Türk Basınına yıllarca emek veren Mehmet Asaf Borsacı

(1)

Marmara lletigim Dergisi, Sayt:2, Nisan 1993

Tiirk

Basmrna yrllarca emek veren,

MEHMET ASAI'BORSACI

"Muhalefetin krnk

d&iik

smdabesini, ihidann d$deleli, taktmah

Kolurklm-ms*din"

MehmetAsaf

6gr.

cor.

M. Nuri

tNUduR

MARMARAUNIVERSITESI Iletiqim Fakoltesi

Tiirk Basrnrnda altrnq

yh

aqkrn bir slire kalemiyle elanelini kazanma

gabala-n giistermiE,

lstiMat

Megrutiye! Miitareke, Kurtulug savagl ve Cumhuriyet diinem-terinln uasurta ltgili olaylan iginde gazetecilik ya$anum sihdiiLrmiig, gile gelonig' acilt giinler gegirmig olan M. Asaf kimdir? Bugiin bazr basrn mensuplanmn dahi adrnr

ioy*uOtgi, kendisini tanrmadrlr, gegmigi hakkrnda herhangi bir bilgiye sahip olma-ar!r, I8ihatve

teral*i

iktidanmn hapis ve stirgiinle tehditettili, ancakbtittin tazyik ve tehditlere ralmen susturamadrgr ve sonunda (Hain muhalif) diye nitelen<iirdili (Konsolitgi Asaf)l tanrYor muYuz?

Bu sorulara imkanlar rilgiistinde cevap verebilmek igin Mehmet Asafrn

kim-li[ini,

yagamr boyunca yazdrklaflnt ve onun hakkrnda yazrlanlarr araltfmamrz zo-runlu olmugtur.

1-

MEHMET

ASAF'IN

KTMLICI

VP OGNTNINNT

:-TiirkBasmTarihineanrlanylarqlktutan,yazdrlrgrEitlikitapvebroEiirlerle,

basrnla ilgili bilinmeyen bazr konulan agrHrfa kavugturan gazateci yazar Miinir Sii- leymanQ-apanoflunun''80yllrkgazetecimiz''diyenitelendirdiliMehmetAsafken-ai

aiyf"

V"rargibiyografisinde

kimlilini

krsaca 9u sahrlarla dile getirmigtir.

"1g74 yrh Ekim ayrun 20. giinii lstanbul'da siileymaniye mahallesinin

kap-tanpaEa sokalr Bozdolan kemeri caddesinde ve kemere bitiEik wde do$dum' Babam

ifu;y

BiniaSr Bolulu Hriseyin Hiisnii, biiyitk babam Hafz hrahim efendi, annem

Nadire RukiYe hammdr.( 1)

AydrnbirailegewesindeyetigenMehmetAsafrngazetecilifehevesetmesi bir bakrma gazst*ibir aileden gelmig olmasrndan kaynaklanmaktadf. Zira dayst

(2)

Tahsin efendi, Tanzimat &inemi basrmmn iinlii kalemlerinden Namlk Kemal ve lbra-him $inasi'nin en aziz dostlanndan biri olup, istibdat ddneminde Istanbul'da (SADA-I(AT) isimli giindelik siyasi bir gazere grkarmrq, annesi Rukiye hamm ise Namft

Ke-mal'den ed€biyat derseleri almrE, bu derslerin devamr

siiresince,

htirriyet

fikiyle

ve politika hayahyla yakrndan ilgilenmigtir.

ftcuklulunu

biiylesine edebi ve siyasi nitelikli bir aile gevresinde gegiren ve heniiz on ya{mda iken gazete _{okumaktan zevk aldrlrm stiyleyen (2) Mehmet Asaf,} daha onyedi yagrnda ve _{delikanhhk dijneminde kendisini politik}_{hayatrn iginde}

bul-mu!' yaqamlrun seyri boyunca daima muhalefeti benimsedilinden (menfi ruhlu bir

adam) olarak nitelendirilrni$tL.

Mehmet Asaf rince mahalle mektebinde ti$enime baglamrg, sonra Riyaziyeci Nadir Beyin (Ntmune-i rerakki) _{mekrebinde ve Beyazrt Rtigtiyesinde, birs0re}_de vefa idadisinde okumugtur. Olrencilik yrllannda annesi Nadire hanrmrn Tegvikiyle 1899 $mda Galata bonasrnda &inemin speltikasyon kafirdr olan "konsolit" ahm sa-trru igine baElamq, krsa si.irede borsa iElerinin inceliHerini kawamrE, oldukga b0ytik par;alar kazanmaya bElamq, bir yrl sonra da TiiLrk basrn diinryasrna ilk adrmrm atmrr-ttr.

Qok geng yagrnda _{gazetecili$e, istihbarat g<irevlisi}_{olarak adrm}_atan_ya$amr boyunca devlet hizmeti yapnamrE olan Mehmet Asaf amlanrxla basur hayatma bagla-yqrm

_$

satrlarla dile getirmekte ve " 1900 senesi Mayslnrn 15. perEembe giinti (f,e-rakki) dergisinde yayrnlanan (Alem-i Mehtap) isimli mensur bir giirle basrn hayatrna

girdim" demektedir.

2. Y AZI

YAZDIGI

GAZETELER

Ayru yrllarda iince giinliik

rARIK

ve daha sonra sABAH gazetelerinde gegit-li titde yazrlar yazmaya baElayan _Q)Mehmet Asaf krsa siire sonra istiMat diineminin en tinlii ve uzun iimiirlii gazeteleri olan Ahmet cevdetin grkardrlr IKDAM ve Mitrran Efendi'nin yaynlamakta oldulu SABAH gazetelerinin yaa kadrolanna yerleEmiEtir.

Bir yrl sonra Baba TAHIR'in galrsrna uyarak (lvIALUldA?) dergisinin yazr iEleri mtidiirltiltinii iistlenmig, aym zamanda _{Malumat Basrmevirde basrlin}_ve hafta-da bir yayrnlanan (IRTII(A) ve (Musawe.r Fenni Edep)'in sorumlu mtidiirliilii giirev_

lerini yiiklenmig, aym zamanda (Malumat) dergisinin (icmal-i edebi)

kopsiirduzun

siire yazrlar yazrnrgtr.

1901 _{yrhnda Bulgaristan'rn Filibe}kentin&, _{Filibeli Rua}paga _tarafrndan_{gr_}

ka'lan, siyasi igerikli (GAYRED gazetesi tiirkge ve haftahk olarak yayrn hayatrna

(3)

kiittiphanenin sahipleri olan han asilh Hasan ve Hiise']'in adh iki kardeE tarafindan el

altrndan gidice dafrtrlmaktadr.

Mehmet Asafin TARIK gazetesinde yazdrlr giiffrlerde aym gazetede galqan lskender Ferreri de GAYRET gazetesine yazrlar giindermektedir. Mehmet Asaf ile yakrn arkadaqhk kurmug olan lskender, kendisi gibi GAYRET'e yaztlar yazmasrm ieklif

ettili

zaman Asaf hig acele etmemig ve @iigiineyim, size cevap veririm) de-mekle yetinmigtir.

.3"

_lSttBDAf

Oo!{nut

saNstlntNnsKl

TUTLJMU :

O giiurlerde lstanbul basrnr, tr. AMtilhamitydnetiminde uygulanan acrmasrz sansiiriin

aluhlr

alUnda ezilmekte, sansiirden gegen gazetelerin bazr siihrnlan beyaz

olarak yayrnlanmaktadr. Sansiiriin baE sorumlusu Matbuat-r Dahiliye miidiirii

lhfzr

bey oldugundan Mehmet Asaf, Malumat ve Servet gazetelerin& gahgmaya baEladlt

giigrlerde, bu gazetelerin yazrlannr, basrlmadan itnce, bizzat gittii'riip I'hfzr beyin de-netimine sunmakta ve sansiir edilen yerler grkanldktan sonra sayfalar diizenlenip ba-silmasr satlanmaktadu.

Mehmet Asaf diirt beg ay kadar bu gorevi yaphtrndan BaEsansiir Hrfzr beyin

hangi konu ve kelimeleri titizlikle sansiir

ecilini

iyice ii$endi$nden adr gqenin gti-venini kazanmrg

ve

sansih edilmek tiaere gdtihdtlu yaalan Hrfa bey yerine bizzat kendisi okuyup sansit e$ilinden, mfzl beyin tekrar ve bizzat sanstir etmesine liDum kalmadan (sansiir edilmiEtir) onayrnr almayr baqarmrg bulunmaktadr'

4.GAYRET

GAZETESNDEKI

YAZILARI

:

Bu giiven dolayrsryla GAYRET gazetesine yazr yazmasr konusunda aldr[r teklifi sansti'rcii lhfzr beye duyunnuE, sakncah olup olmadrlr konusunda di\iince ve mtitalaasrnt sormugfur.

Bir kag giin sonra kendisine haber gtinderip makamrna gatrtan Hrfa bey ; ,'t<onuyu _{paAiatr efendimiz hazretlerine}arz e$im. Muvafakatr seniyelerini aldtm"' paAiptruntz

i"ndimiz

hazretlerine dokunacak bir

py

yazmamak gartryla hiik0-meti

ve naarlan da tenkit edebilirsin. Haydi git giiLle giile" dedilinden M. Asaf Fili'bede

yayrnlanan GAYRET gazetesine her hafta bir kag makale yazmaya baElamrytu'

M.Asafanrlannda'GAYRETgazetesineyazdr$makalelerde,mevcuthiikii. metizamanzamanilneleyen,naarlannicraahmelegtirensahrlarmevcutolmasrna

ralmenkendisialeyhindeherhangibirtegebb0svetakibatagfuigihnedilinibelirt-***",

gi*ti.etin

t*iylesine olumlu ve anlaygh bir ntum iginde oluEuilr" Sadrazam

KiigtikSaitPaganrn,(4)devletydnetimindedeneyimlibilgilivekiiltiirluaynlzaman-da m0samahakar

giirt\lti

bir kigilife sahip olmasr ile izah etmektedir'

(4)

Nitekim Mehmet Asafin, Amasya Sanca$ dahilinde A.lrnanlara binlerce

ki-lometrelik arazi istimlaki ve buralara Alman teb,asuun yerleltitilmesi konusunu elegtirmil ve _{(Anadoluyu $ahane& Almanlar) bEhgryla GAYRET}_gazetesinde_{ya_}

ynlanan makalesi iiz€rine, bu gazeteye rbone olan ve makaleyi okuyan Sadrazam

Kitgiik Sait pata'run, kerdisini davet ederek :

'Evladm,

Gafet

gazetesine senin yazdrluu bityordum. Bugtinkii makalen memleket ve millet igin gok hayuhdu. Her zamar biiyle yaalar yazmam bekledm.,, dedilini belinmektedir.

Sadrazarnrn bu teqvik edici siizlerinden gok btiyiik seving duyan ve sevincini balkalanyla payla5mak iirzere ba$a$iircii

lhfa

beye koEan MehmeiAsaf kendisinin

Sarayr _{Humayundan araadtlrm 6lrenmiq}_ve_{aran{ sebebni ittsenmek}

iizere Htfzr

beyle birlikte Balmabeyinci Haci

Ali

pagahrn _huzuruna

9 <rnrglardu,

PaSa kendilerini kabul ederek

_$

(Lade-i Seniye)yi teblig etmi$ir. -" $evketmeap efendimiz haretleri, (Gayter) gazetesine, _Amasya_Sancagr hakkrnda yazdrtur makaleden dolayl son derece mennun ve mahzuz oldular.

Memte-ket ve millet igin biiyle faideLi _{yaatar yazman feman buyuruyorlar}_ve_seni_{(Selam_r} gahaneleri) ve (atiyye-i seniyerite) taltif bur'llluyorlar,, diyerek iginde elli alnn

bulu-nan bir kese vermiqtir.

5-

VALI, LERn{

YoNETfMITU

ELE$TIRMESI

O gtinlerde Batdat Valisi Namrk paEa _{ile yanya Valisi}_Hlfa_pa{alann

gi,revli bulunduklan vilayetlerde halka zuliim

yaptkla!

hususunda Babraliye muh-tualar

giinderildilinden, Mehmet Asaf (GAYRET) _{gazetesinde bu}_valilerin

_i"yfi

_toto.

_u"

icraatrm eleqtiren makaleler yaamg ve bu yazrlar nedeniyle, padiyhur ef'li5er

altnl*

" ihsan+ _{{ahaneleri)ne}

_lay*

gitriilrniittiir.

Aynr yrllarda Konya valisi olan Avlonyal Ferit paga Babuliye bir ariza suna-rak _{"Valibrin giirevli bulunduklan}_vilayetlerde_kena_{erine miiessir}

_iir

oiifrrz ve sela-hiyet vedlrnesi" isteEhde

bulunmult{.

Ferit paranrr bo isteEi bir (adem_i

merkezi-yet- yerinden y6nerin) arzusunu _{dile getirdiginden Menmet nsaf triikiimerin bilgisi}

thiLng:

(9yeq

Cazelesioe (Valiled ba{l,kl bir makate yazm{ ve b,

.*a""iiA"

Konya-Valisi Avlonyah F€rit paSarun, "valil€re miiessir Uir

nutz

ve saafriyet isregi,, nin iyi bir istek olrnadrlrnr dile gerirmiS ve valiloe biiyle gen\ bir

ye*i

u;;;-s'iv"_

nne vilayetleriyle

ilgiti

en kiigiik tefemratla

ilgili

emirleri duhi

."rk"r"

.ormuyo

mecbur _{tutulmalan gerektilini belirtmiEtir.}

lvtreftezd€n _{Yonetim sistemili}_savunan_{bu makale, mizan}

gazetesi sahibi

Mu-rat beyin de belenisini kazanmrg aynca tr. Abdiilhamit bu makale igin 100

Attu

(5)

sao)da bulundugu gibi, "Selam-r _{SalEneleri" ile}de Mehmet Asafr iidiiUendirmiqler-dn.

G SERBESTI GAZETESNDE

YAZMASI

:

1908 Meqrutiyet in ilarundan $orua Yemen'deki siirgtini.indefl diilleI! Mevlan-zade

Rfat

(Serbesti) gazetesini yeniden yayrnlamaya _{bqtadr$ndan onunla dostluk}

h[8n

Mehmet Asafn

b\

Eaz€t& irnzaslg yaz an yaymlanmDtu. Gazetenin bapya-zan olan Hasan Fehmi'nin 5 Nisan 1909 giinii Galata KitFiisii'nde itldiidiLnesinden

sonra Mevlanazade Rifat ile birlikte, ltrihat ve _{Terakki lurtisine kaEr}ilk muhalefet bayralrru agal Mehmet Asaf olmu$tu.

3l

Mafi olaymdan soffa, yap an sorulturma ve nrhrklamalar nedeni ile Mev-lanzade Rrfat Avrupa ya kagtllmdan Mehmet Asaf mibadelesine yalnz basrna de-vam €knittir.

T.ITTIHAT

VE

TERAKKI

PARTISINE

MUHALEFf,TI

Bu miicadeleshi siirdiirebilmek amacryla 1910

y

ndA itzgtir dtgiinceli, ay-drn kafah ve fikir savagmdan yrlmayan bq attr gengle anlsqsn A$af, bu genglerin he.-birine birer siyasi gazete imtiyazl aldllEn{, bu

.lir

gazetenb belini yedeHe

utt{ak,

bfu tanesi ile ltrihat ve Teralki partisini ve iizellitle Mahmut _{Sevket patamn}icaaahnr ele{tirme ve yrFa&na gabalanna

giripigtir.

Bu gazeteler yaydardklannrn ya ikin-ci giinii ya da haftasrda kapatrhp sahipleri haklonda srhydnetim mahkemesinoe ta-kibats girilildiginden, bir diler gazete ile miicadeleye devam errn4tir. Bu serinil so-nuncusu olan (Insaniyet) adh gazetede yaymlanan ve M.

Asafil

kaleminden grkan

(CAKA VE TAI{AKKUM)

ba{l*L

makale ittihatgrlan fazlaca sinirlendirdifinden, gazete kapatdm{ ve yazm Mehmet

Asafu

aranmasma ba$larlmtgrr.

Ittihat ve Terakki panisi biinyesindeki Komitacrlarca (Caka ve Tahakkiim) ba5l*L makalesi nedeniyh Mehmet Asafm itldituiilrnesine karu v€rildigi,

inlii

hika-yeci yazar Omer Seyfeddin tanfindan Mehmet Asafa haber verilmig ve;

'l{asan Fehmi ve Ahmet Samim gibi seni de ortadan kaklurnak

_fin

a*ana bir fedsi koyduls. Dkkaf et, gdziinii &irt a9" siizleriyle uyanLn4hr.

Yakrn dosht Alexardre Fenerihin Ttinel pasajr civarmdaki wrinde 09 gitn gizlenmb dahs sonra, lttihat ve Terakki Partisi fedailerinin takibinden kurtulmak

arnacryla, Neyyfue (5) hamm[r Rumelihisanndaki 0nlii pembe yalsrnda ddd buCuk ay saklanmak zorunda kalnqtu. Daha soma bir ay kadar _Eehirdeserlx$t9e dol8lan

Mehmet As8f 24 _{Man giinii Fhzideba$xda}Letafet apaftnarmn kar$srdaki qeker-ciden _te*er

al*en

tunlkLuun4 ve Bekirala tttliiEiine hspEedilnittir. Askeri malke-medeki sorgulama srasmda, dzellikle dahs iince yaznq oldulu (CAKA ve

(6)

kiim) makalesi iizerinde uzun uzun dunrlrnug' duruqmr sonunda lstanbul dqlrla gka-fllmasrna ve Bursa ya siirgiin edilmesine karar verilmiqtir.

Altr ay Bu$a'da siirSon cezasrm gektikten sorua Sadlazam Kiigiik Sait Palaya yaz r mtiracaatta bulunmug ve Viikela Meclisi Karanyla c€zasr stredildilinden

ls-tanbul'a diinmesioe izin veri-lmiqtir.

Mehmet Asaf

an

annda, dava konusu olan (CAKA ve Tahakliim)

ba5l*h

makalesinde "Ittihat ve Terakki firkasrnm giizel vaadlerle ihidara geldiginden' bah-sedeEk

or

an elettfudigini, makalede imzasr bulunma<hfmdan ilk futuayr atlatt*r-n1 ancak daha sonra yezrmn kendisi tarafin&n yaz

d{

m tesbit edilmesi iizerine iildiiriilmesine karar

verildilini

belirtrnektedir.

Mehmet Asaf, gazetecilik yagammda birinci diinya savagrn izleyen miitareke

yrtlannda, Mwianzade RrfaCrn yeniden grkardrlr (SERBESTI) gazetesinde onunla birlikte gahgmq ve Kuvayr Milliye har€kal aleyhinde bazl yaz ar yazrm$r.

kendisi bu konudaki yarulSrsrm _lusahrlarla izah ve itiraf ekn€ktedi;

"SERBESTI'de Kwa},r

Millila

hatekattm bu mernleketi felakete siidikleyen bir lttihar ve Te$kki hortlamasr zannederck (yktorlar, yapg olamadar) diye hucum-larda bulunmuguk. Fakat

Anadoludaki

harekatrn bit memleket kutarma dava$,

diiqmam yurttan a&na davssl

Tii*liiliin

hakimietini ele alma davasr oldugunu

anla-yarak "serbesti"nin

adlfl

"Vahdet"e gevirdik. lmtiyazurr PARIS sefiri Mshir

Pa-$'nm ollu Cemil Milnir beye da'rederek politika hayaundaki faaliyetimize son vel-dik"

S-

MIZAHI NTTE

KTE

YAALAru:

Ahmet Rasim'in (Ma.lumat) gazetesine (Sehir Mettuplan) baghlryla mizahi nitelikte

ki\e

yazrlan yazdrlr giinlerde, Mehmet Asaf da bu ltu yazrlara

yiinelnt

ve Ahmet Rasim'in yazmadrlr giinlerde ($ehir Mektuplan) kit;e

yaz

aruu bizzat AsaI yazm$rr.

1908 ikinci meSrutiyet difnemin& ($EMS Basirnwi) sehibi Seyyid Hasan'rn

imtiyaz sahibi olduEu (Cin8dz) 8dh rnizah dergisinin ilk sayrsr 2 Alustoc 1908 _Sihn yaynlanmrg ve M. Asaf bu derginin ba5 yazan olrnu!tu. Derginin hemen biitiin

ya

-lqru

yazan, mizahi yaalar yamnda siyasi rnakalelere de yer _{veren Asaf, $irler,} men-sur giiderle doldurdulu dergiyi okuyucr igin cazip hale getirmiq,

($ADffE)

isinli

Romam bu dergide tefrika

edilmltir.

Daha sorualan

(GIDIK)

adh mizah dergisinde de bagyazarhk yapmq olan M-As8f (Ziimiiit-ii ANKA) vc (Ayna ₎

isinli

mizah dergilerine de yazrlar yazmrg bu mizah yazrlannda (Muhasibi !u'un), (Sansar), (Shek) takma adlarmr kullanmrttu.

(7)

9- KADIN

DERGILERh{DEKI

YAZILARI

:

1912 yrhnda

(uLvfYE

Mevlam) hanrm tarafindan yayrnlanan ve uzun siire

yayrn hayatrru devam ettirebilen (Kadrnlar Dtinyasr) adlr haftalrk dergi ile, Balkan Lzgunonu izteyrn yrllarda Kuruculan ve yazarlan kadur olan (Hammlar Alemi) adh

derjilerdeh bair edebi yazrlanm da (Negide Asaf), (Konsolidgi) ve _{CIURSAN Deli)}

imzalarryla yaanlgttr.

Cumhuriyetdiinemindemizahyazl|atyazsnayrsiirdiirenM.Asaf1930yrln-da (BO$

BOGg

adh bir mizah dergisi yayrnlamrg, bu dergide yan mizahi' yan

si-yasi yazrlar yazmaya dwam etmiq, tizellikle cumhuriyet ilkelerini savunmugtur.

10.

POLITfi(AYA

HEVESLENMESI

i

lg3lyrlrndamuhalifbirmilletvekiliolarakT.B.M.Meclisinegirmeyiarzu ettipinden,

eLrri*t

aqga[rdaki satulan, igeren bir mektup yazdrlr rivayet

edilmek-tdir.

" Muhterem Pagam

Biittin meUuslanm

u

G{illhazretlerinin izi ilzerinde gidryoruz diye

namzet-liklerini koydular. Bunlar mecliste 'Evet efendim"cilikten bagka bir gey yapmaya-caklar,

Miisaade buyurunuz da bendenize mecliste "Hayr" demek frsatr diigsiin" BumektupAtatiirk'0nhogunagitmigolmasrnara$men'gewesirrdebulunan. lafln,

tiiyle

"tehlikeli" bir kiEinin meclise girmemesi hususunda telkinlerde bulun-duklan ifade edilrnektedir (6)

lg6lyrtndasekseniaEkrnyaErnaveg<irmeyengiizlerineralmenyabancrrad-yo yayrnlannr dinleyen, ulke lazetelerini kra, Saniye'ye okutan' ve yazrlannr

yazdr-i*,

glgltli gazetelerin

tayalr

ve kdEe yazrlanyla yakrndan ilgilenen' Giistav Le gon,on

_ritirt"rini

benimseyen, devlei ytinetiminde merkeziyetgiliti savunan

Meh-

metAsaf,siyasiigerikliyazrlanndadaimaitidalpolitikastfikrinisavunmug,kamuo-yuna ve hali psikolojisine btiytik illgiide defer vermigtir'

Bu diigilrceleri ve balh oldufu prensipleri nedeni ile lttihat ve Terakki Y0ne-timinin izleddi sert ve hagin-politikayr

br

ttirlii benimseyememig, fikir ozgti'rliiliinii

,*t"c-

"d"r,,

g"r"t""it

ri oictirt"n komutacrlannbaskr hareketlerini ve

cinayetleri-"i

"f"iti*"

V""-far yazmq,

politikacrlara daima itidal tavsiye etrniqtir'

TiimiimruboyuncaBabraliCaddesin&n,basrmevlerinden,Gazeteidereha-nelerinden,Kitapgrdii'kkanlanndanaynlmayan'gdzlemveeleEtirilerindegahrslan

(8)

delil, yanl4 yaprlan iEleri yazrlanna konu olarak segen,

- Oltimden korkmuyor musun? sorusuna,

- Korkmam tabii, yagamryoruz ki tilelim

diyebilen Mehmet Asaf Borsacr ebediyete intikal etmig olan ttim basrn

men-suplan gibi" biitiin <izellikleri ile Tiirk Basrn Tarihi sayfalanmn derinliklerinde

yaga-maktad[.

DFNOTLAR

1. AkEam gazetesi 28 Temmuz 1959.

2. M. Asaf okudulu gazetelerde gtirdiilti imzalar iginde, Ahmet Rasim ve Abdullah zttbtit url.z,b makale sohbet ve hikayeleri seve seve okudulunu belirtmigtir.

3. Mehmet Asaf

rarik

gazetesinde tamgtrlr Aleksandre Fererihin dostlulunu kazan-mrg ve onun yardrmlanyla Saadet gazetesine de yazmrghr.

4'

Kiitik

sait Paga ($apur

_ftlebi)

olarak da anrlmatradr. yedi defa sadrazamhk gii-revine _{getirilmigrir. (1879-1830, 1880-1882,}_{1g82, 1882_1gg5, 1g95,} 1901-1903,1908)

---

osmanl imparatorlulu ve Modern TLTRKIYE STANFORD J. Shaw-cilt-2

sh-nt

5. Neyyire hanrm, iinlii yazar _{Abdulhak ginasi Hisar'rn annesidir.} 5.

M

_{Stikymar $apaolhrS yXrk}_Weiedmiz_Asaf_{I(orreli&i{tF%}