ÇARPANALI KOLAN VE YER TEZGAHINDA KOLAN DOKUMALARIN TEKNİK VE GELENEKSEL ÖZELLİKLERİ
MELEK EBRU ALTUNTAŞ
YÜKSEK LİSANS TEZİ
GELENEKSEL TÜRK EL SANATLARI BİLİM DALI
GAZİ ÜNİVERSİTESİ
EĞİTİM BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ
TELİF HAKKI ve TEZ FOTOKOPİ İZİN FORMU
Bu tezin tüm hakları saklıdır. Kaynak göstermek koşuluyla tezin teslim tarihinden itibaren 12 ay sonra tezden fotokopi çekilebilir.
YAZARIN
Adı :Melek Ebru Soyadı : ALTUNTAŞ
Bölümü : Geleneksel Türk El Sanatları İmza :
Teslim tarihi : 02.09.2014
TEZİN
Türkçe Adı : Çarpanalı Kolan ve Yer Tezgahında Kolan Dokumaların Teknik ve Geleneksel Özellikleri
ETİK İLKELERE UYGUNLUK BEYANI
Tez yazma sürecinde bilimsel ve etik ilkelere uyduğumu, yararlandığım tüm kaynakları kaynak gösterme ilkelerine uygun olarak kaynakçada belirttiğimi ve bu bölümler dışındaki tüm ifadelerin şahsıma ait olduğunu beyan ederim.
JÜRİ ONAY SAYFASI
Melek Ebru ALTUNTAŞ tarafından hazırlanan “Çarpanalı Kolan ve Yer Tezgahında Kolan Dokumaların Teknik ve Geleneksel Özellikleri” adlı tez çalışması aşağıdaki jüri tarafından oy birliği ile Gazi Üniversitesi Geleneksel Türk El Sanatları Anabilim Dalı’nda Yüksek Lisans tezi olarak kabul edilmiştir.
Danışman: Yrd. Doç. Dr. H.Serpil ORTAÇ
Üye: Yrd. Doç. Dr. Meral BÜYÜKYAZICI
Üye: Yrd. Doç. Dr. Hatice TOZUN
Tez Savunma Tarihi: 23.10.2014
Bu tezin Geleneksel Türk El Sanatları Anabilim Dalı’nda Yüksek Lisans tezi olması için şartları yerine getirdiğini onaylıyorum.
Prof. Dr. Servet KARABAĞ Eğitim Bilimleri Enstitüsü Müdürü
TEŞEKKÜR
Geleneksel Türk el sanatlarından, geçmişi oldukça eski dönemlere uzanan Anadolu’nun hemen her yerinde çeşitli alanlarda üretilen el dokumacılığı günümüze kadar devam eden en önemli el sanatlarımızdandır. Anadolu’nun her köşesinde olduğu gibi Karadeniz ve Doğu Anadolu’da da el sanatlarının pek çok çeşidine rastlamak mümkündür. Yörelerde unutulmaya yüz tutmuş önemli dokumalardan biri de kolan dokumalarıdır.
“Çarpana ve Kolan Dokumaların Teknik ve Geleneksel Özellikleri” konulu çalışmamı yapmam için öncü olan danışman hocam Sayın Yrd. Doç. Dr. H. Serpil ORTAÇ ’a, yardımlarını esirgemeyen Çiğdem ARI’ ya, farklı dokuma örnekleri bulmama yardımcı olan ve köyünde misafir eden arkadaşım Aslı İME’ ye, çizim ve düzenlemelerimde desteğini esirgemeyen canım kardeşim Meltem DEMREN’e, sabır ve özveriyle anketlerimi cevaplayan dokuyuculara, dokuma örneklerine ulaşmamda yardımcı olan Malatya esnafına, yüksek lisans eğitimimin başlamasından bitimine kadar maddi manevi desteğini esirgemeyen, benimle birlikte araştırmalara katılan canım aileme, araştırmamım her aşamasında bana yardımcı olan herkese sonsuz teşekkürlerimi sunarım.
ÇARPANALI KOLAN VE YER TEZGAHINDA KOLAN
DOKUMALARIN TEKNİK VE GELENEKSEL ÖZELLİKLERİ
(Yüksel Lisans Tezi)
Melek Ebru ALTUNTAŞGazi Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü
Eylül,2014
ÖZ
Araştırmanın genel amacı yer tezgahında kolan ve çarpanalı kolan dokumaların özelliklerini ve iki dokuma özelliklerini ortaya çıkarmak, dokuma ürünlerini inceleyerek bulunan örnekleri yöresel özellikleri ile belgelemek, tanıtmak, dokuyucu görüşlerini alarak bu alanda bilimsel bir doküman hazırlamaktır. Araştırma Malatya ili Çamurlu köyü çarpanalı kolan ve Ordu ili Kumru beldesi yer tezgahında kolan dokumalarını kapsamaktadır. Araştırma kapsamında Malatya İli Çamurlu köyünde çarpanalı kolan dokuma yapan 19, Ordu İli Kumru Beldesinde yer tezgahında kolan dokuma yapan 24 bireyle, 11 soruluk görüşme formu doğrultusunda birebir görüşmeler yapılmıştır. Görüşme formları, dokuyucuların künye bilgilerine, kolan dokumada kullandıkları araç gereç özelliklerine, dokuma renk, desen ,motif özelliklerine, kullanım alanlarına ilişkin bilgilerin elde edilmesi için hazırlanmıştır. Görüşme formlarından elde edilen verilerin frekans analizleri yapılmıştır. Bu araştırmada elde edilen tüm veriler ve amaçlar doğrultusunda sonuçlar çıkarılmıştır. Günümüzde araştırma yapılan yörelerde dokumalar hızla önemini yitirildiği tespit edilmiştir. Eskiden her evde genç, yaşlı herkes dokuma yaparken, günümüzde yok denecek kadar az ve genellikle orta yaş üstü bireyler tarafından yapılmaktadır. Geçmişte yörelerde kolan dokuma evlenecek kızların çeyizinin olmazsa olmazıyken, günümüzde böyle bir geleneğin kalmadığı görülmektedir. Kolan dokuma yapan bireylerin eğitim durumu incelendiğinde okuma-yazma bilenlerin sayısının çok az olduğu görülmektedir. Yer tezgahında ve çarpanalarla dokunan kolanların atkı ve çözgüsünün genellikle yün olduğu tespit edilmiştir. Günümüzde ise sentetik ipliğin kullanıldığı görülmektedir. Kullanım alanlarına göre farklı ende ve boyda olan kolan dokumalarda, renk olarak çoğunlukla sarı, kırmızı, siyah, beyaz, bordo ve lacivertin yoğun olarak kullanıldığı dikkati çekmektedir. Kolan dokumalarda kullanılan desenlerin çoğunun eski örneklerden esinlenerek çıkarıldığı görülmektedir.
Bilim Kodu:
Anahtar Kelimeler: Ordu-Kumru, Malatya-Çamurlu, Çarpana Dokumalar, Kolan Dokumalar, Dokuma , Kart, Tezgah
Sayfa Adedi: 163
THE CHARACTERISTICS OF TABLET AND LOOM WEAVING
(M.Sc.Thesis) Melek Ebru ALTUNTAŞ
Educational Institute September,2014
ABSTRACT
The general aim of this inquiry is to discover the characteristics of loom and tablet loom weaving on the weaving loom ,and to mark the features of these two weaving styles , to document the existing examples with their local features by analysing the textile goods , introducing them , and to prepare a scientific document on this field by considering the opinions of weavers. The inquiry includes the tablet loom weaving in the village of Malatya , named Camurlu and the loom weaving on the weaving loom in the town of Ordu named Kumru. Interview forms have been prepared for being informed about the identity information of the weavers , the characteristics of the equipment which they use for loom weaving , the colour , the design and the fields which the weavings can be used on. The frequency analysis of the data gained from the interview forms has been done. There have been results based on the data gained from this inquiry and the targets. It is ascertained that the weavings lose its importancy in the regions in which the inquiries have been carried out. Although every person whether they are young or old were doing weaving in their houses in the past , today less people or usually people , who are above middle age , do weaving. In the past kolan weaving was indispensable for the dowries of the girls who were going to get married , now it has been seen that there is no such a custom. By having a look on the education status of the people who do loom weaving , we see that the number of people who has literacy is really low. It is found that the straps and the warps of the looms which are weaved on the weaving loom with carpanas are wool. Today it is seen that synthetic rope is used for it. It draws attention that weawers mainly use yellow ,red, black , white , burgundy and dark blue for the loom weaving in different breadth and in different height according to their fields of use . It is seen that the most of the designs used for loom weaving have been formed by being impressed with the old examples.
Science Code:
Key Words: Ordu-Kumru, Malatya-Çamurlu, Tablet Weaving, Loom Weaving, Weaving, Cards, Loom.
Page Number: 163
İÇİNDEKİLER
TELİF HAKKI VE TEZ FOTOKOPİ İZİN FORMU………….……….i
ETİK İLKELERE UYGUNLUK BEYANI………...ii
JÜRİ ONAY SAYFASI…..……….iii TEŞEKKÜR………..………...iv ÖZ………...v ABSTRACT………...………..……….vi İÇİNDEKİLER………..……….vii TABLOLARIN LİSTESİ……….………...xi ŞEKİLLERİN LİSTESİ……….………....xii
SİMGELER VE KISALTMALAR LİSTESİ………..xvi
1. GİRİŞ Problem Durumu………..1 Amaç………..……..………...3 Önem………..………....3 Varsayımlar……….………..…4 Sınırlılıklar……….4 Tanımlar………...5 2.YÖNTEM Araştırma Modeli………..7 Evren ve Örneklem………...7 Verilerin Toplanması………7
Verilerin Çözümlenmesi ve Yorumlanması………8
3.KURAMSAL TEMELLER Dokumanın Tanımı ve Tarihçesi……….9
Dokumanın Sınıflandırılması……….12
Kolan Dokumalar………13
Kolan Dokumaların Tarihçesi………13
Kolan Dokumaların Tanımı………...15
Kolan Dokuma Teknikleri………..17
Yer Tezgahında Kolan Dokumalar………...18
Yer Tezgahında Kolan Dokumaların Tanımı………...18
Yer Tezgahında Kolan Dokumalarda Kullanılan Araçlar ..………...18
Yer Tezgahında Kolan Dokumalarda Kullanılan Gereçler………....21
Yer Tezgahında Kolan Dokuma İşlem Basamakları………...22
Yer Tezgahında Kolan Dokumada Çözgü ve Atkının Hazırlanması………22
Yer Tezgahında Kolan Dokuma Aşamaları………..26
Yer Tezgahında Kolan Dokumalarda Desen Uygulama………..27
Yer Tezgahında Kolan Dokuma Üretim Analizi………..28
Çarpanalı Kolan Dokumalar……….38
Çarpanalı Kolan Dokumaların Tanımı……….38
Çarpanalı Kolan Dokumalarda Kullanılan Araçlar………38
Kare Çarpana Kartlarının Hazırlanması………...39
Çarpanalı Kolan Dokumalarda Kullanılan Gereçler………...41
Çözgü İplikleri ve Dokumaya Hazırlanması………41
Atkı İplikleri ve Dokumaya Hazırlanması………42
Çarpanalı Kolan Dokumaya Hazırlık İşlemleri………...43
Çarpanalı Kolan Dokumaların Desen Raporunun Hazırlanması………..43
Çarpanalı Kolan Dokumalarda Desen Raporu Oluşturma Aşamaları…..43
Çarpanalı Kolan Dokumalarda Çözgü İpliklerinin Çarpanalara Geçiriliş Sisteminin Belirlenmesi………..45
Çözgü İpliklerinin Çarpanalara Geçiriliş Sistemleri………..45
Düz Dizgi Sistemi……….………46
Simetri Dizgi Sistemi………46
Çarpanalı Kolan Dokumalarda Çözgü İpliklerinin Çarpanalara Geçirilmesi ve Gerilmesi İşlem Aşamaları……….48
Çarpanalı Kolan Dokumalarda Desenlendirme Yöntemleri………...51
Kartların Yerini Değiştirerek Desenlendirme………..………55
Kartların Yönünü Değiştirerek Desenlendirme……….…..………57
Atkı İpliği İle Desenlendirme……….………..………..59
Atkı İpliğini Dokuma Kenarlarından Bol Bırakarak Desenlendirme………..59
Atkı İpliğine Boncuk Geçirerek Desenlendirme……….59
Çift veya Daha Fazla Atkı İpliğini Kullanarak Desenlendirme…….60
Atkı İpliğini Tek Yönden Geçirerek Desenlendirme………...62
Çarpanalı Kolan Dokumalarda Desen Çözümlemesi………..62
Çarpanalı Kolan Dokuma İşlem Basamakları……….65
Çarpanalı Kolan Dokuma Üretim Analizi………67
Yer Tezgahında Kolan ve Çarpanalı Kolan Dokumalarda Desen, Motif, Renk ve Kompozisyon Özellikleri………...74
4.BULGULAR VE YORUMLAR Görüşme Formundan Elde Edilen Sonuçlar………...85
Kumru Beldesinde Yer Tezgahında Kolan ve Çamurlu Köyünde Çarpanalı Kolan Dokuma Yapan Bireylere İlişkin Bilgiler………..…85
Kumru Beldesinde Yer Tezgahında Kolan ve Çamurlu Köyünde Çarpanalı Kolan Dokumada Kullanılan Araç-Gereçlere İlişkin Bilgiler………89
Kumru Beldesinde Yer Tezgahında Kolan ve Çamurlu Köyünde Çarpanalı Kolan Dokuma Teknik Özellikleri………93
Kumru Beldesinde Yer Tezgahında Kolan ve Çamurlu Köyünde Çarpanalı Kolan Dokumalarının Desen, Renk ve Motif Özellikleri………96
Kumru Beldesinde Yer Tezgahında Kolan ve Çamurlu Köyünde Çarpanalı Kolan Dokumaların Kullanım Alanları………99
Kumru Beldesinde Yer Tezgahında Kolan ve Çamurlu Köyünde Çarpanalı Kolan Dokumalarının Günümüzdeki Durumuna İlişkin Bilgiler…..100
Bilgi Formları………103 5.SONUÇ VE ÖNERİLER Sonuç………..153 Öneriler………..157 KAYNAKÇA……….159 EKLER
TABLOLARIN LİSTESİ
Tablo 1. Yer Tezgahında ve Çarpanalı Kolan Dokuma Yapan Bireylerin Köylere Göre Dağılımı……….86 Tablo 2. Yer Tezgahında ve Çarpanalı Kolan Dokuma Yapan Bireylerin Yaş Gruplarına Göre Dağılımı……….87 Tablo 3. Yer Tezgahında ve Çarpanalı Kolan Dokuma Yapan Bireylerin Medeni Durumlarına Göre Dağılımı………88 Tablo 4. Yer Tezgahında ve Çarpanalı Kolan Dokuma Yapan Bireylerin Eğitim Durumlarına Göre Dağılımı………89 Tablo 5. Yer Tezgahında ve Çarpanalı Kolan Dokumada Kullanılan Araçlar……….90 Tablo 6.Yer Tezgahında ve Çarpanalı Kolan Dokumada Kullanılan Tezgah Tipleri………..90 Tablo 7. Yer Tezgahında ve Çarpanalı Kolan Dokumada Kullanılan Gereçler………...92 Tablo 8. Yer Tezgahında Kolan ve Çarpanalı Kolan Dokuma Eni………..93 Tablo 9. Yer Tezgahında Kolan ve Çarpanalı Kolan Dokuma Uzunluğu………94 Tablo 10. Yer Tezgahında Kolan ve Çarpanalı Kolan Dokuma Bitim İşlemleri………….…95 Tablo 11. Yer Tezgahında Kolan ve Çarpanalı Kolan Dokumada Kullanılan
Desen Kaynakları………..96 Tablo12. Yer Tezgahında Kolan ve Çarpanalı Kolan Dokumada Kullanılan Renklerin
Dağılımı………97 Tablo 13.Yer Tezgahında Kolan ve Çarpanalı Kolan Dokumada Kullanılan Motif İsimleri...98 Tablo 14. Yer Tezgahında Kolan ve Çarpanalı Kolan Dokuma Kullanım Alanları………...99 Tablo 15. Dokuyucuların Yer Tezgahında Kolan ve Çarpanalı Kolan Dokumayı Öğrettiği Kişilere Göre Dağılımı………...…………100
ŞEKİLLERİN LİSTESİ
Şekil 1. Kolan Dokumalar………...………..14
Şekil 2. Kolan Dokuma Duvar Süsü……….15
Şekil 3. Heybe Sapında Kolan Dokuma………....16
Şekil 4. Bebek Beşiği Bağlamada Kolan Dokuma………...16
Şekil 5. Elbisede Kuşak Olarak Kolan Dokuma………...17
Şekil 6. Yer tezgahı………...18
Şekil 7. Kondu Tezgah………..19
Şekil 8. Kılıç……….19
Şekil 9. El Tarağı………..20
Şekil 10.Mekik………..20
Şekil 11. Kirman………...21
Şekil 12. Yiğ……….21
Şekil 13. Kolan Dokuma Çözgü ve Atkı İpliği………...………..22
Şekil 14. Atkı İpliği………...23
Şekil 15. Midar ve Seren………...23
Şekil 16. Yer Tezgahında Çözgü Hazırlama……….23
Şekil 17. İplik Seçme………24
Şekil 18. Midara(Gücüleme) İplik Seçme……….24
Şekil 19. Midarı Sabitleme………25
Şekil 20. Serene İplik Seçme………....25
Şekil 21. Ağızlıktan Atkı Atma……….26
Şekil 22. Atkıyı Kılıç Yardımıyla Sıkıştırma………26
Şekil 23. Çözgüleri Çözgü Çubuğundan Çıkarma………26
Şekil 24. Midar ve Serenin Açılması………27
Şekil 25. Midar Şeması……….37
Şekil 26. Seren Şeması……….37
Şekil 29. Düz Dizgi Sistemi………..46
Şekil 30. Orta Grup Simetri………..47
Şekil 31. Ayna Grup Simetri……….47
Şekil 32. Karma Grup Simetri………...48
Şekil 33. Çarpana Kartları……….48
Şekil 34. Çarpana Kartlarına Çözgü İpinin Önden Arkaya Geçirilmesi………...49
Şekil 35. İplik Geçirilmiş Çarpana Kartı………..49
Şekil 36. Çözgü İpleri Geçirilmiş Çarpana Kartları……….49
Şekil 37. Çarpana Kartları Başka Bir İple Bağlanması………50
Şekil 38. Çözgü İplerinin Bir Ucunun Bağlanması……….….50
Şekil 39.Çarpanalı Kolanın Çözgü İplerinin Sabit Bir Yere Bağlanması………51
Şekil 40. Çarpanalı Kolanın Çözgü İplerinin Bele Bağlanması……….…..51
Şekil 41. Fitilli Dokuma Tekniği……….…….52
Şekil 42. Saç Örgüsü Tekniği……….………..53
Şekil 43. Tel Örgü Tekniği……….………..54
Şekil 44.Pirinç Dokuma Tekniği………..54
Şekil 45.Desen Raporu X……….55
Şekil 46.Desen Raporu X’e Göre Dokunan Kolan Dokuma Örneği………55
Şekil 47.Dokumanın Başında Kartların Yerleri Değiştirilerek Dokunan Kolan Dokuma Örneği………...56
Şekil 48. Dokuma Sırasında Belirli Tur Aralıklarla Değişiklik Yaparak Dokunan Kolan Dokuma Örneği……….56
Şekil 49. Kartın Dikey Eksende Döndürülmesi………57
Şekil 50. Kartın Yatay Eksende Döndürülmesi………57
Şekil 51.Kartların Yönünü Değiştirerek Desen Oluşturma………..58
Şekil 52. Atkıyı Kenarlarda Bol Bırakarak Desenlendirilen Kolan Dokuma Örneği……….59
Şekil 53. Atkıya Boncuk Geçirilerek ve Bol Bırakılarak Desenlendirilen Kolan Dokuma Örneği………59
Şekil 54.Tek Atkıyla Başlayıp 2 Atkıyla Devam Edilen ve Tekrar Tek Atkıya Düşürülerek Desenlendirilen Kolan Dokuma Örneği………60
Şekil 55.Tek Atkıyla Başlayıp 3 Atkıyla Devam Edilen ve Tekrar Tek Atkıya Düşürülerek Desenlendirilen Kolan Dokuma Örneği………60
Şekil 56.Tek Atkıyla Başlayıp 3 Atkıyla Devam Edilen Ve İstenilen Uzunluğa Geldikten Sonra Saç Örgüsü Şeklinde Örülerek Tekrar Tek Atkıya Düşürülerek Desenlendirilen Kolan
Dokuma Örneği……….60
Şekil 57.Tek Atkıyla Başlayıp Belirli Aralıklarla Bir Grup Kenar Çözgülerini Serbest Bırakarak Desenlendirilen Kolan Dokuma Örneği………...61
Şekil 58.Susma Tekniği ile Atkıda Desenlendirme………..61
Şekil 59.Daldırma Tekniği ile Atkıda Desenlendirme………..61
Şekil 60.Atkı İpliğinin Tek Yönden Geçirilmesiyle Desenlendirilen Kolan Dokuma Örneği………62
Şekil 61. Çarpana Kartlarının İleri Döndürülmesi………65
Şekil 62. Çarpanalı Kolan Dokumada Kılıç ile Atkı Sıkıştırma………...65
Şekil 63. Atkı İpliğinin Çözgüden Geçirilmesi……….66
Şekil 64.Çarpana Kartlarından Çıkarılan Dokuma………...66
Şekil 65. Çizgi-Şerit………..76 Şekil 66. Çizgi-Şerit………..76 Şekil 67. Bukağı………76 Şekil 68. Bukağı………76 Şekil 69. Bukağı………76 Şekil 70. Bukağı………77 Şekil 71. Bukağı………77 Şekil 72. Bukağı………77 Şekil 73. Bukağı………77 Şekil 74. Bukağı………77 Şekil 75. Göz-Kutucuk………..77 Şekil 76. Göz-Kutucuk………..77 Şekil 77. Göz-Kutucuk………..78 Şekil 78. Göz-Kutucuk………..78 Şekil 79. Göz-Kutucuk………..78 Şekil 80. Göz-Kutucuk………..78 Şekil 81. Muska-Nazarlık-Küpe………...78 Şekil 82. Muska-Nazarlık-Küpe………...78 Şekil 83. Muska-Nazarlık-Küpe………...78
Şekil 85. Muska-Nazarlık-Küpe………...79
Şekil 86. Muska-Nazarlık-Küpe………...79
Şekil 87.Su Yolu-Yılan………79
Şekil 88.Su Yolu-Yılan……….79
Şekil 89.Su Yolu-Yılan……….79
Şekil 90.Su Yolu-Yılan……….80
Şekil 91.Su Yolu-Yılan……….80
Şekil 92.Su Yolu-Yılan……….80
Şekil 93.Ok ucu- Merdiven………...80
Şekil 94.Kurt ağzı……….81
Şekil 95.Kurt ağzı……….81
Şekil 96.Kurt ağzı……….81
Şekil 97.Yaba…..………..81
Şekil 98.Tarak- El Parmak………82
Şekil 99. Tarak- El Parmak………...82
Şekil 100. Çengel-Kıvrım-Koç boynuzu………..82
Şekil 101. Çengel-Kıvrım-Koç boynuzu………..83
Şekil 102. Çengel-Kıvrım-Koç boynuzu………..83
Şekil 103. Çengel-Kıvrım-Koç boynuzu………..83
Şekil 104. Çengel-Kıvrım-Koç boynuzu………..83
SİMGELER VE KISALTMALAR
Kısaltmalar
Cm: Santimetre M:Metre Ens.:Enstitü G.Ü: Gazi Üniversitesi No:Numara Ünv.: Üniversite S.Ü: Selçuk Üniversitesi M.Ü: Marmara ÜniversitesiBÖLÜM I
1.GİRİŞ
Problem adı; Çarpanalı Kolan ve Yer Tezgahında Kolan Dokumaların Teknik ve Geleneksel Özellikleri
Problem Durumu
Türk toplulukları yaşadıkları bölgelerde kültürlerini yansıtmış ve o bölgenin mevcut kültürlerinden de etkilenerek yeni kültürel sentezler oluşturmuşlardır. Bu kültürel özelliklerinin biri geçmişten günümüze devam eden el sanatlarıdır.
El sanatları kırsal alanda yaşayan bireylerin tarımla uğraşmadıkları boş zamanlarını değerlendirmede, iş gücünü hareketlendirmede ve elde edilen ürünlerle üretici ihtiyaçlarını karşılamada ve aynı zamanda pazar oluşturmada gelir sağlama yönünden bireye, aileye ve ülkeye katkıda bulunur. El sanatı üretimi; belirli hammaddeleri el becerisi ve basit el araçları yardımıyla, işlenmiş ve yarı işlenmiş ürünler elde etmek olarak tanımlanabilir. El sanatı ister kişisel gereksinim ister pazara yönelik üretim amaçlı olsun, bu üretimin ortak özelliği yapım tekniklerinin ve ortaya çıkan ürünlerin çok benzer oluşudur. Zengin konu, üslup ve tekniklerle üretilen el sanatları, insanların yetenekleri, yaşama biçimleri ve coğrafi yapılarına göre gelişmeler göstermiş her yeni dönemde yeni bir anlayışla yaşamıştır.
El sanatı ürünleri, yerine göre günlük kullanım eşyasından süs eşyasına, çeyizlik eşyadan hediyelik eşyaya, pek çok ürünü içine alan dayanıklı tüketim malı olarak tanımlanabilir. Bu tür ürünler, el emeğine dayalı üretildiği için biri diğerinin aynı değildir ve her ürün tektir (Öztürk,2003,s.14). Ayrıca el sanatları maddi kültürün önemli parçalarından birini oluşturmaktadır. Geleneksel el sanatları, üreticisinin olduğu kadar toplumun duygularını, düşüncelerini, yaşam biçimlerini ve inançlarını yansıtmaktadır(Seyhan, 2007,s.13).
Geleneksel Türk el sanatları içerisinde özel bir yere sahip olan ve geçmişi oldukça eski dönemlere uzanan Anadolu’nun hemen her yerinde çeşitli alanlarda üretilen el dokumacılığı günümüze kadar devam eden en önemli el sanatlarımızdandır. Dokumanın ortaya çıkışı insanoğlunun giyinmekten başlayan pek çok ihtiyacını cevaplamıştır. Bunların arasında, yaşamın geçtiği mekânların zeminlerinin soğuktan korunması amaçlı yer yaygılarının da şüphesiz önemli bir rolü olmuştur.
Dokumacılığın Orta Asya’da nerede başladığı kesin olarak bilinmemekle birlikte, dokumacılığın göçlerle yayıldığı söylenebilir. Dokumacılığın en önemli yayılma merkezi Mezopotamya, Mısır, Anadolu, Babil ve Asur bölgeleridir (Gönül,1964,s.80-81). Ancak bilinen ilk dokuma türlerinin saz, kamış ya da bunlara benzer esnek malzemelerden örülmüş dokular olduğudur. En ilkelden en gelişmiş topluma kadar görülen dokumalarda, hayvanların evcilleştirilmesiyle yün kullanılmaya başlanmıştır.
Çıkış noktası ihtiyaçtan kaynaklanan zaman içerisinde kişinin estetik değerleri ile birleşerek sanata dönüşen dokumalar farklı yörelerde de olsa aynı tekniklerin kullanıldığını göstermektedir (Ülger,1999,s.286).
Dokuma, en az iki iplik grubunun belli sistemlere göre dik açı yaparak kesişmesinden oluşan tekstil ürünleridir. Dokumayı oluşturan boyuna ipliklere çözgü, eriş, arış, direzin; yatay ipliklere atkı, argaç, geçki gibi isimler verilmektedir (Akpınarlı,1996,s.18).
El sanatlarında önemli bir yer tutan dokumacılık tekniğine ve kullanılan araca göre kirkitli dokumalar, mekikli dokumalar, kolan dokumalar olarak gruplandırılır. Kolan dokumalar yün, pamuk, keten, kıl ipliklerinin çözgü, atkı olarak kullanıldığı, yassı, enli kuşak bağ gibi dokumalardır. Yer tezgahında kolan dokuma “Üç ayak”, “Tevni”, “Tavnı”, “Kondu” gibi isimlerle ifade edilen tezgahlarda dokunurken, çarpanalı kolan dokumalar özel bir tezgah gerektirmeden “Çarpana”,”Kart”,”Plaka”,”Tablet” adı verilen levhalar yardımıyla dokunur. Yer tezgahında kolan dokumada yere çakılan iki çubuk arasına, dokunacak yere göre boyu ayarlanan çözgü ipleri gerilerek, arasına gücü görevi yapan gücü çubuğu geçirilmekte, çubuğun döndürülmesiyle açılan çözgü aralığından atkı ipliği atılıp, kılıçla sıkıştırılarak dokuma yapılmaktadır. Çarpanalı kolan dokumada ise deve, öküz gönü veya ceviz ağacından yapılan farklı formlardaki levhalar genellikle kare ya da çokgen şeklinde hazırlanarak köşelerinden birer delik açılarak hazırlanan levhalar kullanılmaktadır. Çözgü iplikleri, çarpana kartlarının deliklerinden hazırlanmış olan renk dağılım tablosuna göre geçirilip, kartların
Çözgünün bir ucu dokuyucunun beline veya yere karşılıklı çakılmış çubuklara bağlanarak dokuma gerçekleştirilmektedir. Her iki yöntemde de elde edilen dokuma çözgü yüzlüdür. Çarpana ve kolan dokuma çoğu zaman birbirine karıştırılır. Görünüm ve kullanım amacı olarak aynı olmalarına karşın kullanılan araçlardan ve tekniklerden kaynaklanan farklılıklar söz konusudur.
Kolan dokumalar geleneksel mekanlarda çadırların keçe veya dokuma örtülerini tutturmak, hurç ve çuval kenarlarını süslemek ve kulp yapmak, çocuğu sırtta güvenli şekilde taşımak, beşik sallamak ya da kundak bağı olarak, geleneksel giyim kuşamda ise elbise ve önlük kuşaklarında, baş süslemelerinde, çorap bağı, kılıç askısı, barutluk olarak, at ve deve koşum takımlarının süslemesinde kullanılır. Fonksiyonel özellik arandığında kolan dokumalardan yararlanılırken, farklı desenlerin kullanıldığı çarpanalı kolan dokumalar genellikle süsleme amaçlı tercih edilmektedir.
Gelişen teknoloji ve buna bağlı olarak değişen hayat şartlarına rağmen Anadolu’nun çeşitli yerlerinde örnekleri bulunmasına rağmen çok az yerde üretimi devam etmektedir. Kolan dokuma sanatının devam ettiği az sayıdaki illerimizde araştırmalar yapılmıştır. Buralarda dokunan dokumaların genel özellikleri, yer tezgahında kolan ve çarpanalı kolan dokumaları arasındaki farklar, kullanım alanları ve bu dokumaları dokuyan bireylerin görüşleri bu araştırmanın konusunu oluşturmaktadır.
Araştırmanın Amacı
Araştırmanın genel amacı kolan dokumaların özelliklerini,yer tezgahında kolan ve çarpanalı kolan dokuma arasındaki farklılığı ortaya çıkarmak, dokuma ürünlerini inceleyerek bulunan örnekleri belgelemek, tanıtmak, dokuyucu görüşlerini alarak bu alanda bilimsel bir doküman hazırlamaktır.
Alt amaçlar;
Araştırma kapsamında, belirlenmiş olan bu genel amaç çerçevesinde aşağıdaki sorulara cevap aranmıştır.
1.Yörelerde dokuma ile uğraşan bireylerin özellikleri nelerdir?
2.Yörelerde dokunmakta olan kolan dokumaların teknik özellikleri nelerdir? 3.Yörelerdeki kolan dokumalarda kullanılan araç -gereçler nelerdir?
4.Yörelerdeki kolan dokumalarda kullanılan renk, desen, motif ve kompozisyon özellikleri nedir?
5.Yörelerdeki kolan dokumaların kullanım alanları nelerdir?
Araştırmanın Önemi
Halk sanatı olarak bilinen dokumaların motif, renk, kulanım alanı, çeşitlerinin bolluğu özelliği açısından ele alınmayı gerektiren önemi bulunmaktadır. Kaynaklarda kolan dokumalar tam olarak sınıflandırılamamıştır. Literatürde ayrıntılı bilgiye rastlanmamıştır. Bu araştırma ile el sanatlarının önemli bir dalı olan kolan dokumaları ayrıntılı olarak ele alınıp, yer tezgahında kolan ile çarpanalı kolan dokuma arasındaki farklar ortaya çıkarılarak ve geleneksel özellikleri belgelenerek kültürel değerlerimizden biri daha gün ışığına çıkarılacak , yeni nesillere fayda sağlayacaktır.
Varsayımlar
Bu araştırmanın temelinde aşağıdaki varsayımlar yer almaktadır.
1.İncelenen illerdeki bireyler yer tezgahında kolan ve çarpanalı kolan dokumalar hakkında yeterli bilgiye sahip olduğu,
2.İncelenen illerdeki dokuma örneklerinin evreni temsil ettiği, 3.Belirlenen yöntem ve tekniklerin amaca ulaştırır nitelikte olduğu,
4.Kullanılan kaynakların istenilen amaçlara ulaşmak için yeterli ve doğru olduğu varsayılacaktır.
Sınırlılıklar
1.Araştırma Ordu ili Kumru beldesi yer tezgahında kolan dokumalarla ve Malatya ili Çamurlu köyü çarpanalı kolan dokumalarıyla sınırlandırılmıştır.
2.Bu araştırma yörelerde ulaşılabilen bireyler ile sınırlıdır. 3.Bu araştırma ulaşılabilen bireylere ait örnekler ile sınırlıdır. 4.Bilgi formu ve Görüşme Formu araçlarıyla sınırlıdır. 5.Enstitünün belirlemiş olduğu tez süresi ile sınırlıdır.
Tanımlar
Atkı: Çarpanaların döndürülmesiyle açılan çözgü aralığından atılan en ipliğidir
(Sönmez-Demir, 1995,s.85).
Atkı İpliği: “Çözgü ipliklerinin arasından enine geçirilen ipliktir”(Akpınarlı v.d.,
2008,s.116).
Çarpana: Çeşitli renkte çözgü ipliklerinin, atkı ile birleştirilerek belirli genişlikte şeritler
dokumak için geçirildiği 3-4-6-8 köşeli, deve gönü, tahta gibi malzemelerden yapılan (5x5)cm boyutundaki levhalara denir (Erbek,1978,s.14).
Çarpanalı Kolan Dokuma: Yer tezgahında çözgü ve atkıda yün, keten, keçi kılı, pamuk
ipliklerinin kullanıldığı, gücü yerine çarpana kartlarının kullanılmasıyla açılan ağızlıktan geçirilen atkı ipliklerinin sıkıştırılmasıyla elde edilen çözgü yüzlü şerit dokumalara denir.
Çözgü: Dokumada boyuna uzanan ipliklerdir. Çarpanada kartlara geçirilen ipliklerdir. Çözgü İpliği: Dokumada boyuna uzanan ve atkı ipliğine göre daha bükümlü ve sağlamdır. Çürpi ipliği: Kolan dokumalarda seren ve midarlara çözgü ipliklerini bağlamak için
kullanılan sağlam pamuk ipliğidir.
Desen: Süslemenin ve kompozisyonun temelini oluşturan ögedir.
Dokuma: Atkı ve çözgü ipliklerinin birbirine dik açı yapacak şekilde birbirine geçmesiyle
El Tarağı: Liflerin yabancı maddelerden ayrılması için tarama işleminin yapıldığı gövdesi
tahta, ucu çivili araçtır.
İğ: İlk büküm aletidir. Ucu çengelli gövde ve ağırlık veren geçirilmiş yuvarlak bir tahtadan
oluşur.35cm civarında boyu olan bir çubuktur.
Kolan: Çözgü ve atkı ipliği olarak yün, pamuk, keten iplikler ve kıl gibi gereçlerin
kullanıldığı, yassı ve enli kuşak, bağ gibi dokumalara kolan dokuma denir (Sönmez-Demir,1995,s.65).
Kılıç: Çarpana dokumacılığında kullanılan yardımcı araçlardan bir tanesidir.Kartların ileri
veya geri yönde olan her çevirme hareketinde çözgü iplikleri arasında ağızlık oluşur.Dokuma yüzeyinin oluşabilmesi için açılan bu ağızlıktan atkı ipliğinin geçirilmesi gerekir. Kılıç bu aşamada atılan atkı ipliğini yerleştirip, sıkıştırmak amacı ile kullanılır (Sarıoğlu v.d.,2005,s.36).
Kirman: Çapraz olarak birbirine geçmiş iki çubuk ve çengelli eksenden ibarettir. Yün ve
pamuk gibi kısa liflerin bükülmesinde kullanılır.
Kuşak: Bele bağlanan dokumalardır.
Mekik: Ahşap, dayanıklı nitelikte el ile rahat kullanımı sağlanacak büyüklükte çözgüler
arasından atkıyı geçirmek için kullanılan yardımcı araçtır.
Midar: Yörede seren ile birlikte gücü görevini gören, üzerine çözgü ipliklerini çürpi ipliğiyle
bağlandığı 10-12cm uzunluğundaki çubuktur.
Püskül: Kolan ve çarpana dokumaları süslemek amacıyla genellikle sentetik ve kıl ipliğinden
yapılan boncuklar da eklenebilen süsleme aracıdır.
Saçak: Dokumanın uç kısımlarında bırakılmış boyuna ipliklerdir.
Sentetik İplik: Petrol atıkları ve tabi gazların senteziyle elde edilen, yakıldığında eriyormuş
gibi yanan, sert atık bırakan ipliklerdir( Sönmez-Demir,1995,s.9).
Seren: Yörede yapılan kolan dokumalarda gücü görevini yapan çözgü ipliklerinin çürpi
iplikleriyle bağlandığı 10-12cm uzunluğundaki çubuktur.
Tezgah: Dokuma işleminin ana ögesidir. Kolan ve çarpana dokumalarda yer tezgahı veya
kondu tezgah kullanılmaktadır. Yer tezgahı kolan dokumanın boyuna göre çubukların yere çakılması suretiyle oluşturulur. Kondu tezgahı ise genellikle, iskeleti 4.5mt boyunda yanlarda
BÖLÜM II
2.YÖNTEM
Araştırma Modeli
Araştırmada tarama modeli kullanılmıştır. El dokumalarından yer tezgahında ve çarpanalı kolan dokumalar ile ilgili literatür taraması yapılmış, yörelerde dokuma yapan bireylerle görüşülerek bireylerin dokudukları dokumalar incelenmiştir.
Evren ve Örneklem
Araştırmanın evrenini Ordu ili Kumru beldesinde yer tezgahında kolan dokuma yapan 24 birey ile bu bireylerin yaptığı 12 adet ürün ve Malatya ili Çamurlu köyü çarpanalı kolan dokuma yapan 19 bireyler ile bu bireylerin yapmış olduğu 10 adet ürün oluşturmuştur.
Verilerin Toplanması
Yer tezgahında ve çarpanalı kolan dokumalarıyla ilgili yazılı kaynaklar taranmış ve yörelerde alan araştırması yapılmıştır. Alan araştırması ile bilgilerin derlenmesi, bireylerden bilgi almak için görüşme formu, yapılmış ürünlere ait bilgiler için de bilgi formu hazırlanmıştır. Hazırlanan formlar incelenerek gerekli düzeltme yapıldıktan sonra çoğaltılmıştır. Görüşme formları araştırmacı tarafından bizzat karşılıklı görüşme sırasında kaydedilmiştir. Bilgi formu her ürün için hazırlanmış ve ürün fotoğrafları çekilerek elde edilen bilgiler kaydedilmiştir.
Verilerin Çözümlenmesi ve Yorumlanması
Literatürden elde edilen bilgiler dolaylı ve direkt alıntılarla araştırmanın çeşitli bölümünde kullanılmıştır. Yazılı kaynaklarda ve yörelerden elde edilen bilgiler doğrultusunda yer tezgahında ve çarpanalı kolan dokuma teknikleri detaylı olarak açıklanmıştır. Her iki dokuma arasındaki ortak ve farklı özellikler ortaya konulmuştur. Görüşme formlarından elde edilen veriler frekans ve yüzdeleri alınarak tablolar halinde sunulup uygun başlıklar altında yorumlanmıştır. Bilgi formu her ürün için doldurulmuş ve fotoğrafları ile sunulmuştur. Bilgi formlarında yer alan ürünlere ait veriler sunulmuş analizleri yapılarak raporlanmıştır.
Tüm veriler Gazi Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü Tez yazım kılavuzuna uygun şekilde yazılmıştır.
BÖLÜM III
3.KAVRAMSAL ÇERÇEVE
Dokumanın Tanımı ve Tarihçesi
İki veya daha çok iplik grubunun çeşitli düzenlerde birbiri arasından (üstünden-altından) geçerek birbiriyle kenetlenmesi işlemine ve bu kenetlenme sonucu oluşan mamullere dokuma denir (Aytaç,1982,s.1).
İnsanlar kendilerini dış etkenlerden koruma, barınak edinme ve güzeli arama duygularını karşılama gibi gereksinimlerini gidermede dokumacılık sanatından faydalanmışlardır. Böylece dokumacılık en eski sanatlarımızdan biri olmuştur. Dokuma iplik sisteminin belli kaidelere göre dik açı yaparak kesişmesinden oluşan bir tekstil ürünüdür (Akpınarlı,1996,s.9). İnsanlar eski çağlardan beri giyimin hayatlarında önemli bir yeri olduğunun bilinci içinde yaşamışlardır. İnsanların giyinme ihtiyaçlarının karşılanması ve dış etkenlerden korunması, yaşanılan çevrenin istenilen şekilde döşenmesini sağlamak üzere yapılan dokumacılık en eski sanat dallarından biridir. Dokumacılık sanatının başlama tarihi ve yeri kesin olarak bilinmemekle beraber, insanların yaşamlarını ve yaptıklarını önce resimlerle sonra da yazı ile ifade etmeye başlamasından çok eskiye dayandığı ifade edilmektedir (Akpınarlı,1996,s.11). İlk insanlar iki sopa üzerinde uzun yatay bir sopa oturtarak üstünden çözgü iplikleri sarkıtıp birbirinin uçlarına ağır taşlar bağlayarak aralarından el yardımıyla atkı ipliklerini çapraz olarak geçirmişler ve ilk basit dokuma tezgahını geliştirmişlerdir. Bu tezgâhlarda yapılan dokumalarda bataklık otu, hasır otu, saz gibi otların ve uzun at kıllarının kullanıldığı anlaşılmaktadır. Bu gereçlerin liflerden ihtiyaca cevap verebilecek uzunluğun, birbirine düğümlenerek veya uçlarının keçeleştirilmesi ile tutturularak elde edilmeye çalışılmasından dokumada gelişmeler olduğu anlaşılmaktadır. Bu ilk dokuma tekniğinin Taş devrinin ilk zamanlarında başladığı tahmin edilmektedir (Yağan,1978,s.10).
M.Ö.2778-2413 yıllarında özellikle çok ince kumaşların dokunduğu, mumya sargısı olarak kullanıldığı anlaşılmaktadır. Ayrıca Mısır’da yapılan ilk dokumaların bez ayağı olduğunu daha sonra “kopt” kumaşlarının da atkı ve çözgü ripsleri ile bezayağının birlikte kullanıldığına rastlanmıştır. Bazı kaynaklara göre; örneğin Pope’a göre dokumacılık Orta Asya’da; Beaumont’a göre M.Ö.3721-3000 arasında; Griffin’e göre Mısır’da başlamıştır (Gönül,1964,s.82).
Neolitik çağa ait Çatalhöyük’ten çıkarılan dokuma parçaları bu sanatın Anadolu’da en eski çağlarda başladığını göstermektedir. Anadolu’da görülen en eski tezgâh Garstang’ın bulduğu Kalkolitik çağa, M.Ö. 2800 yılına aittir.1930-1932 yılları arasında yapılan Alişar kazılarında Kalkolitik çağa ait oldukça iyi dokunmuş kumaşlar, tezgâhlar ve aletler bulunmuştur (Gönül,1964,s.1). Tokat’ın Erbaa ilçesi yakınlarında (M.Ö.3000-2000) Tunç devrine ait kirman Alacahöyük’te gümüş kirmanların bulunması Anadolu’da köklü bir dokumacılık sanatının olduğunu kanıtlamaktadır. M.Ö. VII. yy. ait Gordion’da bulunan Frigyalılara ait sumak ve cicim dokuma parçaları da Anadolu dokumacılık sanatı açısından önemlidir (Aytaç,1982,s.37).
İstanbul arkeoloji müzesinde bulunan M.Ö.900 yılına ait bir Hitit kabartması önemli bir örnektir. Bununla beraber dokumacı kelimesi birçok metinde görülmektedir. Hititçe metinlerde dokumacı kelimesi; Sümerce İdeogram olarak geçmektedir. Sümercede yün Sig olarak geçmektedir. Hititçesinin Aşaras olduğu bilinmektedir. Hitit sütunlarında dokumacıdan ve isminden bahsedildiği belirtilmektedir. Kleoparta’nın Roma İmparatoru Sezar’ın karşısına bir Babil örtüsü ile çıkması Babil dönemindeki dokumacılığın önemli olduğunu göstermektedir (Gönül,1964,s.2).
James Melleart “yakın doğu’daki ilk medeniyetler” adlı kitabında Çatalhöyük kazılarından bahsetmektedir. Kazılarda yapılan buluntulara arasında günümüzün ulaşamayacağı kalitede yünlü, güzel dokuma ve kumaş parçaları örnekleri bulunduğu tespit edilmiştir. Bu örnekler “Ankara Anadolu Medeniyetleri Müzesi”nde korunmaktadır. M.Ö.2300 yıllarında Truva kral mezarlarında çıkarılan kilim dokumasının Kraliçenin yatak örtüsü olabileceği düşünülmektedir (Gürsu,1988,s.11).
Dokuma,Türkçe kökenli bir sözcük olup, Türk kültürünün en eski çağlarından günümüze kadar gelerek “tokımak” ya da “tokuma” gibi yerli deyişlerle karşımıza çıkan sözcükler olarak günümüzde de kullanılmaktadır.
Orta Asya Yukarı Altaylardaki Pazırık bölgesinde Tükolog V.Radiof’un başlattığı kazılar sonucu V. Kurganda M.Ö. IV.-V. Yy.a ait buluntular ele geçirilmiştir. Bulunduğu yerin adıyla anılan Pazırık halısı düğümlü dokuma tekniğini Altay Türklerine bağlayarak değerlendirmişlerdir. Aynı dönemde II. Başadar kurganlarında çıkan kumaşların teknikleri de palaz, cicim, kilim, zili, şad, verni, halı, sumak, çuval, aplike ve keçe örnekleri olarak belirlenmiştir (Gürsu,1988,s.12).
Dokumacılık sanatı Türklerin sadece günlük yaşantılarına değil, sosyal yaşantılarına, yapıtlarına kadar girmiştir. Uzun yüzyıllar birçok kültürlerin faydalandığı bir kaynak olmuş, birçok medeniyetlerin çeşitli sanat kollarından silinmeyecek derin izler bırakmıştır. Türkler Anadolu’nun çeşitli kaynaklarından köklü bir geçmişe sahip Türk dokumacılığında en eski dokuma hammaddelerini büyük bir ustalıkla kullanmışlar, başarılı eserler ortaya koymuşlardır.
Türkler Anadolu’ya geldiklerinde kendilerinden çok yüzyıllar önce bu topraklara yerleşen atalarının temelini atmış oldukları ve daha sonra gelen çeşitli medeniyetlerin zenginleştirdiği ileri seviyede bir dokumacılık bulmuşlardır (Yağan,1978,s.52).
El dokumacılığında önceleri basit dokumalar çalışılmış daha sonra tezgâhlarda yapılan değişikliklerle dokuma çeşitleri çoğaltılmıştır. 17.yy. kadar sınırlı olan dokuma desenleri bu yüzyıldan sonra yerini çeşitli desenlere bırakmaya başlamıştır. Türkiye’de çok gelişmiş olan dokumacılık 18.yy.daki siyasi ve ekonomik bunalımlar ve Avrupa’daki makine ile üretime doğru gelişmeler başlamıştır (Akpınarlı,1996,s.16).
Türklerin gerek önceki yerleşimlerinde gerekse Anadolu’da kurdukları medeniyet yoluyla büyük kültür birikimlerinin olması ve gittikleri her yere götürmeleri, Anadolu’nun el sanatları ve kültür merkezi olarak tanımlanmasında önemli bir etken olmuştur.
Dokuma eserler doğa şartlarında kolayca çürüdüklerinden yer altı buluntularında fazla örnek bulunmamaktadır. Ayrıca mahalli dokumalar günlük ihtiyaç için yapıldıkları ve zaman içinde kullanılarak yıprandıkları, bununla beraber yerleşik toplumların aristokrat sınıfları tarafından kullanılmadıkları, dolayısıyla nesilden nesile aktarılan değerli mallar arasında da yer almadıkları için çok eski devirlere ait örnekler yok denecek kadar azdır.
Son yıllara kadar teknolojiye duyulan hayranlıkla toplumda geleneksel yetenekler körelmiş, ihmal edilen el sanatları giderek zayıflamış, yöresel sanatlar ve geleneksel örnekler yok olma durumuna gelmiştir. El sanatlarından olan dokuma örnekleri, taşıdığı kültür unsurlarında habersiz kullanmaya, saklanmaya ve özellikle müzelerde sergilenmeye değer bulunmamıştır.
Sonuçta çoğu yörede geçmişe ait pek çok el sanatı ile ilgili dokuma örnekleri yok olmuş, geçmiş kültürümüzü yansıtacak olan geleneksel meslekler müzelere giremeden kaybolmuştur.
Dokumaların Sınıflandırması
Dokumacılık, yapım teknikleri ve kullanım araçlarına göre üç grupta incelenir.
1. Mekikli Dokumalar -Düz Dokumalar -Armürlü Dokumalar 2. Kirkitli Dokumalar -Düz Dokumalar -Havlı Dokumalar 3. Kolan Dokumalar
-Yer Tezgahında Kolan Dokumalar - Çarpanalı Kolan Dokumalar
Araştırma çalışmaları kolan dokumalarla sınırlandırıldığı için diğer dokumalar ele alınmayacaktır.
Kolan Dokumalar
Kolan Dokumaların Tarihçesi
Kolan dokumaların tarihi, Mezopotamya’da İ.Ö. 4000 yıllarına kadar indirilebiliyorsa da Sus mabedinde (Elam) bulunan fildişi çarpana İ.Ö. 3000’e tarihlendirilmektedir (Sönmez-Demir,1995,s.66).
Altay dağlarının eteklerinde bir kurganda bulunan, MÖ 5. ve 3. yüzyıla ait olan Pazırık halısı; Türklerin yaşadığı bölgelerde ortaya çıkmıştır. Kurganda halının dışında ,keçe, değişik dokuma türleri, kumaş parçaları bulunması, Türklerin her türlü el sanatı ile uğraştıkları bilinmektedir (Aksoy,2004,s.12).
Bilinen en eski çarpana dokuması 342 levha ile dokunmuş , “Ramses Kuşağı” denilen bir buluntudur. Liverpool Arkeoloji Müzesinde muhafaza edilmektedir. Eski imparatorluk dönemine (M.Ö.3000) ait olduğu tahmin edilmektedir (Aytaç,1982,s.22).
Güney Norveç Evebö’de yapılan araştırmalarda 6.yy’ lara ait mezar kalıntılarında üzerinde hayvan figürleri bulunan at kılı ile dokunmuş şeritler bulunmuştur. M.S.850 yılında ölen Norveç Kraliçesi Asa’nın Oseberg (G.Norveç) yakınında eğlence yatında gömüldüğü mezarında çok kıymetli bir buluntu keşfedilmiştir. Ölünün yanında bozulmadan korunabilmiş 52 tahta çarpanadan ibaret bir takım bulunmuştur. Çarpanalara işlemenin başladığını gösterecek şekilde keten iplikler gerilmiştir (Sarıoğlu v.d.,2005,s.18).
Avrupa, İsveç ve Almanya’da çarpana hediyelerine en eski M.S. 3-8. yy’ larda mezarlarda rastlanmıştır (Erbek,1978,s.14). 9. ve 10. yy’ lara ait ipek ve ketenden yapılmış, altın ve gümüşün kullanıldığı şerit dokuma kalıntılarına İsveç’in Birka şehrinde rastlanmıştır (Tırman,1989,s.3).
Osmanlı döneminde yapılmış olan kolan ve çarpana dokumalar; İstanbul’da Topkapı Sarayı Müzesinde Kur’an bağı, kuşak, kılıç askıları, dizginler, çadır süslemeleri, çadırların pencere detaylarında kullanılan dokumalar, koşum takımları gibi dokumalar kolan olarak bilinmektedir (Çağlayan, 1991,s.9).
Çok eskilere dayanan, tekstil tekniği olan çarpanalı dokumacılık Anadolu’da daha çok aşiretler devam ettirebilmişlerdir. Kış aylarında köylerde, yaz aylarında da yaylalara göç çadırlarını süslemek, sağlamlaştırmak için dokumalardan
yararlanmışlardır. Bunun yanı sıra taşımacılıkta da dokumanın yardımıyla işlerini pratik hale getirmişlerdir.
Şekil 1. Kolan Dokumalar (Özgün,2014)
Kolan dokumalarının turistik değeri olduğu için Türkiye’nin bazı bölgelerinde çalışılsa da ne yazık ki eski renk güzelliğine, iplik kalitesine ve kompozisyon özelliğine dikkat edilmediği için eski dokumalarla kıyaslanamamaktadır. Üretimi az olduğu için de turist pazarında önemini yitirmek üzeredir.
Geçmişte dokuma çeşitleri olarak tezgahların basit ve ilkel oluşu, özellikle yün dokumalarda yalnızca çizgisel görünüm şeklinde dokumalara olanak sağlamakta, tezgah başında yalnızca kadınların çalışması, Karadeniz kadınının yılın her anında çalışma temposunun yoğun olması dokumalardaki çeşitliliği etkilemiştir (Çağlayan,1991,s.10)
Yapılan araştırmalara göre Ordu köyleri, Trabzon köyleri, Van, Kütahya, Malatya çevresi, Adana çevresi, Afyon-Emirdağ , Ankara, Kayseri-Pınarbaşı, Osmaniye, Manisa civarlarında çok az da olsa dokuma örneklerine rastlanmaktadır.
Üretimi yok denecek kadar az olan elde dokumaların yerini, teknolojik makinalarla üretilen şeritler almıştır.
Kolan Dokumalarının Tanımı
Çözgü ve atkıda yün, keten, keçi kılı, pamuk ipliklerinin kullanıldığı, atkı ipliklerinin sıkıştırılmasıyla elde edilen, çözgü yüzlü yassı, şerit dokumalara ‘Kolan Dokuma’ denilmektedir.
Enleri dar, boyları uzun, şerit halindeki çözgü yüzlü dokumalar genel olarak ‘yer tezgahında dokunan, gücü yerine gücü çubuğunun veya kartların kullanılmasıyla açılan ağızlıktan geçirilen atkı ipliklerinin sıkıştırılmasıyla elde edilen çözgü yüzlü şerit dokumalar’ olarak da tanımlanabilir.
Kolan Dokumaların Kullanıldığı Yerler
Geleneksel Mekanlarda /Topak ev ve Çadırlarda: Çadırların ahşaptan iskeleti vardır. Kolayca kurulup, yeri değiştirilebilen bu çadırların iskeletinin üstü keçelerle örtülmüş olup, kolanlarla bağlanarak sağlamlaştırılmıştır. Yine çadırların ve evlerin duvar süslemesinde kolan kullanılmıştır.
Şekil 2. Kolan Dokuma Duvar Süsü (Özgün,2012)
Taşıma İşlerinde/Çuvallarda: Kuru bakliyat gibi gıdaları muhafaza etmek amacıyla dokunan çuval, heybe gibi taşımaya yardımcı eşyanın sap ve kulplarında kolan kullanılmıştır.
Şekil 3. Heybe Sapında Kolan Dokuma (Özgün,2013)
Çocuğu sırtta taşımak için ya da çocuk beşiğini sabit bir yere tutturmak, sallamak veya kundak bağı olarak da kullanılmıştır.
Şekil 4. Bebek Beşiği Bağlamada Kolan Dokuma (Özgün,2013)
Geleneksel Giyim-Kuşamda: Kadın elbise, önlük kuşaklarında, baş süslemelerinde, takıların dizilmesinde kullanılmıştır. Erkeklerde ise; çorap-tozluk bağı, kılıç askısı, fişek çantası sapı, barutluk, yay kurmak için kement, takunya bandı, Kur’an-ı Kerim bağı olarak kullanılmıştır.
Şekil 5. Elbisede Kuşak Olarak Kolan Dokuma (Özgün,2013)
Diğer süslemelerde: Koşum takımlarında, araba ve develerin baş süslemelerinde kullanılmıştır. Bu kolanların kullanıldıkları yerlere göre deniz hayvanı kabukları ve makreme örgü püsküller kullanılmıştır. Cirit oyunlarında, gelin alaylarında, at yarışında da süsleme olarak kullanılmıştır.
Kolan Dokuma Teknikleri
Kolan dokumalar 2 farklı şekilde yapılırlar.
1.Yer Tezgahında Kolan Dokumalar 2. Çarpanalı Kolan Dokumalar
Yer Tezgahında Kolan Dokumalar
Yer Tezgahında Kolan Dokumaların Tanımı
Yer tezgahı olarak adlandırılan, yere çakılan iki çubuk arasına, dokunacak yere göre boyu ayarlanan çözgü ipleri gerilerek, arasına gücü ve tarak görevi yapan çubuklar geçirilerek, çubuğun döndürülmesiyle açılan çözgü aralığından atkı ipi atılıp, kılıçla sıkıştırılarak oluşturulan dokumalardır. İstenilen desenin yapılabilmesi için havlu dokunan el tezgahlarında kullanılan miller yerine burada ince çubuklardan faydalanılmıştır. Yer tezgahlarında çözgüler sabit kalır, dokuyucu dokuduğu kısımları arkasında bırakarak çalıştıkça ileriye doğru hareket ederek dokumayı tamamlar ya da çözgü çift kat çekilerek dokuma yapıldıkça kılıç yardımıyla çubuklardan alta kaydırılarak devam edilir.
Şekil 6. Yer tezgahı
(http://www.kdzereglihaber.com/Haberler/Detay/1020/KOYLU_KADINLARDAN_KOLAN_IPI adresinden 27.08.2014 tarihinde alnmıştır)
Kolan dokuma ayrıca kondu tezgahlarda da yapılmıştır. Kondu tezgahın, yer tezgahı olup tek farkı, tahta bir platform üzerine sabitlenmiş çubuklardan oluşması ve istenildiği zaman istenildiği yere götürülebilmesidir.
Yer Tezgahında Kolan Dokumalarda Kullanılan Araçlar
Tezgah: Yer tezgahı veya kondu tezgah kullanılmaktadır. Yer tezgahı, kolan dokumanın
düzeneği tercih edilmektedir. Kondu tezgahın genellikle, iskeleti 2-4m boyunda levha ve uçlarında iki ağaç parçasından meydana gelmektedir. Bu parçalar tezgahın üst kısmında, İki ucu yontulmuş silindir çubuklar ya da Y şeklinde çubuklar levhaya yatay monte edilerek sabitlenmektedir. Dokumaya bu kısımdan başlanmaktadır.
Gücü çubuğu, ağaca ya da bulunduğu ortama göre tavana çengel sarkıtılarak sabitlenmektedir. Yörede genellikle kondu tezgah kullanılmaktadır.
Şekil 7. Kondu Tezgah (Özgün,2013)
Kılıç: Çözgüler arasından geçen atkı ipliğini sıkıştırmak için kullanılır.
Şekil 8. Kılıç (Özgün,2013)
El Tarağı: Tarama işlemi geleneksel olarak evlerde tahta bir gövdeden oluşan demir tarak
kullanılır. Demir dişlere geçirilen yün iki elle karşılıklı çekilerek tekrar tekrar taranır (Akpınar-Şahinoğlu,2012,s.6).
Şekil 9. El Tarağı (Özgün,2013)
Mekik: Ahşap, dayanıklı nitelikte el ile rahat kullanımı sağlanacak büyüklükte çözgüler
arasından atkıyı geçirmek için kullanılan yardımcı araçtır.
Şekil 10.Mekik
(http://urun.gittigidiyor.com/antika-sanat/eski-dokuma-aletleri-82617151 adresinden 26.08.2014 tarihinde alınmıştır)
Kirman: ‘Yün duluplara tek büküm verilerek , eğirmek ve iplik haline getirmek için
kullanılan, orta eksen çubuğu ve buna geçirilen iki tahta kanat parçasından meydana gelen el aletidir’ (Soysaldı’dan aktaran Kosif, 2014,s.27).
Şekil 11. Kirman
(http://sektorhali.com/dokumacilik/ adresinden 26.08.2014 tarihinde alınmıştır.)
Yiğ: İpliğin sarıldığı ucu çengelli gövdeden oluşan ve ağırlık vermesi için gövdeye geçirilmiş
yuvarlak bir tahta olmak üzere iki kısımdan oluşan alettir. Lifler öncelikle elde paralel hale getirilerek uzatılır ve bükülür. Daha sonra iğin gövdesine sarılarak çengelden geçirilip aşağıya sarkıtılırken hızla döndürülür. Bu hareketin tekrarı ile lif demetleri iplik haline getirilmiş olur(Aytaç,1982,s.6).
Şekil 12. Yiğ (Özgün,2013)
Yer Tezgahında Kolan Dokumalarda Kullanılan Gereçler
İplik: Kolan dokumalar çözgü yüzlü olduğundan kullanılacak iplik seçimi önemlidir. Kolan
dokumada, birbirine karışmayan, çabuk yıpranmayan, esnemeyen, kopmayan, düzgün iplikler seçilmelidir. Geçmişte genellikle yün ve kıl iplikler kullanılmıştır. Günümüzde iplik sektöründeki ilerlemelerden dolayı çeşitli iplikler kullanmak mümkündür. Kolan dokumacılığında yün, pamuk, keten, sentetik, klaptan(simli iplik) son yıllarda da merserize pamuk iplikleri kullanılmaktadır. İplik kalınlığı, dokumada kullanılacak iplik sayısına bağlı olarak dokumanın enini ve kalınlığını belirlemektedir. Bu yüzden ipliğin seçiminde, dokumanın kullanım yeri daha sonra da dokuma güçlüğü göz önünde bulundurulmalıdır.
Yer Tezgahında Kolan Dokuma İşlem Basamakları
Yer Tezgahında Kolan Dokumalarda Çözgü ve Atkının Hazırlanması
Kolan dokuması için gerekli olan çözgü iplikleri hazırlanmaktadır. Geçmişte doğal boyalarla boyanan yün iplikleri kullanılırken günümüzde genellikle çile halinde alınan sentetik iplikler kullanılmaktadır.
Şekil 13. Kolan Dokuma Çözgü ve Atkı İpliği (Özgün,2013)
Yöre dokumalarında çözgü ipliği, atkı ipliği ile aynı özellikte olan iplikler kullanılmaktadır. Çözgü uzunluğu belirlenerek çözgü iplikleri desendeki renklere göre uzunluk hesaplanarak kesilir.
Çözgü Uzunluğu= Ürün boyu+Dokuma Döndürme Payı(50cm)+Çekme Payı(%10) formülüyle hesaplanır.
Atkı ipliği de mekiğe sarılarak hazırlanır. Mekiğin olmadığı yerlerde atkı ipliği hazırlanırken elde iki parmak üzerinde ‘8’ şeklinde sarım yapıldıktan sonra sarılan iplik parmaktan alınarak üzerine sarım yapılarak devam edilir.
Şekil 14. Atkı İpliği (Özgün,2013)
Kolan dokumada gücü-midar ve seren, genellikle sağlam pamuk ipliği ya da çözgüde kullanılan ipliklerle hazırlanır.
Şekil 15. Midar ve Seren (Özgün,2013)
Gerekli olan uygun ortam seçilerek tezgah kurulmaktadır. Tezgahın baş tarafındaki parçanın altına yerleştirilen çubuğa iplik bağlanarak çözgü işlemine başlanmaktadır. Çözgü ipliği tezgahın başından sonuna doğru yuvarlak silindirlerden, üstten alta doğru sarılarak geri dönülmektedir.
Tezgahın başına gelince alttan gelen iplik yuvarlak çubuğa sarılmaktadır. İstenilen çözgü sayısına ulaşıldığında çözgü ipliklerini gergin sabitlemek için bir çubuğa bağlanarak sabitlenmektedir.
Çözgü çözme işlemi sırasında serene iplik seçme ve gücüleme işlemi iki yüzü aynı olan kolanlarda ve iki yüzü farklı kolanlarda aynı şekilde yapılmaktadır. Farklı desenler çıkarmak için midar sayısı arttırılır ve geçirilecek iplik grupları düz veya çapraz geçirilerek oluşturulur. Araştırma yapılan yörede genellikle taşıma amaçlı kolanlar yapıldığı ve desen tercih edilmediği için seren ve tek midar ile sıra kolan dokuma yapılmaktadır.
Dokumada kullanılacak renkler elde bir araya getirilerek desene göre sırayla çekilir. Dokumanın kenarlarında genellikle koyu renkli iplik kullanılır. Çekilen ilk iplik üstte, ikinci aynı renk iplik altta kalacak şekilde üst grup iplikler seçilir.
Şekil 17. İplik Seçme (Özgün,2013)
Bu çift iplikler dokumada tek iplik olarak sayılır. Dokumada kullanılan iplikler desen tamamlanana kadar bu şekilde tekrarlanarak gücüleme işlemine geçilir.
Gücü ipliklerinin gerginliği, yöre tezgahında midarın iki ucundan sağlam bir iple yukarıya bağlanarak sağlanır.
Şekil 19. Midarı Sabitleme (Özgün,2013)
Yörede sade desenlerin kullanıldığı görülmektedir. Genellikle yarıdan itibaren raporun simetrik tekrarı şeklindedir. Çözgü çözme işlemi ve midara gücüleme işlemi tamamlandıktan sonra midardaki gücüleme işlemi dikkate alınarak serene iplik seçme işlemi yapılmaktadır. Yörede tarak da denilen bu yuvarlak çubuk, gücü ipliklerinin arka tarafına yerleştirilir. Üstte bulunan ikiye ayrılmış olan çözgü ipliklerinden, altta kalan ipliklerin altında,üst ipliklerin ise üstünde olacak şekilde , çubuğun iki tarafına iplik geçirilip, bağlanmaktadır.
Şekil 20. Serene İplik Seçme (Özgün,2013)
Bu işlem dokuyucunun isteğine göre değişmektedir. Önce seren seçilip sonra midara da geçirilebilmektedir.
Yer Tezgahında Kolan Dokuma Aşamaları
Yörede yer tezgahlarında kolan dokumada gücü görevini gören tahta çubuk geriye doğru hareket ettirildiğinde gücü iplikleri yukarıya, gücü ipliklerine doğru hareket ettirildiğinde ise gücü iplikleri aşağıya doğru inmektedir ve ağızlık açılmaktadır. Açılan ağızlıktan atkı ipliği geçirilmektedir.
Şekil 21. Ağızlıktan Atkı Atma (Özgün,2013)
Atkı ipliği kılıç yardımıyla sıkıştırılmaktadır.
Şekil 22. Atkıyı Kılıç Yardımıyla Sıkıştırma (Özgün,2013)
Kolanın dokuma bölümünü arkaya iletmek için, gerdirme çubukları gevşetilerek kılıç yardımıyla kuvvetli bastırılmaktadır. Dokuma tamamlandıktan sonra başlangıçta bağlanılan çözgü ipleri, çözgü çubuğundan çıkarılmaktadır.
Midar ve seren çözülüp, gücü iplikleri açılarak dokuma tezgahından çıkarılmaktadır.
Şekil 24. Midar ve Serenin Açılması (Özgün,2013)
Yer Tezgahında Kolan Dokumalarda Desen Uygulama
Yörede, desenli olanları boyuna dikey çizgili ve enine yatay çizgili olarak dokunmaktadır. Dikey çizgili kolanların genelde orta kısımda çizgi yapılmaktadır. Tek renk atkı ipliği kullanılmak suretiyle elde edilmektedir. Yörede çoğunlukla her sırada el ile desen iplikleri seçilerek, desene göre açılan ağızlıktan atkının atılmasıyla ve çözgü iplik hareketinin değiştirilmesiyle istenilen desen oluşturulmaktadır. Desensiz olanlarında ise atkı ve çözgü tek renk kullanılarak oluşturulmaktadır.
YER TEZGAHINDA KOLAN DOKUMA ÜRETİM ANALİZİ YÜNÜ İPLİK HALİNE DÖNÜŞTÜRME İŞLEMİ
KULLANILAN ARAÇ-GEREÇLER
*Yün *El Tarağı *Kirman
İŞLEM BASAMAKLARI
1) Yünler geniş kaplarda yıkanarak kurutulur.
2) Yünler el tarağında taranılarak paralellik sağlanır.
3) Taranmış yapak elyafının paralelliğini bozmadan bir biri üzerine sarılır.
5) Yün ipliğini istenilen inceliğe getirilir.
6) Oluşan ipliği kirmanın etrafına sarılır.
7) İstenilen uzunluğa ulaşana kadar 7 , 8, 9 no’lu işlemleri tekrar edilir. Hazırlanan ipliklerle çözgü ve atkı iplikleri dokumaya hazır hale getirilir. İki parmak üzerinde atkı ipliği ‘8’ şeklinde sarılarak hazırlanır.
KOLAN DOKUMADA ÇÖZGÜ ÇÖZME İŞLEMİ
Kullanılan Araç-Gereçler *Tezgah
*İplikler *Seren *Midar
İŞLEM BASAMAKLARI
1) Dokunacak desen belirlenir.
ÖN
ARKA
2) Dokunacak desenin midar bağlama, serene seçme ve hareket şeması çıkarılır ve renk sırası belirlenir.
3) Dokunacak desene göre çözgü iplik rengi ve çözgü boyu belirlenir. 8 Kırmızı, 8 Beyaz, 8 Mavi, 8 Sarı
Çözgü Uzunluğu= Ürün boyu+Dokuma Döndürme Payı(50cm)+Çekme Payı(%10) Çözgü Uzunluğu=35cm+50cm+%10= 95cm
4) Kolan dokumada çözgü çözme işlemine başlanabilir.
KOLAN DOKUMADA ÇÖZGÜ ÇÖZME İŞLEMİ
2) İlk olarak beyaz çözgü ipliği alınarak tezgahın diğer ucundaki çividen döndürülür.
3) Toplamda 8 beyaz iplik olacak şekilde çözümü tamamlanır.
4) İkinci olarak mavi ipi aynı şekilde toplam 8 iplik olacak şekilde alarak tezgahın diğer ucundaki çividen döndürülerek tekrar başlangıç noktasına getirilir.
5) Mavi ipin bitiminden itibaren toplam 8 sarı iplik olacak şekilde iplikler döndürülüp çubuklara sarılır.
6) Son olarak kırmızı iplikler toplam 8 iplik olacak şekilde çubuklara geçirilir.
7) Çözgüsü yapılan iplikleri gücüye(midara) seçme işlemine geçilebilir.
MİDARA İPLİK SEÇME İŞLEMİ
2) Kırmızı iplikler bitince sıradaki rengi aynı şekilde seçme işlemi yapılır.
3) Bütün iplikler bitene kadar seçme işlemi aynı şekilde tekrar edilir.
4) Gücüye(Midara) Bağlama işlemine geçilebilir.
GÜCÜYE ( MİDARA) BAĞLAMA İŞLEMİ
1)Seçilen ipliklerden üst grubu oluşturan iplikler sırasıyla midara çürpi denilen başka bir ip yardımıyla gücüleme işlemi yapılır.
2) Bütün ipler bitene kadar işlemi tekrar edilir.
3) Gücü(Midar) çubuğu gergin bir şekilde üste bağlanarak serene iplik bağlama işlemine geçilebilir.
SERENE İPLİK BAĞLAMA İŞLEMİ
1) Seçilen ipliklerden öncelikle kırmızı ipliği midardaki ipliklere çapraz , 1 alt 1 üst olacak şekilde çürpi ipliği adı verilen başka bir iplikle serene bağlanır.
2) Kırmızı ipliklerden sonra gelen renkleri de tek tek aynı şekilde serene bağlanır. Sırasıyla sarı,
Beyaz,
Kırmızı,
3) Bütün renkleri seçerek serene bağlama işlemi bitirilmiş olur.
YER TEZGAHINDA KOLAN DOKUMA İŞLEM BASAMAKLARI DOKUMA İŞLEM SIRASI
1) Gücüden(Midar) iplik alma ve 1.atkı ipliğini atma işlemi 2) Serenden iplik alma ve 2.atkı ipliğini atma işlemi
3) Dokuma bitene kadar 1 ve 2. Numaralı işlemleri tekrar ediniz.
1-Midardan iplik alma ve atkı ipliğini atma işlemi:
1) Kılıcı midardaki seçilmiş ipliklerin arasından geçiriniz.
2) Midardan alınan ipliklerin sırası aynı olacak şekilde eliniz yardımı ile dokuma yapılacak bölüme kadar getiriniz.
3) Açılan ağızlıktan atkı ipliğini atınız.
4) Atılan atkı ipliğini kılıç yardımıyla sıkıştırınız.(Bu işlem ile birlikte midardan iplik alma ve ilk atkıyı atma işlemi tamamlanmış olur).
2-Serenden iplik alma ve atkı ipliğini atma işlemi:
1)Serenden dokuma yapılacak bölüme doğru kaydırılarak ağızlık açılmasını sağlayınız.
2) Açılan ağızlıktan kılıç yardımıyla dokuma yapılacak bölüme kadar getiriniz.
3)Atılan atkı ipliğini sıkıştırınız.(Bu işlem ile birlikte serenden iplik alma ve 2. Atkıyı atma işlemi tamamlanmış olur).
4) Dokuma bitene kadar 1 ve 2. Numaralı işlemleri tekrar ediniz. Tamamlanmış ve tekrar edilmiş raporu kolan dokumanın sonuna kadar aynı şekilde tekrar ediniz.
ANALİZİ YAPILAN YER TEZGAHINDA KOLAN DOKUMA BİTİM İŞLEMİ
SARARAK VE PÜSKÜL YAPARAK BİTİRME
1)Dokuma işlemi bittikten sonra çözgü ipliklerini isteğe göre ikiye veya üçe ayırınız. 2)Ayrılan bu ipliklerin üzerine dokumada kullandığınız renklerden sarınız.
Analizi Yapılan Kolan Dokumanın Çözgü İpliklerinin Midara Bağlanması, Serene Seçilmesi ve Hareket Şeması
1. Çözgüyü Midara Bağlama İşlemi
Çözgü çözme işlemi midara bir üst bir alt şekilde çözülmektedir. Tabloda midarın üstünden alınan çözgü iplikleri üst, midarın altından alınan çözgü iplikleri alt olarak işaretlenmiştir. Renk sırası renk tablosuyla aynı şekilde yapılmıştır.
Şekil 25. Midar Şeması (Özgün, 2013)
2. Serene İplik Seçme İşlemi
Serene çözülen iplik düzeni göz önüne alınarak yapılmaktadır. Serende çapraz alınan iplikler alttan alındığı için tabloda alt satırda işaretlenmiştir. Düz alınan iplikler ise serende üstte olduğu için üst satırda yer almaktadır.
Çarpanalı Kolan Dokumalar
Çarpanalı Kolan Dokuma Tanımı
Yer tezgahında çözgü ve atkıda yün, keten, keçi kılı, pamuk ipliklerinin kullanıldığı, gücü yerine çarpana kartlarının kullanılmasıyla açılan ağızlıktan geçirilen atkı ipliklerinin sıkıştırılmasıyla elde edilen çözgü yüzlü şerit dokumalara “Çarpanalı Kolan Dokuma” denir.
Çarpanalı Kolan Dokumada Kullanılan Araçlar
Çarpana: Kösele, fildişi, ahşap, formika, mukavva, presbant, plastik gibi malzemelerden, üçgen, kare, dikdörtgen, çokgen gibi çeşitli form ve büyüklükte hazırlanan, köşeleri delikli çarpanalı kolan dokuma levhalarına “çarpana” denir.
Şekil 27. Çarpana Kartları(Özgün,2012)
Çarpanalara ‘kart’, ‘tablet’, ‘plaka’ da denilmektedir. Yörede eskiden ince tahtadan, köseleden, eski plastik kapların düz olan bölümlerini kullanarak çarpana kartları oluşturulmuş. Günümüzde pek dokuma yapılmadığı için kart nadir hazırlansa da genellikle mukavvadan kare çarpanalar hazırlanarak kullanılmaktadır.
Kare Çarpana Kartlarının Hazırlanması
Pres bant karton üzerine 6-7-7,5 cm çarpana plaka ölçülerine göre biri tercih edilerek düzgün bir şekilde kareler çizilir.
Kareler düzgün bir şekilde kesilir. Bir tanesi üzerinde karşılıklı köşeler 45°lik açı yapacak şekilde kesik çizgilerle birleştirilir.
Kartların köşelerinden 1’er cm çizilerek yay çizilir. Kartların çizilen dört köşesi delgi aleti yardımıyla delinir.
Hazırlanan kartın köşelerine sol üst köşeden başlayarak, saat yönünde ilerleyerek harfler yazılır. Bütün kartlar aynı şekilde hazırlanır. Her kartın ortasına sıra ile numaralar yazılarak dokumaya hazır hale getirilir.
Mekik: Çarpanaların döndürülmesiyle çözgü ipliklerinin arası açılır. Ağızlık denilen,
çözgüler arasındaki bu açıklığa atkı ipliğinin atılmasını sağlayan araçtır.
Kılıç: Ağızlık denilen, çözgüler arasındaki açıklığa mekik yardımıyla geçirilen atkı ipliğini
A B 1 D C A B 2 D C
