"O zamanlar bir kurt görünce f›rsat› hiç kaç›rmazd›k… Çiftelerimiz boflald›¤›n-da yafll› kurt yerdeydi, ve bir yavrusu as-la aflamayaca¤› bir kayan›n üzerinde yara-l› aya¤›n› sürüklüyordu… Yan›na geldi¤i-mizde kurtun gözünde öfkeli yeflil bir ate-flin yavafl yavafl söndü¤ünü gördüm. O za-man anlad›m ki - ve o günden beri hiç unutmad›m- o gözlerde ilk kez rastlad›-¤›m bir fley vard›; öyle bir fley ki onu yal-n›z O ve da¤ biliyordu."
Aldo Leopold E¤er sizler de benim gibi bir do¤a se-verseniz yukar›daki sat›rlar› okudu¤unuz-da akl›n›zokudu¤unuz-dan "‹nflallah, bu aokudu¤unuz-dam islah ol-mufltur; flimdi zavall› kurtlar› vurmak yeri-ne foto¤raflar›n› çekiyordur" diye bir dü-flünce geçmifltir. Eminim flafl›racaks›n›z, bu sat›rlar›n sahibi Aldo Leopold bugün çevre ahlak› ve korumac›l›¤› gündeme geldi¤i zaman ekologlar›n akl›na gelen ilk isimlerden biridir. Ayn› hiristiyanl›¤›n en büyük azizi Tarsus’lu Pavlos gibi Le-opold da, deyim yerindeyse, tövbe ettik-ten sonra, çevrecilerin gözünde neredey-se azizlik neredey-seviyesine ulaflan bir bilim
ada-m›d›r. 1948 y›l›nda vefat eden Leopold uzun y›llar ABD’nin Wisconsin Üniversite-si'nde ekoloji profösörlü¤ü yapm›fl, tarih-te ilk kez Av ‹daresi ad›nda bir ders okut-mufl, Wilderness Society’yi (Yaban Der-ne¤i) kurmufl ve do¤ayla uyumlu yaflam›n eninde sonunda sevgi ve sayg›ya daya-nan, sadece insanlar› de¤il bütün canl›la-r›, hatta topra¤› ve suyu bile içine alan geniflletilmifl bir ahlak düzeni içinde mümkün olabilece¤ini savunmufltur. Le-opold’a göre çevreyi korumak ancak in-san ve yöre aras›nda uyum sa¤lamakla baflar›ya ulaflabilir: "Yöreye uyum sa¤la-man›z bir arkadafl›n›za uyum sa¤lamak gi-bidir; onun elini hem ba¤r›n›za bas›p hem b›çakla kesemessiniz…Yöre tek bir canl›-d›r. Onun parçalar›, ayn› biz insanlar›n uzuvlar› gibi, birbirleriyle hem rekabet eder hem uyum içinde çal›fl›r". Le-opold’un ahlak felsefesine k›saca zaten de¤inmifltik (Bilim-Teknik, Temmuz, 1997) Bu yaz›m›zda onun di¤er baz› özel-liklerin tan›tmaya çal›flaca¤›z. Geçen yaz›-lar›m›zdan birinde Konrad Lorenz’i sizle-re belki de en en e¤lenceli popüler bilim yazar› olarak tan›tm›flt›k; Aldo
Le-opold’un yaz›lar›ysa edebiyat antolojileri-ne girebilecek kalitededir. Leopold’un eserlerinde ad› s›k s›k geçen ve bu yaz›la-r›n bir k›sm›n› kaleme al›nd›¤› mekan ise pek al›flagelmifl bir yer de¤il. Thoreau bir göl kenar›nda kendi eliyle infla etti¤i bir kulübede en güzel düflüncelerini kaleme alm›fl; Leopold’un en mutlu günlerini ge-çirdi¤i yerse Sand County (kabaca kum-sal, çorak yöre diye dilimize aktarabiliriz) diye bilinen arazinin ortas›nda terkedil-mifl bir tavuk kümesi!
Sand County halka kapal›; kendi bafl›-n›za bulman›z neredeyse imkans›z, bulsa-n›z bile karfl›bulsa-n›za zincirli kap›lar ç›k›yor. Leopold’un k›z› Nina’n›n da mensup oldu-¤u bir vak›f Sand County’i kutsal bir ema-net gibi koruyor. (Mekan›n bana aç›lmas› Leopold’un mükemmel bir biyografisini yazan arkadafl›m Curt Meine arac›l›¤›yla oldu). Kutsal mekan› bana vak›f persone-linden Buddy Huffraker dolaflt›rd›. Le-opold iflas eden bir çiftçiden sat›n ald›¤› ve hafta sonlar›nda kullanmay› düflündü-¤ü kümesi ailesine ilk kez bir fiubat ay›n-da göstermifl. Yerlerde kar varm›fl, tek bir penceresi bile olmayan kümes tavuk
pis-S a r g u n A . T o n t
Kurdun Gözlerindeki Atefl
Yaflam
102Eylül 2001
likleriyle doluymufl. Buddy’nin söyledi¤i-ne göre çocuklar› "Acaba babam›z›n akl› dengesi sonunda bozuldu mu?" gibilerin-den birbirlerine bakm›fllar. Leopold’un ‹s-panyol as›ll› kar›s› Estella her zaman oldu-¤u gibi yine kocas›n›n yard›m›na koflarak moral takviyesi yapm›fl. Kümes temizlen-mifl, yatak ranzalar› alabilecek flekilde ge-niflletilmifl, bir kap› ve pencereler tak›l-m›fl. Çevrede tek bir a¤aç yokmufl. ‹lk y›l 3 bin fidan dikilmifl, ço¤u tutmam›fl ama y›lmay›p dikmeye devam etmifller ve Ço-rak Yöre sonunda yemyeflil bir yöreye dö-nüflmüfl. Ranzalardan bafllayarak Le-opold’un oturdu¤u koltu¤a kadar, Buddy kulübedeki eflyalar› ve tarihçelerini en in-ce ayr›nt›lara kadar anlatmakta ›srarl›yd› ama benim akl›m ölümünden bir y›l sonra bas›lan (1949) Sand County Almanac ad-l› kitab›nda anlatt›¤› bu külübeden gün do¤arken ç›kt›¤› gezilere gidiyor:
"Tapu memuruna göre benim bu dün-yadaki mülküm 50 hektar ama o uykucu birisi oldu¤u için sabah 9'dan önce lara bakmaz. Günefl do¤du¤unda evrak-lar›n ne gösterece¤i ise ilginç bir sorudur. Tapu olsun olmas›n gün do¤uflunda köpe-¤imle birlikte dolaflabilece¤im bütün yer-lerin tek sahibi benim. S›n›rlar, beni s›n›r-layan düflüncelerle birlikte kaybolur."
Leopold çok kez kulübenin önünde kendi eliyle yapt›¤› tabureye oturup kufl-lar› seyredermifl.
"Mart kazlar› daha baflkad›r. Kanatla-r›ndaki saçma darbeleri onlar›n bütün k›fl boyunca atefl alt›nda kald›klar›n›n göster-gesidir ama onlar ilkbahar›n ateflkes mevsimi oldu¤unu bilirler. Onlar nehrin dönemeçlerini izleyerek art›k naml›lar›n görünmedi¤i ufak adalar›n üzerinden al-çaktan uçar ve sanki kaybolmufl bir arka-dafl› yeniden bulmufl gibi s›¤l›klara sesle-nir, sular› selamlarlar…Kazlar›m›z niha-yet eve döndü…‹flte böyle zamanlarda batakl›kta bir tarla faresi olmay› çok is-terdim."
(Do¤an›n bir parças› olmay› istemek için ille de bir ekolog olmak gerekmez. Örne¤in Ahmet Haflim’in "Göllerde bu dem bir kam›fl olsam" dizesi.) Takdir ede-ce¤iniz gibi ekolojide bir yörenin canl›lar› kadar topra¤›, suyu ve esen rüzgar› da o ekosistemin sa¤l›kl› bir flekilde ifllemesi için çok önemlidir. Bu yönden bak›ld›¤›n-da büyük abak›ld›¤›n-dam›n "E¤er ben bir rüzgar olsayd›m" bafll›kl› bir makale yazmas›na hiç flaflmamak gerek:
"Kas›m ay›nda m›s›r tarlas›ndaki rüz-gar çok h›zl› eser. Saplar m›r›ldan›r,
ko-pan baflaklar fezaya do¤ru oyun oynar gi-bi dönerek yükselir ve rüzgar h›zla esme-ye devam eder. Batakl›ktaki durgun sular-da uzun sular-dalgalar oluflur, bir a¤aç sular- dallar›-n› sallayarak yol kesmeye çal›fl›r ama rüz-gar› durdurmak mümkün de¤ildir. Kum-sal›n üstünde sadece rüzgar var ve nehir denize do¤ru ak›yor. Bir tutam ot kumda daireler çiziyor ve ben bir kütü¤ün üstüne oturmufl evrenin seslerini dinliyorum."
fiimdi biraz da Leopold’un bilimsel ya-flam›n›n belki de en büyük trajedisine göz atal›m. Yukar›da de¤indi¤imiz gibi Le-opold avlanman›n bilimsel bir flekilde na-s›l yap›lmas› gerekti¤ini ilk inceleyenler-den biri. Küçük yafltan beri bir av atmos-feri içinde büyüyen Leopold gençli¤inde geyik avlamay› çok severmifl. Tabii geyik-leri yedikgeyik-leri için kurtlardan da nefret edermifl. O y›llarda yazd›¤› bir mektupta son kurdu vurmadan rahat edemeyece¤i-ni aç›kça belirtir. Leopold’a göre kurtlar yok olursa geyikler ço¤al›r ve avc›lar da o derece mutlu olur. Ama evdeki hesap çarfl›ya uymuyor. Kurtlar gidince geyik sa-y›lar› gerçekten art›yor ama bir süre
son-ra yeteri kadar ot kalmad›¤› için geyikler de ölmeye bafll›yor, tabii bu arada yenilen fidanlar da iflin cabas›. Asl›nda kurtlar geyikleri yiyerek say›lar›n›n afl›r› flekilde ço¤almas›n› önler, böylelikle ot, geyik ve kurt aras›nda bir çeflit do¤al denge sa¤-lanm›fl olur. Bu gerçe¤i Leopold ifl iflten geçtikten sonra anl›yor. Hayvanseverler merak etmesin; Leopold’un çark etmesi sadece ekolojik nedenlerden de¤il. Can çekiflen kurdun gözlerindeki öfkeli atefl onun benli¤indeki ekolojik vicdan› ateflli-yor ve Leopold en iyi avc›l›¤›n tüfekle de-¤il, gözle yap›lmas› gerekti¤ine inan›yor. Dar›s› bizim avc›lar›m›z›n bafl›na.
Leopold ve arkadafllar›n›n yapt›klar› bu hata bundan birkaç y›l önce Kana-da’dan getirilen kurtlar›n ABD’nin çeflitli eyaletlerinde do¤aya sal›verilmeleri sonu-cu bir nebze olsun olsa telafi edildi. E¤er sa¤ olsayd› Leopold’un karfl›lama heyetinin en ön saflar›nda yer alaca¤›n-dan benim hiç bir flüphem yok.
Vak›f binas›na döndü¤ümüzde beni çok hofl bir sürpiriz bekliyordu : Bize ka-p›y› açan Leopold’un k›z› Nina idi. Tatl› bir sohbet bafllad›. Nina bana Türkiye’de-ki çevre hareketlerinin ne düzeyde oldu-¤unu sordu, ben de eskiye göre astrono-mik geliflmeler oldu¤unu anlatt›m ve ken-disine bir bölümü babas›n›n düflünceleri-ne ayr›lm›fl Türkçe bir do¤a tarihi kitab›-n› hediye ettim. Çok duyguland›. O da bana "Sand County Almanac"›n çok gü-zel bir bask›s›n› imzalad›ktan sonra hedi-ye etti. Üniversitede ö¤renciyken bir so-lukta okudu¤um bu kitab› misafir kald›-¤›m eve dönünce tekrar okudum. Kitab›n 50 y›l önce yaz›ld›¤›n› bilmeyenler geçen ay yaz›ld›¤›n› sanabilirler. Leopold 61 ya-fl›ndayken bir orman yang›n›n› söndürme-ye çal›fl›rken öldü. Bir azize böyle bir ölüm yak›fl›rd› zaten.
103
