :
A ) H e l l e r , y u k a r ı d a ismi geçen r a p o r u n d a , bu t e l â k k i y i e l e a l a r a k h a y l i h ı r p a l a m a k t a d ı r . H u l â s a t a n d i y o r k i : « B u d o k t r i n e g ö r e İki t ü r l ü k a i d e m e v c u t t u r . B u n l a r d a n bir k ı s m ı h u k u k k a i d e l e r i d i r . D i ğ e r l e r i ise h u k u k i d e ğ i l d i r . D e m e k k i h u k u k n i z a m ı n ı ügilendi- r e n k a i d e l e r i n h e p s i ( h u k u k k a i d e s i ) v a s f ı m haiz d e ğ i l d i r . K ı s a c a , b a z ı k a i d e l e r : h u k u k k a i d e l e r i , ( R e c h t s a t z e ) v a s f ı n a m a l i k t i r l e r . D i ğ e r l e r i i s e : g a y r i h u k u k i , ( N i c h t r e c h t s a t z e ) d i r l e r . H a l b u k i k a i d e l e r i b u ş e k i l d e t a r i f e ç a l ı ş m a k pek de a k ı l l ı c a bir şey s a y ı l m a s a g e r e k t i r . Z i r a g a y r i h u k u k î k a i d e l e r i n m e v c u t o l d u ğ u n u s ö y l e m e k : z ı m
n e n b u n l a r ı n b i r e r h u k u k k a i d e s i o l m a d ı ğ ı n ı iddia e t m e k d e m e k t i r . O y s a k i h u k u k i s a h a d a y e r a l a n , h u k u k i l m i n i i l g ü e n d i r e n , h u k u k ç u l a r ı m e ş g u l e d e n h e r k a i d e h u k u k i s a y ı l m a k icabeder Ç ü n k ü h u k u k n i z a m ı n ı a l â k a l a n d ı r a n bir k a i d e n i n h u k u k î b i r k a i d e olma
m a s ı m u t a s a v v e r d e ğ i l d i r . B ö y l e bir k a i d e bir h u k u k k a i d e s i n d e n b a ş k a bir şey o l a m a z . Z i r a h u k u k n i z a m ı n ı i l g i l e n d i r e n h e r k a i d e n i h a y e t m a d d î , fiilî b i r t a k ı m v a z i y e t l e r e b i r t a k ı m h u k u k î n e t i c e l e r t e r t i b e t m e k t e n b a ş k a b i r şey y a p m a z . B u U m a r l a h e r k a i d e : h u k u k k a i d e s i s a y ı l m a k i k t i z a e y l e r .
H e l l e r tezini b a z ı m i s a l l e r l e i s p a t a ç a l ı ş ı y o r . B i l f a r z b i r k a n u n g i b i b i r n i z a m n a m e n i n , e m i r n a m e n i n , k a r a r n a m e n i n , i d a r i bir k a r a -
180 R A G İ P S A R I C A
n n , b i r m a h k e m e h ü r ü n ü n . » b i r t a k ı m h â d i s e l e r e , b i r t a k ı m hu¬
k u k î n e t i c e l e r t e r e t t ü b e t t i r m e k t e n b a ş k a b i r şey y a p m a d ı ğ ı n ı söy
l ü y o r . B u n l a r ı n b i r t a k ı m h a k l a r v e v e c i b e l e r d o ğ u r d u ğ u n u , y a r a t t ı ğ ı n ı İ l â v e e d i y o r . D i y o r k i : " B u n l a r ı n h e p s i — h i t a b e t t i k i e r i şahıs
l a r i ç i n — b i r e r h u k u k k a i d e s i t e ş k i l e d e r . B i l f a r z bir â m m e h i z m e t i n i n o r g a n i z a s y o n u n a ve i ş l e m e s i n e m ü t a a l l i k d â h i l i bir n i z a m n a m e d a h i a l â k a d a r l a r için b i r t a k ı m h u k u k î n e t i c e l e r d o ğ u r u r , »
N i t e k i m C . d e M a l b e r g de b u n o k t a y ı , b a ş k a b i r y a z ı s ı n d a be
l i r t i y o r ( 1 9 ) . İ d a r î k a i d e l e r i n , idarî n i z a m n a m e l e r i n d a h i h u k u k î n e t i c e l e r d o ğ u r d u k l a r ı n ı s ö y l ü y o r . Z i r a , d i y o r , b u n l a r m e m u r l a r için m e c b u r i y ü r r i a y e d i r l e r . Y a n i m e m u r l a r , b u n l a r a r i a y e t e t m e k l e m ü k e l l e f t i r l e r . D e v l e t a j a n l a r ı için b ö y l e b i r vecibe» b ö y l e b i r m ü k e l l e f i y e t d o ğ u r a n b i r m e c b u r i y e t i n İse h u k u k î bir m e c b u r i y e t oldu¬
ğ u m e y d a n d a d ı r . B i n n e t i c e b u k a i d e l e r i n de h u k u k î o l d u k l a r ı aşi
k â r d ı r .
O l s a o l s a d e n e b i l i r k i : « İ d a r î n i z a m n a m e l e r , i d a r e e d i l e n l e r i ç i n v a c i b ü r r i a y e d e ğ i l d i r l e r . B u n l a r , a n c a k d â h i l i bir i d a r e h u k u k u y a r a t ı r l a r . B u n l a r ı n , i d a r e d ı ş ı n d a t a t b i k i imkânsızdır.™ F a k a t — v e b u m ü l â h a z a y ı k e n d i m i z s e r d e d i y o r u z — b u k e y f i y e t d a h i m e z k û r k a i d e l e r i n ve n i z a m n a m e l e r i n h u k u k î m a h i y e t l e r i n i v e h u k u k î v a s ı f l a r ı n ı b e r t a r a f edemez. Ç ü n k ü — m a l û m o l d u ğ u ü z e r e — h e r hu¬
k u k şubesi, h u k u k î n e t i c e l e r i n i a n c a k k e n d i s a h a s ı n d a m e y d a n a ge
tirir. T i c a r e t h u k u k u , sırf t ü c c a r l a r ; u s u l h u k u k u , d a v a c ı l a r , , , a r a s ı n da b i r t a k ı m n e t i c e l e r t e v l i d e t t i ğ i gibi idarî n i z a m n a m e l e r de m ü n h a s ı r a n m e m u r l a r h a k k ı n d a b i r t a k ı m n e t i c e l e r h u s u l e g e t i r i r l e r . B u v a z i y e t , z a n n ı m ı z c a , b u n i z a m n a m e l e r d e n h u k u k i o l m a k v a s f ı n ı n e s i r g e n m e s i için k â f i gelemez.
H u l â s a h u k u k î s a h a d a y e r alan h i ç b i r k a i d e y o k t u r k i , b a z ı h u k u k î n e t i c e l e r d o ğ u r m a s ı n v e b i n a b e r i n b i r h u k u k k a i d e s i s a y ı l m a sın! B i r h u k u k k a i d e s i n i n m ü c e r r e t v e y a m ü ş a h h a s o l m a s ı ; m u a y y e n b a z ı ş a h ı s l a r a v e y a u m u m a h i t a b e t m e s i ; v a t a n d a ş l a r ı v e y a s a dece m e m u r l a r ı i l g i l e n d i r m e s i ; teşri, idare v e y a k a z a u z v u t a r a f ı n d a n v a z ' e d ü m e s i . . . rol o y n a m a z .
B u gibi b i r k a i d e , h e r z a m a n b i r h a k v e y a v e c i b e d o ğ u r u r . D a i m a b i r h u k u k k a i d e s i d i r .
G ö r ü l ü y o r k i b i l g i n d o ç e n t — b i r ilim a d a m ı n a y a k ı ş a c a ğ ı v e ç h i l e — â l i m ü s t a t l a r ı n f i k i r l e r i n e ş i d d e t l e h ü c u m e t m e k t e n a s l a çe
k i n m i y o r .
(19) Bull. de L a Soc. de L P R . . p. 326.
A L M A N Y A D A İCRA O R G A N İ 181 E s a s e n H e l l e r i ' n n o k t a i n a z a r ı b i r ç o k h u k u k u i e m a s ı n c a d a k a b u l e d i l m e k t e d i r . M e s e l â — b i l i n d i ğ i ü z e r e — K e l s e n v e M e r k l ' e g ö r e m u h t e l i f h u k u k k a i d e l e r i a r a s ı n d a b i r m e r a t i p s i l s i l e s i m e v c u t t u r . B u k a i d e l e r u m u m î d e n m ü n f e r i d e , m ü c e r r e t t e n m ü ş a h h a s a d o ğ r u i n m e k l e b e r a b e r ; h e p s i — y a n i a n a y a s a , k a n u n , n i z a m n a m e , tali
m a t n a m e m ü n f e r i t b i r k a r a r , a k i t i l h . . . — b i r e r h u k u k d ü s t u r u , bi
r e r h u k u k k a i d e s i s a y ı l m a k i c a b e d e r .
B ) L â k i n h u k u k n i z a m ı i ç i n d e y e r a l a n h e r k a i d e n i n b e h e m e h a l bir h u k u k k a i d e s i s a y ı l m a s ı l â z ı m g e l e c e ğ i iddiası d a t e n k i d e u ğ r a m ı ş t ı r . M e s e l â a y n ı k o n g r e y e bir r a p o r tevdi e d e n P r o f e s ö r W e n z e l , d i ğ e r b ü t ü n h u s u s l a r d a h e m e n h e m e n H e l l e r ile t a m a m e n m u t a b ı k i k e n b u n o k t a y a itiraz e t m e k t e d i r .
W e n z e l , d i ğ e r r a p o r t ö r ü n bir m ü l â h a z a s ı n ı ele alıyor. G e r ç e k t e n H e l l e r , G . J e l l i n e k ' i n b i r m ü t a l â a s ı n ı n a k l e t m e k t e d i r . J e l l i n e k der k i : [(Her D e v l e t a j a n ı t a r a f ı n d a n ı s d a r o l u n a n e m i r l e r i b i r e r h u k u k k a i d e s i s a y a r s a k ; b i l f a r z b i r k ü ç ü k z a b i t i n e r l e r e h i t a b e n v e r d i ğ i e m r i de b i r h u k u k k a i d e s i t e l â k k i etmek icabeyler» ( 2 0 ) .
H a l b u k i H e l l e r , b u g i b i bir e m r i n de p e k â l â bir h u k u k k a i d e s i s a y ı l a b i l e c e ğ i n i s ö y l ü y o r . D i y o r k i : « B i r h u k u k k a i d e s i n i n salahi- y e t t a r bir m e r c i t a r a f ı n d a n m ü n f e r i t b i r h a l e tatbiki d a h i y e n i bir h u k u k k a i d e s i s a y ı l m a k g e r e k t i r . »
W e n z e l ise, b u n a a s l a t a r a f t a r d e ğ i l d i r . O, b u n o k t a d a H e i l e r t d e ğ i l J e l l İ n e k ' e h a k v e r m e k t e d i r . D i y o r k i : H Ö y l e y s * ç o c u k l a r ı n a e m r e d e n b a b a , v e l a y e t h a k k ı n d a k i M e d e n i K a n u n k a i d e l e r i n i ; aş
ç ı s ı n a y e m e ğ i h a z ı r l a m a s ı h u s u s u n d a e m i r v e r e n b i r ev s a h i b i de, h i z m e t a k d i n e m ü t a a l l i k h ü k ü m l e r i m ü n f e r i t v e m ü ş a h h a s h â d i s e l e r e tatbik e t t i k l e r i n e göre b i r t a k ı m y e n i h u k u k k a i d e l e r i v a z e d i y o r l a r d e m e k t i r . B ö y l e o l u n c a m e v c u t h u k u k i n i z a m ı n h u s u r e t l e h e r a n y e n i k a i d e l e r l e z e n g i n l e ş m e k t e , g e n i ş l e m e k l e o l d u ğ u n u k a b u l e t m e k icabeder.n
R a p o r t ö r ise b u n a y a n a ş m a m a k t a d ı r . O, h u k u k k a i d e s i n i n vaz'ı a m e l i y e s i n i h u k u k k a i d e s i n i n t a t b i k i k e y f i y e t i n d e n a y ı r d e d i y o r . B u iki v a z i y e t a r a s ı n d a ö t e d e n b e r i k a b u l e d i l e g e l e n f a r k ı h a t ı r l a t ı y o r . A n c a k h u k u k y a r a t a n y e n i k a i d e l e r i n b i r e r h u k u k k a i d e s i s a y ı l a b i l e c e ğ i n i s ö y l ü y o r . M e v c u t h u k u k a i s t i n a d e n v e t e v f i k a n ısdar o l u n a n e m i r v e k a r a r l a r ı n ise h u k u k u n t a t b i k ı n d a n ibaret o l d u ğ u n u an
l a t ı y o r .
(20) Jellinek* ismi geçen eser, a. 234.
H u l a s a W e n z e l ' e g ö r e — m e s l e k t a ş ı n ı n i d d i a ettiği v e ç h i l e — h u k u k n i z a m ı m i l g i l e n d i r e n h e r k a i d e b e h e m e h a l bir h u k u k k a i d e s i d e ğ i l d i r .
İşte b u n d a n d o l a y ı d ı r k i W e n z e l , h u k u k î n i z a m n a m e l e r l e i d a r î n i z a m n a m e l e r t e f r i k i n i n h a k i k a t e v e s e ' n i y e t e t e k a b ü l e t t i ğ i n i be
y a n e d i y o r . H a t t â b u t e f r i k e t e k r a r d a n k ı y m e t v e r m e k ; b u t e l â k k i n i n i t i b a r ı n ı iade e t m e k l â z ı m g e l d i ğ i n i i l â v e e d i y o r .
H e g e l , t e z v e antitezden b i r s e n t e z ç ı k a c a ğ ı n ı s ö y l e r . İ t i r a f e d e l i m k i biz, b i r t a r a f t a n H e l l e r ' i n f i k r i n i , d i ğ e r t a r a f t a n W e n z e l ' i n t e n k i d i n i n a z a r a a l a r a k b i r t e r k i p y a p m a k v e h a k i k a t e v a r m a k k u d r e t i n i k e n d i m i z d e g ö r e m i y o r u z . B u n u , h u k u k f e l s e f e c i l e r i n e v e m ü tehassıs A l m a n h u k u k ç u l a r ı n a b ı r a k ı y o r u z . S a d e c e m e v c u t i k i te
l â k k i y i k a r ş ı k a r ş ı y a k o y m a k l a i k t i f a e d i y o r u z .
I I I . N i h a y e t ü ç ü n c ü bir kıstas d a pek e s k i olan m ü l k i y e t v e h ü r r i y e t k r i t e r y u m u d u r . B u kıstasa g ö r e a n c a k v a t a n d a ş l a r ı n h ü r r i y e t l e r i n e v e m ü l k i y e t h a k l a r ı n a t a a l l û k e d e n k a i d e l e r b i r e r h u k u k k a idecidir. B u g i b i m e s a i l i n d ı ş ı n d a k a l a n k a i d e l e r İse b i r e r h u k u k k a i d e s i s a y ı l m a m a k i c a b e d e r .
D e d i ğ i m i z gibi b u , ç o k e s k i v e h a t t â b a y a t b i r t e l â k k i d i r . B u g ü n h e m e n h i ç b i r m ü e l l i f t a r a f ı n d a n k a b u l e m a z h a r o l m a m a k t a d ı r . B u i t i b a r l a b u n u n ü z e r i n d e d u r m a y a l ü z u m o l m a s a g e r e k t i r .
4 — K ı s t a s m e s e l e s i n e — m e v z u u m u z n i s p e t i n d e — t e m a s ettik
t e n s o n r a A l m a n d o k t r i n i n c e k a b u l e m a z h a r o l a n ( h u k u k î ) v e ( i d a r î ) n i z a m n a m e l e r t e f r i k i n i n , m e v z u a t t a r a f ı n d a n d a b e n i m s e n m i ş olup o l m a d ı ğ ı n ı a r a ş t ı r m a k sırası g e l m i ş t i r .
A l m a n t e ş k i l â t ı e s a s i y e h u k u k u n u y a k ı n d a n tetkik e d e n b i r ç o k h u k u k ç u l a r ( 2 1 ) , V a y m a r T e ş k i l â t K a n u n u n u n m u h t e l i f h ü k ü m l e r i n i b i r e v v e l k i A l m a n A n a y a s a s ı n a göre — y a n i 1971 i m p a r a t o r l u k k a n u n u n a — m ü r a c a a t e t m e k v e y a a t ı f y a p m a k s u r e t i y l e i z a h ettik
l e r i n i göz ö n ü n d e t u t u y o r u z . B u cihetle W e i m a r K a n u n u n d a n e v v e l 1871 İ m p a r a t o r l u k k a n u n u n a göz a t m a y ı f a y d a l ı b u l u y o r u z .
J. 187J İ m p a r a t o r l u k Teşkilat Kannınutuı g ö r e i n i z a m n a m e m* sele si
B i r k e r e h e m e n ş u n u k a y d e d e l i m k i bir m e t n i n t e f s i r i , şu v e y a b u y o l d a a n l a ş ı l m a s ı d a h i y i n e b i r t e l â k k i ve k a n a a t m e s e l e s i d i r .
(21) Ezcümle, Brunei, V, Tichelen, Vermeil.
A L M A N Y A D A İ C R A O R G A N İ 183 E n o b j e k t i f bir m e t n e d a h i s ü b j e k t i f b i r m â n a v e r m e k m ü m k ü n d ü r . N i t e k i m m e v z u a t a y n ı k a l d ı ğ ı h a l d e b i r b i r l e r i n i t a k i b e d e n ne
s i l l e r i n b u n a a y r ı a y r ı m â n a l a r v e r m e l e r i , m e t i n l e r e b a ş k a b a ş k a şeyler s ö y l e t m e l e r i b u n u n e n açık b i r d e l i l i d i r .
B u i t i b a r l a biz m e v z u a t ı t a h l i l e d e r k e n d a h i y i n e m u a y y e n bir d o k t r i n e d a y a n m a k z o r u n d a k a l a c a ğ ı z . B u n d a n dolayı e v v e l e m i r d e L a b a n d , O M a y e r , F l e i n e r g i b i k l â s i k m ü e l l i f l e r e b a ş v u r a c a ğ ı z . K e z a bu h u s u s t a C . de M a l b e r g g i b i t a n ı n m ı ş b i r h u k u k ç u n u n yazı
l a r ı n d a n v e » R e i s i c u m h u r v e D e v l e t p r o b l e m i » h a k k ı n d a m ü h i m b i r e s e r y a z m ı ş v e b u n u B e l ç i k a Ü n i v r e s i t e s i n i n y a r d ı m i y l e b a s t ı r m ı ş olan J . V . T i c h e l e n ' i n k i t a b ı n d a n da istiane eyliyeeeğiz.
Y a l n ı z ş u n u da k a y d e d e l i m k i biz, b u m u h t e l i f m ü e l l i f l e r d e tan
z i m s a l â h i y e t i h a k k ı n d a t o p l a d ı ğ ı m ı z d a ğ ı n ı k ve p e r a k e n d e m a l û m a t ı , m ü m k ü n m e r t e b e s e n t e t i k v e esaslı b i r şekilde bir a r a y a top
l a m a y a g a y r e t ettik. B u n d a n Ö t ü r ü d ü r k i t e t k i k i m i z b u çetin m e s e l e n i n t e n v i r i n e b i r a z c ı k o l s u n h i z m e t e d e r k a n a a t i n d e y i z .
A ) B u t e t k i k i m i z e e v v e l â h u k u k i n i z a m n a m e l e r d e n b a ş l ı y a h m : 1871 i m p a r a t o r l u k k a n u n u n d a n h u k u k i n i z a m n a m e l e r h a k k ı n d a ç ı k a r ı l a b i l e c e k o l a n i z a h a t ı z a n n ı m ı z c a on i k i n o k t a d a t o p l a m a k m ü m k ü n d ü r :
1. B i r k e r e m e z k û r m ü e l l i f l e r d e n h i ç b i r i 1871 T e ş k i l â t K a n u n u n u n ( h u k u k î n i z a m n a m e ) d i y e a y r ı bir n i z a m n a m e k a t e g o r i s i n i s a r a h a t e n k a b u l e t t i ğ i n i s ö y l e m i y o r . B u m ü e l l i f l e r , m e z k û r A n a y a s a n ı n k u r d u ğ u r e j i m e g ö r e h u k u k i n i z a m n a m e l e r m e y d a n a getiri- l e b i c e l e ğ i n i k a y d e d i y o r l a r . B ö y l e l i k l e bu gibi b i r n i z a m n a m e k a t e g o r i s i n i n A n a y a s a t a r a f ı n d a n z ı m n e n k a b u l e d i l d i ğ i n i a n l a t m ı ş o l u y o r l a r .
2. A n a y a s a , h u k u k i n i z a m n a m e l e r ısdar etmek s a l â h i y e t i n i ka¬
i d a t e n , g e n e l b i r s u r e t t e h i ç b i r D e v l e t o r g a n ı n a v e r m i ş d e ğ i l d i r . Y a n i T e ş k i l â t K a n u n u , h u k u k i n i z a m n a m e l e r y a p m a y a s a l â h i y e t t a r u z u v v e y a m a k a m l a r ı g ö s t e r m e m i ş t i r ( 2 2 ) . F i l h a k i k a A n a y a s a , h u k u k i n i z a m n a m e l e r h u s u s u n d a t a m a m e n s a k i t t i r . B u n d a n d o l a y ı E s a s Teş
k i l â t K a n u n u n a g ö r e ' h i ç b i r m a k a m k a i d e t e n genel bir s u r e t t e b u g i b i n i z a m n a m e l e r y a p m a y a d o ğ r u d a n d o ğ r u y a m e z u n k ı l ı n m ı ş s a y ı l a m a z .
E l h â s ı l m ü e l l i f l e r i n h e p s i şu n o k t a d a m ü t t e f i k t i r l e r k i : 1871
(22) Laband, s. 384—395; O. Mayer, s, 158; Fleiner, s. 51. note 5; C.
de Malberg. Bulletin, s. 406, not 1; V . Tichelen, s. 452.
r e j i m i n d e g e r e k b i r i n c i n e v i ( 2 3 ) , g e r e k s e i k i n c i n e v i (24) h u k u k i n i z a m n a m e l e r ı s d a r ı n a k a i d e t e n h i ç b i r u z u v u m u m i b i r s u r e t t e sa
lâhiyetita ı d e ğ i l d i r .
A n c a k h e r k a i d e n i n de i s t i s n a l a r ı o l d u ğ u m a l û m b i r h a k i k a t t i r . H u k u k i n i z a m n a m e l e r ı s d a r ı n a e s a s i t i b a r i y l e h i ç b i r u z v u n salâhi- y e t t a r o l m a d ı ğ ı k a i d e s i n i n de tek t ü k m ü s t e s n a l a r ı m e v c u t t u r .
B u İstisnalar, m ü n h a s ı r a n k a n u n l a r ı n İcrasiyle i l g i l i o l a n h u k u k i n i z a m n a m e l e r e a i t t i r . Y o k s a A n a y a s a , k a n u n k u v v e t i n i h a i z n i z a m n a m e l e r m e y d a n a g e t i r e b i l m e k s a l â h i y e t i n i h i ç b i r u z v a İsjtİst- n a e n d a h i — y a n i m ü s t e s n a h a l l e r d e
b i l e —
t a n ı m ı ş d e ğ i l d i r . B u i t i b a r l a h e r h a n g i bir u z u v , b u gibi n i z a m n a m e l e r i r e s e n ısdar e t m e y e k a l k ı ş s a b u n l a r ı n A n a y a s a y a a y k ı r ı s a y ı l m a l a r ı g e r e k i r .K a n u n l a r ı n i c r a s i y l e İ l g ü i b u l u n a n n i z a m n a m e l e r i n ı s d a r ı h u s u s u n d a T e ş k i l â t K a n u n u n d a k a b u l o l u n a n İstisnalar ise ş u n l a r d ı r : o ) İ m p a r a t o r , posta telgraf m e v z u a t ı n ı n i c r a s i y l e i l g i l i o l a n h u k u k i n i z a m n a m e l e r i , r e ' s e n ı s d a r a s a l â h i y e t t a r d ı r .
b) B u n u n gibi i m p a r a t o r d o n a n m a v e o r d u y a m ü t a a ü i k k a n u n l a r ı n tatbiki i ç i n m u k t a z i h u k u k i n i z a m n a m e l e r i d o ğ r u d a n d o ğ r u y a v a z ' e d e b i l i r .
A n a y a s a 50, 53 v e 63 ü n c ü m a d d e l e r i n d e h ü k ü m d a r a bu istisnaî h a l l e r d e m e z k û r k a n u n l a r ı n i c r a s ı n ı t e m i n m a k s a d i y l e k e n d i l i ğ i n d e n h u k u k i n i z a m n a m e l e r m e y d a n a g e t i r m e k s a l â h i y e t i n i t a n ı m ı ş t ı r .
F d k a t b u i stis nalar h a r i c i n d e h i ç b i r u z v u n — e z c ü m l e i m p a r a t o r u n — A n a y a s a m u c i b i n c e r e s e n b u gibi bir t a n z i m s a l â h i y e t i n i h a i z o l m a d ı ğ ı m u h a k k a k t ı r .
3. A n c a k şu v a r ki 1871 T e ş k i l â t K a n u n u n u n h u k u k i n i z a m n a m e l e r h u s u s u n d a k i b u s ü k û t u n d a n A n a y a s a y a g ö r e b u gibi n i z a m n a m e l e r i n s u r e t i k a f i y e d e m e m n u o l d u ğ u n e t i c e s i n i ç ı k a r m a k d o ğ r u o l m a z . Z i r a , L a b a n d ' ı n d e d i ğ i gibi (25) A n a y a s a n ı n h i ç b i r m a d d e s i n d e n b u n i z a m n a m e l e r d e n b a h s e d i l m e m e s i b u n l a r ı n h i ç b i r s u r e t l e m e y d a n a g e t i r ü e m i y e c e ğ i n i g ö s t e r m e z . K a n u n v â z ı ı i ç i n Teş
k i l â t ı E s a s i y e K a n u n u n u n k o y d u ğ u s a r i h h u d u t l a r d a n b a ş k a s ı n ı r l a r v e e n g e l l e r o l a m ı y a c a ğ ı a ş i k â r d ı r . B i n a e n a l e y h teşri u z v u — T e ş k i -
(23) Yani kanun kuvvetini haiz ve mevzuatı tadil, tatil ve ilga edebilen hukukî nirnmnnTneler. Laband, 1871 Teşkilât Kanununun bu gibi nizamname
lerin iıdarı hususunda tamamen sakil olduğunu söylüyor (Laband, t. I I , p. 386).
(24) Yani kanunlarm icrasına miiUallik hukukî nizamlar. Laband, Ana
yasanın bu hususta da sustuğunu söylüyor, (Laband, t II, p. 385).
(25) Laband, t. I I , p. 386.
A L M A N Y A D A İ C R A O R G A N I 1S5 l â t ı E s a s i y e K a n u n u n u n k e n d i s i n e b ı r a k t ı ğ ı s e r b e s t s a h a d â h i l i n d e — n a s ı l d i l e d i ğ i k a n u n l a r ı v a z ' e t m e k t e serbest i s e ; h e r h a n ç i b i r h u k u k i n i z a m n a m e ı s d a r ı h u s u s u n d a da h u s u s i b i r k a n u n ç ı k a r a b i l i r .
İşte teşri u z v u , b i r k a n u n v a z ' e t m e k s u r e t i y l e İcra u z v u n a , i d a r i m a k a m l a r a h u k u k î n i z a m n a m e y a p m a k s a l â h i y e t i n i t a n ı y a b i l i r . B u n d a t e r e d d ü d ü m u c i p bir n o k t a y o k t u r . B ö y l e bir k a n u n u n Teş
k i l â t ı E s a s i y e y e a y k ı r ı o l a c a ğ ı h i ç b i r z a m a n iddia e d i l e m e z . K e z a k a n u n u n h a d d i z a t ı n d a A n a y a s a y ı t a d i l e m a t u f b u l u n d u ğ u ; binabe- r i n b u n u n , a n c a k A n a y a s a n ı n tadili için g e r e k e n e k s e r i y e t v e u s u l d a i r e s i n d e v a z ' ı l â z ı m g e l e c e ğ i d e s ö y l e n e m e z .
N i t e k i m t a t b i k a t t a da d a i m a b ö y l e h a r e k e t e d i l m i ş t i r . M ü r a c a a t e d i l e n b u u s u l ü n y o l s u z l u ğ u h a k k ı n d a h i ç b i r ş ü p h e d u y u l m a d ı ğ ı g i b i ; b u n u n a l e y h i n d e h i ç b i r itiraz d a s e r d e d i l m e m i ş t i r . Y a n i h u k u k î n i z a m n a m e ı s d a r e d e b i l m e k s a l â h i y e t i n i bazı m a k a m l a r a ta
n ı y a n k a n u n l a r ı n , A n a y a s a y a a y k ı r ı o l d u k l a r ı h u s u s u n d a z i h i n l e r d e h i ç b i r ş ü p h e u y a n m a m ı ş U r , B u k a n u n l a r ı n A n a y a s a y a m u g a y e r e t i i d d i a e d i l m e m i ş t i r .
B u k e y f i y e t , y u k a r ı d a k i (ezin d o ğ r u l u ğ u n u ispat v e t e y i d e d e r . 4. H u l a s a t e n d i y e b i l i r i z k i idarî n i z a m n a m e l e r y a p m a k h u s u s u n d a m u h t a r b i r s a l â h i y e t e s a h i p o l a n i d a r e , esas i t i b a r i y l e , h u k u k i n i z a m n a m e l e r y a p m a k s a l â h i y e t i n i haiz d e ğ i l d i r .
H u k u k i k a i d e l e r i h t i v a e d e n b i r n i z a m n a m e a n c a k b i r i m p a r a t o r l u k k a n u n u n u n h u s u s i b i r m ü s a a d e s i n e d a y a n m a k ş a r t i y l e v e a n c a k b u k a n u n u n göstereceği m a k a m t a r a f ı n d a n ısdar o l u n a b i l i r . D i ğ e r b i r t â b i r l e h u k u k î n i z a m n a m e l e r a n c a k bir i m p a r a t o r l u k k a n u n u n a t e v f i k a n , b i r d e l e g a s y o n a m ü s t e n i d e n (26) m e y d a n a getirü-
(26) Filhakika Alman klâsik doktrini hukukî nizamnameleri bu gibi bir delegasyon ile izah etmektedir. Alman hukukunda teşri salâhiyetinin delegas
yonu, devri meselesini pek ciddî bir surette incelemiş olan C, de Matberg
—hemen bütün Fransız müellifleri gîbi— âmme hukukunda delegasyon'un, ve
kâletin caiz olamıy atağına kani bulunmaktadır. Lâkin müellif, gerek Alman tatbikatında gerekse doktrininde delegasyon esâsının kabul edildiğini de teslim ve itiraf eylemektedir. Ancak delegasyon'un, vekaletten tamamen ayrı bir sey olduğunu iddia etmektedir (Bultetin, p. 321, 410 et suiv.)
Bu meseleyi burada kurcalamaktan fayda ummuyoruz. Zira bizi alâkadar eden cihet: hukukî nizamnamelerin hakikatte vekâlet esasına istinaden yapılıp yapılmadığı keyfiyeti değildir. Bizce mühim olan yegane nokta çudur ki: hu
kukî nizamnameler ancak hususî bir kanunun müsaadesine tevfikan meydana getirilebilir. B u müsaade, haddizatında ister bir vekâlet olsun, ısteı olmasın bu bizi alâkadar etmez. Yegâne gayemiz böyle bir müsaadenin zaruri bir şart ten
kil ettiğini belirtmekten ibarettir.
186 R A G I P S A R I C A
d i k l e r i t a k d i r d e d i r ki h u k u k a n m u t e b e r s a y ı l a b i l i r l e r . V e l h a s ı l h u k u k î n i z a m n a m e n i n m u t e b e r i y e t i b ö y l e k a n u n î bir m ü s a a d e y e v e b u gibi bir d e l e g a s y o n a t â b i d i r . H a t t â b u n d a n d o l a y ı d ı r k i L a b a n d , h u k u k î n i z a m n a m e l e r i n h a n g i k a n u n m a d d e s i m u c i b i n c e ittihaz o l u n d u k l a r ı n ı n b u n i z a m n a m e l e r d e z i k r e d i l m e s i u s u l ü n ü y e r i n d e b u l m a k t a d ı r . G e r ç i b u z a r u r î bir m e r a s i m v e şart d e ğ i l d i r . Z i r a A n a y a s a , h u k u k î n i z a m n a m e l e r d e n b a h s e t m e d i ğ i n e göre b u n l a r ı n isti- n a d e d e c e k l e r i k a n u n l a r a a t ı f y a p m a l a r ı m d a t a b i a t i y l e s ö y l e m i ş de
ğ i l d i r . H u s u s i k a n u n l a r ı n da n i z a m n a m e l e r için b u gibi b i r m e c b u r i y e t t a h m i l e t t i k l e r i v â k i d e ğ i l d i r . B i n a e n a l e y h n i z a m n a m e n i n h a n gi k a n u n a t e v f i k a n ısdar o l u n d u ğ u n u n n i z a m n a m e d e g ö s t e r i l m e s i t a m a m e n i h t i y a r î f a k a t b u n u n l a b e r a b e r pek f a y d a l ı bir u s u l d ü r .
5. D e d i k ki h u s u s i b i r k a n u n , bir m a k a m a bu gibi b i r n i z a m n a m e y a p m a k s a l â h i y e t i n i t a n ı y a b i l i r . A l m a n y a d a b u y o l d a vaz'oiun- m u ş k a n u n l a r ı n a z a r ı i t i b a r a a l ı r s a k g ö r ü r ü z k i k i m i b u s a l â h i y e t i B u n d e s r a t e v e r m i ş t i r ( 2 7 ) , k i m i b u s a l â h i y e t i h ü k ü m d a r a t a n ı m ı ş tır; k i m i b u n u ş a n s ö l i y e y e b a h ş e t m i ş t i r ( 2 8 ) ; k i m i b a ş k a bir m e r k e z i i d a r e m a k a m ı m h u k u k i n i z a m n a m e y a p m a ğ a m e z u n k ı l m ı ş t ı r ; k i m i ise b u s a l â h i y e t i L a n d ' l a r a , m e m l e k e t l e r e b ı r a k m ı ş t ı r .
B u n o k t a l a r ı t a f s i l e d e l i m :
a) B u n d e s r a t e t a n ı n a n t a n z i m s a l â h i y e t i asıldır. Ş ö y l e k i b i r k a n u n , f i l â n h u s u s t a bir h u k u k î n i z a m n a m e y a p ı l a c a ğ ı n ı s ö y l e r k e n b u n u n k i m i n t a r a f ı n d a n ısdar o l u n a c a ğ ı n ı g ö s t e r m e z s e b u s a l â h i y e tin B u n d e s r a t e ait o l d u ğ u k a b u l o l u n m a k g e r e k t i r ( 2 9 ) .
b) İ m p a r a t o r a t a n ı n a n s a l â h i y e t e g e l i n c e ; k a n u n t a n z i m işini y a m ü n h a s ı r a n o n a b ı r a k ı r . B u t a k d i r d e i m p a r a t o r n i z a m n a m e y i tek b a ş ı n a y a p a r . V e y a k a n u n , b u h u s u s t a B u n d e s r a t e m u v a f a k a tini de şart koşar. B u t a k d i r d e n i z a m n a m e b u i k i o r g a n ı n i ş t i r a k i y l e m e y d a n a g e t i r i l i r .
(27) 1891 Anayasasına göre Bundesrat, Alman İmparatorluğunu teşkil eden 25 Land'ı, yani memleketi temsil eden murahhaslar heyetidir. B u murah
hasları Land'lann hükümetleri tâyin eder, (R. Brunet, L a Consl, de Weimar, p. 20—21; 23—25).
(28) 1871 rejiminde şanaöliye, imparatordan sonra en büyük icra v«
idare organıdır. Onu, hükümdar tayin eder. O, imparatorun yegâne nazırıdır.
Muhtelif işlerin —hariciye, dâhiliye, adliye, ilh,..— tedviri için şansöliye bu hizmetlerin basına birtakım şahıslar getirebilir. Bunlar, birer nazır değildir. Sa
dece birer secrétaire d'Etat, müsteşar, birer memurdurlar, (Bnmet, p- 21).
(29) Filhakika bu esas, Bundersat'ın imparatorluk rejiminde ifgal ettiği mevki icabatındandır. Birçok müellifler bu fikirdedir, (bakınız: Laband, t. I I , p. 395, note 3),
