Gökada Kümesinde
"So¤uk" Kuflak
Chandra X-Ifl›n Teleskopu, Abell 1795 adl› büyük gökada kümesi içinde Samanyolu’nun çap›n›n iki kat› uzunlu¤unda so¤uk bir gaz kufla¤› belirledi. Dev bir gökadan›n küme içinde ald›¤› yolu belirleyen 200 000 ›fl›ky›l› uzunluktaki ›fl›¤›n so¤uklu¤u göreceli bir kavram. Kuflak içindeki yo¤un gaz›n s›cakl›¤› 30 milyon derece. Gene de 50 milyon derece s›cakl›ktaki küme ortam›na göre hayli "so¤uk" say›l›r. Kufla¤›n, foto¤raf›n üstünde beyaz nokta gibi görünen dev bir eliptik gökadan›n, küme merkezinden geçifli s›ras›nda olufltu¤u düflünülüyor. Kümeyi oluflturan s›cak gaz, gökadan›n geçifli s›ras›nda muazzam kütleçekim alan› nedeniyle s›k›fl›p so¤uyor ve bir geminin pervanesinin b›rakt›¤› iz gibi gezgin gökadan›n peflinde uzan›yor. Evrende görülebilen gökadalar›n büyük ço¤unlu¤u, ikili üçlü gruplardan, binlerce gökaday› kapsayan dev oluflumlara kadar de¤iflen kümeler oluflturuyorlar. Gözlemler, kalabal›k süperkümelerin s›cak gazdan oluflmufl haleler içinde yer ald›klar›n›
gösteriyor. Zaman içinde bu gaz X-›fl›n› yay›n› sonucu enerji yitirip so¤uyor ve yeni y›ld›zlar oluflturaca¤› küme merkezine do¤ru çökeliyor.
Gökbiliminde bu süreç "so¤utucu ak›" diye adland›r›l›yor.
NASA bas›n bülteni, 4 Aral›k 2000
Samanyolu’nun
Hareketli Komflusu
NASA’n›n Hubble Uzay Teleskopu gökadam›z Samanyolu yak›nlar›nda son derece aktif bir gökada olan Circinus’un ayr›nt›l› görüntülerini elde etti. Kaynayan bir cad› kazan›n› and›ran gökada, Dünya’ya 13 milyon ›fl›ky›l› uzakl›kta, güney gökküredeki Circinus (Pergel) tak›my›ld›z› içinde yer al›yor. Gökada, 2. Tip Seyfert denen türden. Bu s›n›f› oluflturan genellikle sarmal gökadalar›n belirgin özelli¤i, dev kütleli bir karadelik bar›nd›rd›¤› san›lan küçük merkezleri olmas›. Seyfert gökadalar› da Aktif Gökada Çekirdekleri (Active Galactic Nuclei – AGN) denen daha büyük bir kategori içinde yer al›yorlar. AGNler, bofllu¤a ›fl›k h›z›na yak›n h›zlarda gaz püskürterek, gökada merkezindeki gaz› sürekli azalt›yorlar. Circinus’u izleyen gökbilimciler, bunun da merkezinde bir AGN bulundu¤unu düflünüyorlar. Circinus’un diskindeki gaz›n büyük bölümü, 1300 ›fl›ky›l› çapl› bir d›fl ve 260 ›fl›ky›l› çapl› bir iç halkada toplanm›fl bulunuyor. Hubble’›n gönderdi¤i ve dört filtreyle elde edilmifl
bileflik resimde iç halka, yeflil renkli diskin iç taraflar›nda yer al›rken daha genifl d›fl halka, resmin d›fl›na do¤ru uzan›yor. Her iki halkada da büyük miktarlarda gaz ve tozun yan› s›ra hareketli y›ld›z oluflum bölgeleri gözleniyor. Y›ld›z oluflum halkalar›n›n merkezinde Seyfert çekirde¤i bulunuyor. Bu, çevresindeki gaz ve tozu toplayan büyük bir karadeli¤in imzas› say›l›yor. Karadelik ve kendisini besleyen kütle aktar›m diski, gökada diskindeki gaz›, diski alttan ve üstten çevreleyen haleye püskürtüyor. Bu gaz›n ayr›nt›l› yap›s›, resmin üstüne do¤ru uzanan bordo çizgilerde görülebiliyor. Gökadan›n merkezinde ve iç y›ld›z oluflum halkas›n›n iç taraf›nda gazdan oluflmufl, V biçimli bir yap› görülebiliyor. Resimde pembe-beyaz görünümlü yap›,
çekirdekten haleye kadar uzanan üç boyutlu bir koninin uzant›s›. Buradaki gaz, karadelik çevresindeki diskin yayd›¤› güçlü ›fl›n›mla ›s›n›yor. Morötesi ›fl›n›m›n etkisiyle parlayan gaz, ters yönlerdeki koniler içine, dev bir ›fl›ldak gibi püskürtülüyor.
NASA bas›n bülteni, 30 Kas›m 2000
8 Ocak 2001 B‹L‹MveTEKN‹K
