Ankara Etnografya Müzesinde Bulunan XIV. Yüzyılda Meraga'da Yapılmış Vakıf Kur'an Cüzleri

291

ANKARA ET^Î03RAFYA

MÜZESİNDE BULUNAN

XIV. YÜZYILDA

ME'?AGA'DA YAPILMIŞ

VAKIF KUR'An CÜZLFrJ

ürkler Orta Asya'dan Akdeniz kı­ yılarına kadar her geçtikleri ülkeye yara­ tıcı güçlerinin damgasını vurmuşlardır. Özellikle süsleme sanatında görülen eşsiz örneklerin önemli bir bölümünü tezhib sa­ natı oluşturur. Türk tezhib sanatı henüz köklü bir biçimde incelenmemiştir.

Tezhib sanotıylo ilgili yazılı kaynaklar­ da, Ankara Etnografya f^üzesi'nde bulunan yazma kitapların tezhiblerinin ele alınmadı­ ğı görülmektedir. Bu durum, Başkent'in önemli Müzesi'ndeki eserlerinin tanıtılma­ sında ne kadar gecikildiğini, yalnız tezhib sanatı yönünden değil, Türk kültgmne ve sanat eğitimine getireceği hizmet yönün­ den de açıkça ortaya koymaktadır.

Bu küçük araştırmanın başlangıç ol­ ması ve bu önemli boşluğu dolduracak baş­ ka araştırmalar yapılması dileğimizdir '.

KATALOG

Ankara Etnografya Müzesi, Envanter N o : 10115-10137.

Envanter Fişi Bilgisi :

Ankara Etnografya Müzesi'nde 23 cüzü bulunan bu Kur'an'ın her Cüz'ü ayrı bir ki­ tap halindedir ve ayrı envanter numarası ile kayıtlara geçmiştir. Bütün cüzlerin en­ vanter fişlerinde: hemen hemen aynı bilgiler bulunmaktadır. Tekrarları önlemek amacıyla birinci cüzün envanter fiçindeki bilgi örr.ek olarak verilmekte, diğer cüzlerin envanter fişlerinden, yalnız birinci cüzden farklı gö­ rülen bilgiler alınmaktadır.

10115

KUR'AN DAN YAZMA BİRİNCİ CÜZ.

1. 2. 3. sayfalar tezhibli. Aşır işaretleri süslü, dördüncü sayfa başındaki sure başı tezhibli. Her sayfada yedi savr. So­ nunda Abdullah bin Ahmed bin Fazlullâh

1) Çalış-ıtaHıtımda eeğerll liklrlehrla yol güstaren sayın Prof Dr Gönül önay"» *a Ankara Etnoçralya Müzasrn-deki eserlerin incelenmesine lıiiJt veren sayın müze • mjdürü Osmon Aksoy »e ilalU personeline tefekkürü

292 SABİHA AKER

bin Abdûlhamid Elkazvinî 77 yaşında iken 788 zilhiccesinde yazdığı gösterilmektedir. Cildi adî meşin, üzeri arabesk süslü. Eşya­ nın ölçüsü: 31J5 X 225 cm.

10116

KUR'AN'DAN YAZMA İKİNCİ CÜZ.

... tarafından 77 yaşında iken 738 Zil­ hiccesinde yazıldığı kayıtlı... Ölçü: 33 x 24

cm.

10117

KUR'AN'DAN YAZMA ÜÇÜNCÜ CÜZ.

... tarafından 788 zilka'desinde Mera-ga'da yazıldığı kayıtlı... Ölçü: 32 x 23,5 cm.

10118

KUR'AN'DAN YAZMA DÖRDÜNCÜ CÜZ.

... tarafından 738 zilka'desinin ortasın­ da 77 yaşında iken yazdığı kayıtlı... Ölçü: 31J5 X 23 cm.

10119

KUR'AN'DAN YAZMA BEŞİNCİ CÜZ.

... Abdullah bin Ahmed bin Fazlullah bin Abdûlhamid elkadı bl medineği mera-ğa tarafından 738 şevvalinin evahirinde ya­ zıldığı kayıtlı... Ölçü: 32 X 23 cm.

10120

KUR'AN'DAN YAZMA ALTINCI CÜZ. ... 70775 numaradan başlayan seriye

dahil olduğu halde ketebenin yazılmış ol­ ması lâzım gelen son yaprak yoktur. Ölçü: 32 X23J5 cm.

10121

KUR'AN'DAN YAZMA SEKİZİNCİ CÜZ.

... 738'de Merağa kadısı Abdullah... Öl­ çü: 32,5 X 23,5 cm.

10122

KUR'AN'DAN YAZMA DOKUZUNCU CÜZ.

... Asıl cildi yoktur. Adî ve nisbeten ye­ ni ve cüzden küçük bir cildin içine kon­ muş. Ölçü: 325 X 235 cm.

10123

KUR'AN'DAN YAZMA 12. CÜZ.

... sonunda 77 yaşında iken 739 mu­ harreminin evalinde Abdullah bin Ahmed bin Fazulullah bin Abdûlhamid! kazvini ta­ rafından yazıldığı kayıtlı... Ölçü: 31,5 x 23 cm.

10124

KUR'AN'DAN YAZMA 14. CÜZ.

... sonunda 738 rebîulevveli gurresin-de... yazıldığı kayıtlı... Ölçü: 31 x 23,5 cm.

10125

KUR'AN'DAN YAZMA 15. CÜZ.

... 739 rebîulevveli evasılında... yazıldığı

kayıtlı... Ölçü: 32 x 23,5 cm. 10126 KUR'AN'DAN YAZMA 16. CÜZ. ... 739 da... kayıtlı... Ölçü: 32.5 x 24 cm. 10127 KUR'AN'DAN YAZMA 17. CÜZ.

... 739 rebîulevvelinde... yazıldığı kayıt­

lı... Ölçü: 32.5 X 23,5 cm.

10128

KUR'AN'DAN YAZMA 18. CÜZ.

... 739 şa'banının sonlannda... yazıldı­

ğı kayıtlı... Ölçü: 32.5 x 24 cm. 10129 KUR'AN'DAN YAZMA 19. CÜZ. ... 739 cemaziyelevveli sonlarında... yazıldığı kayıtlı... Ölçü: 32 x 23,5 cm. 10130 KUR'AN'DAN YAZMA 20. CÜZ.

... 739 remezanı ihtidasında... yazıldığı

kayıtlı... Ölçü: 32 x 24 cm.

10131

KUR'AN'DAN YAZMA 21. CÜZ.

... 739 remezanı ihtidalarında... yazıldı­ ğı kayıtlı... Ölçü: 33 x 245 cm.

MEGARA'DA YAPILMIŞ KUR'AN CÜZLERİ ₂₉₃ 10132

KUR'AN'DAN YAZMA 22. CÜZ.

... 739 remezanı başlarında... kayıtlı...

Ölçü: 323 X 23cm. 10133 KUR'AN'DAN YAZMA 23. CÜZ. ... 739 Remezanı ortasında... Ölçü: 32 x 23 cm. 10134 KUR'AN'DAN YAZMA 25. CÜZ.

1. 2. 3. say falarla,5. 24. 30 uncu sayfa­ lardaki sure başları tezhibli. Aşır işaretleri süslü. Sayfalar 7 satr. Sonunda 739 Reme-zanında 78 yaşında ve Merağa kadısı iken Abdullahı bin Ahmed bin Fazullullafı bin Ab-dülhamid tarafından yazıldığı kayıtlı. Cildi adi meşin üzerine arabesk nakışlı. Ölçü: 32.5 X 23 cm.

10135

KUR'AN'DAN YAZMA 26. CÜZ.

... 4. 15. 24, 34. 39. 46, sayfalardaki sure başları tezhibli... 739 Şevvali iptidasın­ da... yazıldığı kayıtlı... Ölçü: 32 X 23 cm.

10136

KUR'AN'DAN YAZMA 27. CÜZ.

... 6, 12, 18, 24, 31, 38 inci sayfalardaki

sure başlan tezhibli... 78 yaşında iken 739 Şevvali ihtidasında... yazıldığı kayıtlı... Öl­ çü: 323 X 24 cm. 10137 KUR'AN'DAN YAZMA 30. CÜZ. ... 6, 10, 13, 15, 17, 20. 22, 24, 26, 28. 30, 33, 35, 36, 38, 39, 40, 41, 43, 44, 46, 47, 43, 49, 50. 51. 52. 53. 54. 55. 56, 57. 58, 59. 60, 61, 62. inci sayfalardaki sure başlan tezhibli. Sonunda 8 sayfa fena bir şekil­ de tamirli. Sonu eksik. Cildi meşin arabesk nakışlı. Ölçü: 31 x 22 cm.

{^OT'IF-KOMPOZ'ISYON :

Kur'an-ı Kerim'e genel bir bakış açısı kazandırmak amacıyla, kompozisyonları

açısından değişik düzenler göstermesi göz önüne alınarak, tezhibler bulundukları yer­ lere göre grublandırılarak ele alınmaktadır.

Temellük Kitabeleri: Kuran'ın

tezhibli bölümleri içinde en ilginç kompo­ zisyonlar, cüzlerin ilk sayfalarındaki madal­ yonlarda görülmektedir. Ortalarındaki yazı­ lar tam okunamamış olmasına rağmen, bunlara yazma kitapların genel özellikleri dikkate alınarak, temellük kitâbesi demek uygun bulunmaktadır.

Birinci cüzün madalyonunda dairenin ortasında geniş bir alanda yer alan kûfi yazıların zemininde, helezonlar yaparak iç içe daireler oluşturan hareketli bir hataî kompozisyonu görülmektedir. Motiflerin araları çok ince kıvrımlar ve küçük nok­ talarla doldurulmuştur. Bu bölüm, sekiz yuvarlak dilimden oluşan ince bir bordür-le sınırlanmaktadır. Dışta dilimbordür-lerin en yük­ sek noktalarına, yarım palmetlerden olu­ şan, sekiz küçük motif yerleştirilmiştir. Bunların aralan, dilimlerin birieşme nok­ talarında küçük bir kalp motifi yaparak iki tarafa simetrik dağılan, son derece in­ ce rumî motifleriyle doldurulmuştur. Böy­ lece elde edilen geniş bordür, motiflerin dilimlerine paralel olarak zarif bir tığla sı-nıriandırılıp, madalyon tamamlanmıştır (Fo­ toğraf 1).

İkinci cüzün mdalyonunda, ince bordür-lerie sınırii ortadaki dairenin yazılarının ze­ mininde, çizgiyle yapılmış hataî motifleri gö­ rülmektedir. Etrafında, uçları hafif birbirinin içine geçen dört büyük yarım daire ve on­ ların ortasında daha küçük yarım daireler bulunmaktadır. Yanm daireler arasındaki boşluk rumîlerie yapılmış bir su ile doldu­ rulmuş, ortalarına birer palmet yaprak ko­ nulmuştur. Küçük yarım dairelerin ortaları­ na iri birer hataî çiçeği konmuştur. Büyük yarım dairelerin kesişmelerinden ortaya çı­ kan küçük üçgenlerde tek bir palmet yap­ rak bulunmaktadır. Yarım dairelerin dış kö­ şelerindeki boşluklarda, yarım palmetlerden oluşan motifler yer almakta; madalyon, bun­ ların tümünü sınırlayan sade bir tığla biti­ rilmektedir (Fotoğraf 2).

S A B İ H A A K E R

Fotoğraf : 1

Üçüncü cüzün madolyonun ortasında, yazının bulunduğu alan küçülmekte, zemin­ deki hotaîler çizgilerle yapılmakta ve altı yuvarlak dilimden oluşan ince bir bordürle sınırlanmaktadır. Yuvarlak dilimlerin tepele­ rinden çıkan ve bir atlayarak üçlü, iki grup halinde çift çizgiyle çizilen büyük yarım dai­ relerin, çizgileri arasındaki boşluklara, bir grubunda rumîlerle, diğer grubunda, eğik çizgilerle yapılmış sular yerleştirilmektedir. Bu bordürlerin aralannda kalan üçgenimsi biçimler rumî motifleriyle doldurulmuştur {Fotoğraf 3).

Dördüncü cüzün madalyonunda, dış ta­ rafta iki ana bordürle, ortada iç içe geçen iki üçgenin oluşturduğu altı kollu bir yıl­ dız kompozisyonun ana çizgilerini ortaya koymaktadır. Bu yıldıza "Mührü Süleyman" denilmektedir. Bordürlerden içteki, arala­ rında kare boşluklar olan üçlü bir geçme ile, dıştaki eğik çizgilerle oluşan küçük mo­ tiflerle yapılmıştır. Yıldızın dış köşelerinde rumî motifleri, iç köşelerinde iri birer yonca

motifi, ortasındaki altıgen bölümün yazıları­ nın zemininde ise, çizgi ile yapılmış hotoî motifleri görülmektedir (Fotoğraf 4).

Beşinci cüzün madalyonunun daire bi­ çimli yazı alanı zemini yine hatailerle doldu­ rulmuştur. Daireye bitişik altı küçük yuvar­ lak dilimin dışında, aralıklı olarak, ikinci bir sıra, büyük, yuvarlak dilimler görülmekte­ dir. İkisinin arasındaki boşluklara köşe­ lerde küçük kalp motiflerinden çıkan rumî kompozisyonları yerleştirilmektedir. Küçük dilimle: e teğet olarak z't yönde çi­ zilen, aynı büyüklükteki yar.m dairelerin uç­ ları dışa doğru uzatılıp, büyük dilimlerin çiz­ gileriyle keşişerek, yeni biçimler yaratmak­ ta, içlerine birer hataî çiçeği konmaktadır. Kompozisyonun dış kenarı polmet, yarım palmetlere benzeyen eğri çizgilerle yapıl­ mış ilginç bir bordür oluşturmaktadır.

Altıncı cüzde, hataî motifli yazı alanını sınırlayan altı yuvarlak dilimin dış köşele­ rine konan yanm dairelerin içleri ince ru­ mî motifleriyle doldurulmuştur. Bunlara pa­ ralel çizilen daha büyük yarım dairelerin uçlan içteki dairelerle birleşerek, birbir­ leriyle keşişme noktalarında üçgenler ya­ ratmaktadır. Paralel çizgilerin arasında gü-Fotograf : 2

MEGARA'DA YAPILMIŞ KUR'AN CÜZLERİ ₂₉₅ zel bir hataî bordürü, üçgenlerin içlerinde

polmetler görülmektedir. Kompozisyon dış­ ta, palmet ve yarım polmetli ikinci bir bor-dürle tamamlanıyor (Fotoğraf 5).

Sekizinci cüzde iç içe dairelerden olu­ şan kompozisyonun ortasındaki en küçük dairenin içinde bu kez hotoî motifleri ya­ zısız olarak görülmekte; yazılar, bunun dışındaki büyük dairenin eğik çizgilerle di­ key olarak ayrılan bölümlerine yerleştiril­ mektedir. Yazıların zemininde yine hataî motifleri vardır. İnce bordürlü son daire, dışta, SİVİ i dilimli yarım pcimetlerden ya­ pılan bir bordürle çevrilerek horeketlendl-rilmiştir (Fotoğrof 6).

Dokuzuncu cüzün madalyonunun, kom­ pozisyonun esasını oluşturan dairenin için­ de, merkezi dışta olan sekiz dairenin kenar­ larının keşişmesiyle ortaya çıkan, sekiz kollu bir yıldız görülmektedir. Yıldızın köşe­ lerinde ve yıldızla daire arasındaki boşluk­ larda, aralarında, palmetlerin de görüldüğü rumî motifleri bulunmaktadır. Ortadaki bitki­ sel motifli altıgende yazılar yer almaktadır. Yazıların üst kısmında ayrıca küçük, kalpli

Fotoaraf : 3

V

Fotoğraf : 4

oir motif dikkati çekmektedir. Dairenin dışın­ da, yıldızın köşeleri doğrultusunda yerleştiri­ len palmetlerin araları yarım palmete benzer küçük yapraklarla birleştirilerek güzel bir bordür yapılmıştır {Fotoğraf 7).

12. cüzde, kompozisyonda daire açıkça ortaya konmamış, eşit büyüklükte iki üçgen­ den oluşan altı kollu yıldız hâkim duruma geçmiştir. Bu yıldız, dördüncü cüzde görü­ len Mührü Süleyman'ın başka bir biçimidir. Üçgenlerin kenarları ortalarında, içe dönük yarım daireler ycpırck değişik bir biçim oluşturmaktadır. Yıldızın köşelerinde rumî motifler, köşeler arasındaki dış boşluklarda palmet motifleri yer almaktadır. Orta ala­ nında yazıların zemini hataîlerle doldurul­ muştur (Fotoğraf 8).

14. cüzdeki madalyonda, ortada, yazı olanını sınırlayan sekiz yuvarlak dilimin te­ pelerinden çıkan çizgiler, birbirinin altından geçerek daireler yaptıktan sonra, üstte bu doirelere teğet düz çizgiler haline gelip, kompozisyonu çevreleyen bir sekizgen or­ taya koymaktadır. Dairelerin içleri orta ala­ nındaki gibi çizgi ile yapılmış hotai çiçek­ leri, aralarında ki boşluklar ise rumî

mo-296 SABİHA AKER

lifleri ile doldurulmuştur. Sekizgenin kena-nnda, yonm polmete benzer küçük yoprak-lann arka arkaya sıralanarak oluşturduğu bir bordür yer almaktadır (Fotoğraf 9).

15. cüzde, bu kez aynı büyüklükte iki karenin kenar çizgileri ac'eta bir bilmece gi­ bi, son derece ilginç bir biçimde parçala­ nıp, birbirinin içine geçerek sekiz köşeli değişik bir kompozisyon ortaya koymakta­ dır. Elde edile.n bölümlerin iç sıradakileri rumî motifleri, dış s:radakileri hataî motif­ leri ile doldurulmuştur. Dışta, köşelerin ara­ ları yuvarlak dilimlerle birleştirilip, içilerine kalp motifinden çıkan rumîler konmuştur. Madalyon sade bir tığla tamamlanmıştır (Fotoğraf 10).

16. cüzün madalyonunda ilk göze çar­ pan, ince bordürlü geniş bir çember olmak­ tadır. Bu çemberin içindeki dairenin orta­ sında altı kollu bir yıldız bulunmaktadır. Yıl­ dızın dış köşelerinde bulunan küçük altıgen­ lerin içlerinde rumî ve palmetli motifler, di­ ğer bölümlerde hataîler kullanılmıştır. Çemberin dışındaki 12 yuvarlak dilimde ise

Fotoğraf : 5

'^1

ilk

3X

Fotoğraf : 6

sıra ile yine rumî ve hataî motifleri vardır. Dilimlerin etrafı düz bir tığla çevrilmiştir (Fotoğraf 11).

17. cüzün madalyonu çok daha zarif görünüşlüdür. Sekiz yuvarlak dilimle sınırlı geniş bir daire, merkezleri dışında olan se­ kiz yarım dairenin kenarlarının keşişmesiyle ortaya çıkan yeni biçimlerle daraltılmakta­ dır. Tam ortada, sekizgen yazı bölümünün zeminindeki hataîlerle, dilimlerin ortaların­ da kalan üçgenlerde üç top (çintemani) gö­ rünüşündeki çiçekler çizgi ile yapılmıştır. Di­ limlerin iç köşelerindeki küçük bölümlerde kalp motifleri, bunların dilimlerin dışına doğru uzanan ikinci sıralarında rumî mo­ tifleri görülmektedir. Dilimlerin, tepelerin­ den, düz saplı, gonca görünüşünde, üçlü yapraklar çıkmaktadır (Fotoğraf 12).

18. cüzün madalyonunda dcire, sadece yazı alanını sınırlamakta kullanılmıştır. Dai­ renin dışına, eşit aralıkla, üç dilimli palmet görünüşünde dört iri parça yerleştirilmiştir. Bunlann içlerinde son derece ince ve güzel rumî kompczisyonları bulunmaktadır. Arala­ rındaki boşluklarda ise yine içlerinde ru­ mîler olan daha küçük başka biçimler

bu-MEGARA'DA YAPİLMİŞ KUR'AN CÜZLERİ ₂₉₇

Fotoğraf : 7

lunmakta, kenardaki sade tığ, parçaları sı­ nırlayarak bütünleştirmektedir (Fotoğraf 13).

19. cüzde, madalyonun ortasındaki ya­ zı alanı birkaç sıra düz, ince bordürlerle smırlanmakto; içinde yazılar ve hataî mo­ tifler bulunmaktadır. Dairenin dışında, bir­ birlerinin ortasından başlayacak biçimde sıralanan aynı büyüklükteki yarım dairelerin kesişmesiyle, üçgenler ortaya çıkmaktadır. Bu üçgenlerin daha küçük olan iç sıradaki-lerinin ortalarında kalp motifli rumîler bu­ lunmaktadır. Dış sıradakilerinde ise rumî ve hataî motifleri sırayla kullanılmış, kompo­ zisyon en dışta düz bir tığla bitirilmiştir.

20. cüzün madalyonunda, kompozisyo­ nun esasını, kenarları eğik çizgilerden olu­ şan, iki sıra, sekiz kollu yıldızlar ortaya koymaktadır. Yazıların bulunduğu içteki yıldızın uçları dıştakinin köşelerine rastlıyo-cak biçimde yerleştirilmiştir. İç köşelerine, sırayla, rumî motifler ve hataî çiçekleri ko­ nan ikinci yıldızın uçları birer palmetle taç-landırılmakta, dış köşelerine yarım palmet-lerle yapılmış küçük motifler yerleştirilmek­ tedir (Fotoğraf 14).

21. cüzde, yazı olanını oluşturan daire genişliyerek kompozisyona hâkim duruma

geçmiş, yazıların zemininde hataî motifleri kullanılmıştır.' Dairenin dışındaki 12 küçük yarım dairelerin içleri rumî motifleriyle dol­ durulmuştur.

22. cüzün madalyonunun kompozisyo­ nunda, ilk bakışta dairenin dışında iri pal-m3t motifleriyle yapılmış bordür dikkati çek- ; mektedir. Daha sonra dıştan içe doğru sı­ rayla, biri, küçük yuvarlakların arka arkaya sıralanmasından oluşan, iki ince bordür, bir üçlü geometrik geçme bordür, rumî mo­ tifli düz bir alan ve bunun ortasında altı yuvarlak dilimle sınırlı yazı alanı bulunmak­ tadır (Fotoğraf 15).

23. cüzün madalyonunda, 20. cüzde gö­ rülen iç içe iki yıldız, kompozisyonun orta­ sında yer almakta, yıldızın uçları dışta bir daire ile sınırlanmakta, içteki yıldız yazı alanını oluşturmaktadır. Yazıların zeminin­ de diğer cüzlerdekinden farklı olarak her-hangibir süsleme yapılmamış, sadece küçük üç noktalar konmuştur. Dıştaki yıldızın iç köşelerine birer palmet yaprak, dış köşele­ rindeki boşluklara kölp motifli rumîler yer­ leştirilmektedir. Dairenin dışında sıralanan sekiz yarım dairelerde rumî motifler

298 SABİHA AKER

Fotoğraf : 9 Fotoğraf : 11j

Fotoğraf : 10 ı Fotoğraf : 12 j

1

MEGARA DA YAPILMIŞ KUR lüyor ve kompozisyon düz bir tığla tamam­

lanıyor (Fotoğraf 16).

25. cüzün madalyonu en çok yıpranmış örneklerden biridir. Düz beyaz bir kâğıtla madalyonun bir bölümü kapatılarak son de­ rece kaba bir şekilde onarılmıştır. Kompo­ zisyona, kenar çizgileri yuvarlak dilimli ka­ reler hâkimdir. İçteki karenin kenar çizgile­ ri, dışa doğru uzatılarak, dıştaki karenin ortalarında s i v i uçlar oluşturmaktadır. Böy­

lece dış çizgileri'/ie yine sekiz kollu bir yıl­ dıza benzemektedir. Yıldızın ortasındaki ka­ renin uzcnt'Si olan köşelerinde hataî çiçek­ leri, diğer köşelerinde uçlorı küçük birer palmetle biten rumî motifleri bulunmaktadır. Yczılar karelerin kenarlarının ortalarında kalan bölümlere yerleştirilmekte, zeminlerin, de köşelerdeki rumî motiflerin devamları

görülmektedir. Ortadaki karede rumî bir kompozisyon bulunmaktadır.

26. cüzde, madalyonların en değişik dü­ zenlemelerinden biri görülmektedir. Dairenin kenar çizgileri içe doğru dönerek eşit ara­ lıklı dört küçük daire boşluk yaparken, bun­ ların aralarında kenarlar, dışa doğru döne­ rek küçük yuvarlak çıkıntılar yapmakta, değişik bir form ortaya koymaktadır. Orta­ sında dört yarım dairenin sınırladığı yazı alanı «bulunan bu bölümü, İçerden yanm

palmetlerle yapılmış bir bordur sınırla­ maktadır. Bordürlerin ortasına palmetli ve rumîli kompozisyonlar yerleştirilmiştir. Dış-.taki boşluklara yerleştirilen küçük dairele­ rin ortalarına rumî motifler konulmuş, dai­ reler üstlerinde, dışa doğru uzatılan palmet­ lerle birleştirilmiştir (Fotoğraf 17).

27. cüzün madalyonu sekizgen biçimin­ dedir. Kompozisyon dış görünüşüyle 14. cü­ ze benzemekle birlikte iç bölünüşler tama­ men farklıdır. Sekizgenin dış kenarında ve ortadaki yazı olanını sınırlayan dört büyük yuvarlak dilimde, yarım paimete beozer yaprakların crka arkaya sıralanmasıyla olu­ şan bordürler vardır. İnce bordürlerle sınırlı bu iki bordürün arasında kalan alana ru­ mî motifleri yerleştirilmektedir. Rumî kom­ pozisyonların başlangıç noktalarında kalp motifleri görülmektedir. Dilimli bordürün iç

300 SABİHA AKER

r

5^

3TC

F o t o ğ r a f : 15

kenar çizgileri, dilimler arosmda küçük üç­ genler yaparak yazı alanı sınırını hareket­ lendirmektedir. Yazıların zemini çizgi ile ya­ pılmış hataî motifleri ile doldurulmuştur. Diğer cüzlerden farklı olarak yazının ortala, rından yazı sırasına dikey olarak, dilimlerin uçlarına doğru altta ve üstte iki rumî yap­ rak uzatılmıştır (Fotoğraf 18).

Fotoğraf : 16 >

Fotoğraf : 17

fı/ladalyonların en gösterişlilerinden biri 30. cüzde yer almaktadır. Dış kenarda birbi­ rine hcfif geçerek sıralanan sekiz yarım daire bulunmaktadır. Dairelerin içteki bö­ lünüşleri ve işlenişleri son derece ilginçtir. Dışa dönük kenarlarında yarım palmete ben­ zer yaprakların arka arkaya dizilmesiyle bir bordür oluşturulmakta, bunu ince bordürler izlemektedir. Dairelerin ortalarında ve birbir­ leriyle keşişmelerinden ortaya çıkan bölüm­ lerde rumi motifleri bulunmaktadır. Daire­ lerin içedönük kenarları ise, beş, altı sıra çok ince bordürlerle zenginleştirilerek ha­ taî motifli yazı alanına geçilmektedir (Fo­ toğraf 19).

KUR'AN CÜZLERİ 301

Cüz Başları: Cüz başları karşılık­

lı olarak iki sayfada tezhiblldir. Bu başlık sayfalarının ana kompozisyonu cüzlerin 23'-ünde de aynı düzendedir. Sayfanın üstün­ deki tez;-,ıbli yatay dikdörtgenlerin içinde, zemininde helezonlar yaparak kıvnlan dal­ lar üzerinde rumî kompozisyonları bulunan başlık yazıları yer almaktadır. Sayfanın al­ tında aynen tekrarlayan dikdörtgenlerde ise. Kur'an'dan âyetler bulunmaktadır.

Yazı alanının iç kenarı, düz çizgiler ve çok ince bir bordürle sınırlanırken, dış üç kenarı güzel bir bordürle çevrilidir. Dış ta­ raftaki dikey kenarın ortası ayrıca küçük bir madalyon, yanm madalyon, ya da bir rozetle belirtilmiştir. Yazı alanında, yaz; sı­ raları çizgilerle zeminden ayrılmış, kolan boşluklar değişik biçimlerde süslenmiştir.

Başlık sayfalarından sonra diğer sayfa­ lar cetvelsizdir. Bu sayfalardaki noktaların temel biçimi aynı olmakla birlikte iç süs­ lemeleri kaldırılmıştır. Tezhibli bölümlerin tümünde kompozisyonun esasını ortaya koyan çizgiler aynı ince bordürle yapılmış­ tır. Başlık sayfalarının bu ortak genel özel­ likleri anlatıldıktan sonra, aynntılara inilir-ken. birbirinden ayrılan yönleri ele alınmış, benzer özellikleri olanlarda, tekrar aynı bil­ gilere yer veril/ne.Tiiştir (Fotoğraf 20, 21, 22, 23).

Birinci cüzde, diğer cüzlerden farklı olarak, başlık yazılarının bulunduğu dikdört­ geni sınıriayan hatoili bordür, yazı olanını dört taraftan çevrelemektedir. Bu bordür, iki tarafından ince bordürlerle sınırlıdır. Say­ fanın üç ker>arı doğrultusunda yer alan ve tüm cüzlerde görülen cna bordür ise, bun­ dan sonra yer almaktadır. Ana bordür, be-lirii aralıkloria dizilen, iri palmete benzer motiflerin aralarına son derece ince ve gü­ zel rumî kompozisyonları yerleştirilerek oluşturulmuş, diğer cüzlerde görülenlerden daha güzel bir tığla tamomlanmıştır. Nok­ talar, dairenin dilimlenerek ortalarına, kö­ şelerine ve dilimlerin ortalarındaki çizgilerin uçlanna noktalar konarak süslenmiştir.

Birinci cüzde olduğu gibi cüzlerin pek çoğunda, bordürierde, bazen tek, çoğu

za-302 4 ^ F o t o ğ r a f : 20

4" y/i-î^Sif^^"'"?"

1- Kl'%i.--.L^al

3 0 3

mm

304 SABİHA AKER man da aralarma başka motifler kanşmış

olarak rumîler kullanılmaktadır (Cüz 2,3,4, 5, 8, 9, 16, 18, 19, 20, 22, 23, 25). Sayfanın dış yan kenarı ortasında, tığların üzerine oturtulmuş yarım madalyonda rumî motif­ leri yer olmaktadır. Başlık yazısı ve zeminin­ deki rumî kompozisyonu diktörgeni doldur­ makta, köşelerde çok küçük, dilimli üçgen­ ler içinde yine rumîler bulunmaktadır. Aynı üçgen biraz büyük olarak 22. cüzde, uçları yan kenarlorda birleşecek biçimde iyice bü­ yütülerek dördüncü cüzde, dilimlerin uçları aksi yöne döndürülerek de 14. cüzde gö­ rülmektedir. Yazı alanının zemini, belirli aralıklarla yerleştirilen yaprakların boşluk­ larına, içleri ince, paralel çizgilerle doldu­ rulup, uçlarına noktalar konan, yuvarlak dilimlerin arka arkaya sıralanmasıyla süs­ lenmektedir. Aynı süsleme, cüzlerin pek ço­ ğunda yapraksız olarak kullanılmıştır (Fo­ toğraf 24).

İkinci cüzde, bordûr tamamen rumîler-le yapılmakta, tığ saderumîler-leşmektedir. Sayfa kenanndaki yuvarlak madalyonun ortasın­ da rumîler, kenarlarında yarım palmete benzer yapraklarla yapılan bir su bulun­ maktadır. Başlık yazısının köşeleri, üç ya­ rım dairenin yonca yaprağı görünüşünde dizilmesi ve oçık uçlannın dilimli, yarım yap­ rak biçimi verilerek dikdörtgenin uzun ke­ narıyla birleştirilmesiyle değişik bir görü­ nüş almaktadır. Köşelerdeki bu bölünüş bi­ raz farklı olorak 15. cüzde de görülmekte­ dir. Başlık yazısının bulunduğu alan eüps görünüşü olmakta, üçlü yarım daire gru­ bu bunun ucuna yerleştirilmektedir. Yazı sıralarının araları çapraz olarak taranmış zemin üzerine çizgi ile yapılmış hataîlerden oluşan sular ve üç noktalarla süslenmek­ tedir. Yazı aralarında hctaîli süsleme başka cüzlerde de görülmektedir (Fotoğraf 26).

Üçüncü cüzün bordüründe bir sıra ru­ mî, bir sıra palmetlerle yapılmış iki su iç içe geçmektedir. Başlık yozılannm köşeleri, kısa kenara bitişik, İçinde rumîler olan üç yuvarlak dilimli bir yarım daire ve bunun ortasından çıkarak iki tarafa dağılan eğik çizgilerin oluşturduğu, hataî motifli ikinci

bir bölümle değişik bir görünüş kazanmak­ tadır (Fotoğraf 27).

Dördüncü cüzde başlık yazısının ze­ minindeki rumîlerin orasında palmetler yer almaktadır. Beşinci cüzde bu bölümde yap­ rak ve palmet motifleri daha çok görülmek­ tedir.

Beşinci cüzün başlık yazısının köşele­ rinde, kenarlara bitişik yuvarlak üç rozet, ortalarında açık uçlu başka bir daire ile birbirlerine bağlanmakta, açık uçlar iki di­ limli çizgilerle uzun kenara birleştirilmekte­ dir. Rozetlerden kısa kenar ortasında, daha büyük olanının içinde, palmetlerle yapılmış bir motif bulunmaktadır. Karşılıklı olarak uzun kenarlara yerleştirilen diğer rozetlerin içinde ise ortası yıldız biçiminde geçme motifler görülmektedir. Rozetler orasında kalan boşluklar, hotaîlerle süslenmiştir. Kö­ şelerde tek olarak, geometrik geçmeli ro­ zet, cüz 12 ve 19 da, rumî motifli rozet cüz 26'da da görülmektedir. Sayfa kenarındaki madalyon palmet şeklindedir ve içinde hataî motifleri vardır. Sayfanın ortasında, yazı aralarını süsleyen hotoîlerin zemininde üç noktalar bulunmaktadır (Fotoğraf 28).

Cüz altıda, bordürler yarım palmete benzer motiflerle yapılmıştır. Aynı karak­ terde motiflerle yapılmış bordürler cüz 12, 14, 15, 17, 21, 26'da da bulunmaktadır. Kenarda palmet biçimli madalyonda yine aynı motifler görümektedir. Başlık yazıla­ rının zemininde rumîler arasında palmet­ ler yer almaktadır. Köşelerde, yuvarlak, üç dilimli iki yarım dairenin, birbirinin içi­ ne geçerek kesişmesiyle değişk bölümler ortaya çıkmaktadır. Bunlardan ortodakin-de yanm polmetli, karışıklıklı uzun kenar­ lara bitişik olanlarında hotaîli, kısa kena­ ra bitişik, en genişinden ise, rumîli motif­ ler bulunmaktadır (Fotoğraf 29).

Cüz sekizde başlıktaki düzen çok de­ ğişiktir. Başlık yazısının alanı, uzun ke­ narlara karşılıklı yerleştirilen hotaîli su­ larla daraltılmaktadır. Sular, köşelere gel­ meden yazı ile aynı hizada bitmekte, uç­ ları yarım daire şekline dönüşmektedir.

MEGARA^DA^APILMIŞ KUR'AN CÜZLERİ

305

3

l i ,

Fotoğraf : 24

306 SABİHA AKER

ar

m »

MEGARA'DA YAPILMIŞ KUR'AN CÜZLERİ 3 0 7 A. . r ^ V l { • i-i t*

8-1^.

m/l

1

c

fi

4

s :

308 SABİHA AKER

ft

• T «T »' v

mm

F o t o ğ r a f : 30

Bu dairelerin, kısa kenar ortasındaki dai­ relerin açık uçlarının uzantılarıyla keşiş-mesinden ortaya çıkar küçük bölümlerde kâlp motifleri yer almaktadır. Köşelerdeki boşluklarda rumî motifler vardır. Sayfa kenarında, üçgen görünüşündeki yarım madalyonun içinde, yarım palmet motifli üç yaprak bulunmaktadır. Sayfanın yazı olanında palmet ve rumî motifleriyle yapı­ lan süslemeler başka cüzlerde de görül­ mektedir.

Cüz dokuzun kenar bordüründe rumî-ler küçük taçların ve kâlp motifrumî-lerinin iç­ lerinden çıkmaktadır. Başlık yazılarının köşeleri 1/4 daireler şeklinde ve hatoî mo­ tiflidir. En karakteristik yanı başlık .yazısı­ nın iki ucunda, zemindeki helezonlar biçi­ minde kıvrılan rumî dallarıyla hiç ilişkisi bulunmayan, yarım palmetlerden oluşan iri bir motifin yer alışıdır.

12. cüzde bordürün tığı vardır, kenar­

daki palmet biçimli madalyon bordürden hcfif aralıklı yerleştirilmiştir.

14. cüzün bordürü, palmetli bordürlerin değişik bir örneğidir (Fotoğraf 25).

15. cüzün başlık sayfasının özellikleri, daha önce anlatılan cüzlerde verilmiştir (Bak: İkinci cüz Fotoğraf 26, Altıncı cüz -Fot-ğraf 29).

16. cüzün bordüründe aralıklı olarak, rumîlerin uçlarında küçük palmetler yer almaktadır. Sayfa kenarındaki, iri hotaî çiçekli yarım madalyon, bordüre tcmcmen bitişik olarak yerleştirilmiştir. Başlık yazı­ larının uzantısı olan palmet şeklindeki boş­ lukların ortasında, rumîlerin oluşturduğu yine palmet biçimli küçük bir taç bulun­ makta, köşelerde kalan boşluklar yarım palmetler, dilimli üçgenler yapmakta, içle­ rine rumî kompozisyonları yerleştirilmekte­ dir {Fotoğraf 30, 32). Köşelerde palmet ve yarım palmete benzer boşluklar cüz 18, 21,

MEGARA'DA YAPILMIŞ KUR'AN CÜZLERİ ₃₀₉

afi

V

Fotoğraf : 31

ve 23'de de görülmekle beraber ortaya ko­ nuş ve yerleştiriliş biçimleri farklıdır.

17. cüzün başlık yazısının köşelerin­ deki daire rozetlerin çerçevesi, dış tara­ fında yanm daire, iç tarafında yarım yap­ rak biçiminde çıkıntılar yapmaktadır. Ro­ zetin ortasındaki açık uçlu dairenin uçla­ rı, yazı cbn:nm devamı etkisini bırakacak şekilde dilimli çizgilerle kenarlara birleşti­ rilerek iki değişik bölüm ortaya koymakta­ dır. Bunlardan dıştakinin içinde yarım pal-mete benzer küçük yapraklarla bordür et­ kisi bırakan, içtekinde rumîlerle yapılmış motifler, rozetin dışında kolon köşe boş­ luklarında hataîler yer olmaktadır. Başlık yazılarının köşelerinde aynı karakterde bir düzenleme, ayrıntılarında değişiklikler ya­ pılmış olarak 30. cüzde de görülmektedir. Sayfa kenarında, rumî motifli yarım daire­ nin etrafında palmet biçimli beş yaprak

sıralonak kurulan yarım madalyon, düz

olarak tığların üzerine oturtulmuştur (Fo­ toğraf 22, 33. 34).

18. cüzün bordüründe çift sıra palmet-li motifler birinci plana geçmiş, rumîler çok az kullanılmıştır. Sayfa kenarındoki palmet madalyon, bordürün bir devamı olarak görülmektedir. Başlık yazısı köşe­ lerinde rumî motifleri vardır. Sayfanın ya­ zı alanındaki boşluklar, çizgiyle yapılmış rumîlerin dilimler oluşturacak biçimde, ar­ ka arkaya dizilmesiyle doldurulmuştur (Fo­ toğraf 23, 35).

19. cüzde başlık yazısının bulunduğu elan, köşelerde yuvarlaklaştırılarak oval bir görünüş almakta ve geçme yuvarlak" bir rozetle kısa kenara bağlanmakta, ro­ zetin dışında kalan boşluklarda hataîler kullanılmaktadır. Aynı rozet, sayfa kenarın­ da bordürün ortasındaki boşlukta yer ala­ rak, sayfanın kenarını palmet biçimli ma­ dalyona bağlamakta kullanılmıştır.

Bor-Fotoğraf : 32

dürde kâlp motifleri, palmet ve rumîler bir aroda görülmektedir.

20. cüzde rumîlerin kâlp motifleri ve taçlar oluşturduğu ana bordürden sonra başlık yazısmm bulunduğu dikdörtgen, iki tarafı ince bordürlü kıvnmlı çizgilerle ya­ pılmış bir su ile sınırlanmaktadır. Köşeleri yuvarlaştınlarak elips görünüş alan baş­ lık yazısı alanı ile dikdörtgenin kısa kenar­ ları arasındaki boşluk hataîlerle süslen­ miştir.

21. cüzde başlık yazısının bulunduğu dikdörtgenin kısa kenarından içeriye doğru

uzanan palmet biçimli boşlukta rumî kom­ pozisyonu yer olmaktadır. Yazıların zemi­ nindeki rumî motifleri köşelere değin de­ vam ettirilerek palmetin dışındaki yarım palmet biçimli boşlukları doldurmaktadır.

22. Cüzde rumîli bordürün uçlarına oturtulmuş ve 16. cüzde görülenle aynı karakterde, hataîll bir yarım madalyon gö­

rülmektedir. Başlık yazısı köşelerinde de küçük, rumîli üçgenler yer almaktadır (Fo­ toğraf 31).

23. cüzün bordürü dış kenar ortasında eğik bir çizgi ile kesilerek, madalyon elde edilen bu boşluğa kaydırılmakta ve çift kâlp motifiyle sayfanın yazı alanı kenarına bağlanmaktadır. Madalyonun ana çizgileri, dairenin, dörtlü iki sıra yarım dairelerin iç içe geçerek bölünmesiyle ortaya çıkmakta, içine rumî motifleri, bu geometrik düzene uygun olarak yerleştirilmektedir. Başlık ya­ zısının köşelerinde, yazı alanının içe kıvrı­ lan uzun kenar çizgileri, kısa kenara teğet yanm çember biçimine dönüşmekte, köşe­ lerden zıt yönde çıkan aynı tip bir çizgi, yanm çemberin karşısında, yarım yaprak biçimini almaktadır. Kesişen çizgilerin or­ tasında palmet, yo da lâleye benzer ru­ mî motifli bir bölümle altında ve üstünde küçük üçgen bölümler ortaya çıkmaktadır. Palmetin dışındaki boşluklar, hataî

motif-MEGARA'DA YAPILMIŞ KUR'AN CÜZLERİ 311 leriyle doldurulmuştur. Sayfonın yazı ala­

nı süslemesi 18. cüzdeki gibidir (Fotoğraf 36, 37).

25. cüzün bordürü rumîli ve palmetli bir suyun üzerine, ince uzun, iri yaprak­ larla yapılan ikinci bir su yerleştirilmekle elde edilmiştir. Başlık yazısmın zemininde rumîler arasında iri palmet yapraklar gö­ rülmektedir. Başlık yazısının köşeleri, diğer cüzlerden çok farklı olarak köşeli, düz çizgilerie bölünerek, bir y.ldızın parçalan etkisi bırakcn biçimler ortaya koymaktadır. Bunlardan kısa kenoro bitişik olanında ru-mî, karşılıklı uzun kenariara bitişik olan­ larında da hotaî motifleri görülmektedir (Fotoğraf 38).

26. cüzde sayfa kenarındaki madalyon yarım palmellere benzer kıvrımlı

yaprckla-nn devcımı olan bir tcç şekline dönüşmüş­ tür (Fotoğraf 39).

27. cüzde bu taç, palmetlerie yapılmış bordürün devamı olarak görülmektedir.

30. cüzde başlık yazısının köşelerinde 17. cüzde anlatılan rozetin, dış tarafındaki yarım daire kalkmış, içteki rumî motifleri yerine hataîler yerieştirilmiş olarak değişik bir örneği görülmektedir. Bordur palmet­ lerie yapılmıştır.

S u r e Başları: Cüz başlarındaki geometrik düzen, sure başlarında, başlık yazısını içeren dikdörtgen kompozisyonun ana karakterini oluşturmaktadır. Bununla beraber, 23. cüzün hiçbirinde, birbirinin ta­ mamen aynı olan sure başlığı görülmemiş­ tir. Son derece güzel örneklerin her biri yeni bir yorumla zenginleştirilmiştir. Baş­ lık yazılarının zemini rumî ve hataî kompo-zisyonlan ile doldurulmuştur (Fotoğraf 40-43). Köşe bölmelerindeki motifler, bazen zemindeki motiflerie aynı olmakta, bazen de rumî ve hataîler alternatif olarak kulla­

nılmaktadır. Bu bölümlerde görülen rozet­ lerin içinde, bazılan geçme olan geomet­ rik karakterii motifler bulunmaktadır

312 SABİHA AKER

^ " . -•>•.

MEGARADA YAPILMIŞ KUR AN CÜZLERİ 313

1

Fotoğraf : 36 Fotoğraf : 37

314 SABİHA AKER F o t o ğ r a f : 38 39

\

5\

fi

MEGARA'DA YAPILMIŞ KUR'AN CÜZLERİ _31S

4

Fotoğraf : 40

toğraf 41, 42). Ana dikdörtgenin etrafı ru-mîler, palmet ve y a r m palmete benzer yapraklar, geçmeler, ya da geometrik dü­ zende başka bordürlerle sınırlanmıştır. Bu bordürler, bazı örneklerde tekrar düz, ince bordürlerle sınırlanmış, bazen de dikdört­ genin içine kaydırılmıştır. Dikdörtgene, sayfanın dış kenarı doğrultusunda daire ya do palmet biçimli küçük madalyonlar eklenmiştir. Örneklerin büyük bir çoğun­ luğunda madalyonlar dikdörtgene küçük bir geçme çift kâlp motifi ile bağlanmış, bazılarında ise yarım madalyonlar dikdört­ gene bitişik olarak verilmiştir. Madalyonla­ rın içi geometrik geçmeler, yarım palmet-ler, ya da rumîler kullanılarak yapılan kon-pozisyonlorla doldurulmuştur.

Güller: Kur'an'da bulunan güller

de insanın yaratıcı gücünün üstün örnek­ lerini vermektedir. Çok değişik düzen­ lemeler gösteren örnekler, daire, domla.

damlanın alt ucu sivrileştirilerek simetrik olmayan bir elips, palmet, bazen de tama­ men ayrı biçimler ortaya koymaktadır. Kompozisyonlarda rumî, hataî, palmet, ya­

rım palmet motifleri kullanılmıştır. İçleri yazılı, ya da yazısız olanları vardır. Fotoğ­ raf 44'de görülen, içi rumîlerle süslü hüöl, ortasındaki yazılı daire madalyonla ilginç bir kompozisyon oluşturmaktadır.

Daire olanların bazılarında, süsleme­ nin ağırlığı dairenin içine kaydırılmakta, iç içe ince bordürler, yıldız, ya do başka bi­ çimlerde bölünüşler görülebilmekte, yazı­ ların zemininde çoğulukla ince rumî kom­ pozisyonları yer almaktadır (Fotoğraf 45). Süslemelerin ağırlığı bazı örneklerde, dai­ relerin dışındaki hareketli bordürlerdedir (Fotoğraf 46).

Damla ve elips biçiminde olanlarda yczılar ortada, yine daireler içinde görül­ mektedir (Fotoğraf 47).

316 SABİHA AKER

F o t o ğ r a f : 41

Yazısız olanlarırdo elips ya da palmet biçimli, yanm palmate benzer yapraklar ve kıvrımlı motiflerle yapılmış olanları çoktur. Bunların içleri rumîler ve hataîlerle süslen­ miş örnekleri daha az görülmektedir (Fo­ toğraf 48, 49). •

Ket e bel er: Cüzlerin son sayfala­

rındaki ketebeler, tezhibli bölümler içinde verilmiştir. Dikdörtgen, ya da değişik bi­ çimler içine alınan ketebe yazılarının sıra­ ları hareketli çizgilerle zeminden aynimış, aralarda kalan boşluklar cüz başlannda görülenlerden daha zengin bir biçimde ru-mî, hataî, palmet, yarım palmet motifleri, çeşitli çizgiler yardımıyla süslenmiştir. Ba­ zı örneklerde üst kenara bitişik, tam, ya da yarım rozetler, madalyonlar bulunmak­ ta, bazen de yazı alanının dışındaki süs­ lemeler dört kenara yapılmaktadır (Fotoğ­ raf 50, 51).

RENKLER :

Bu kadar zengin motif ve kompozisyon-lan içeren cüzlerin tezhiblerindeki renkler de aynı oranda zengin bir kullanılış biçimi ortaya koymaktadır. Tezhiblerin cüzlere, ya da bulundukları yerlere göre, renklerin­ de fazla bir değişiklik olmamakta, fakat bu renklerin motiflere dağılımı her kompo­ zisyonda yeni bir düzen kazanmaktadır. Tüm motiflerin siyahla tahrillenmesi ortak özelliğidir. Mavi ve altın temel renklerdir. Tığlar her yerde koyu mavi ile yapılmıştır.

Birinci cüzün renklerinin düzeni diğer­ lerinden biraz farklıdır. İlk sayfadaki ma­ dalyonda, çoğu kez tamamen altın olan yazı zemini, burada renklendirilmiştir. Ko­ yu mavi zemin üzerinde, küçük kıvrımlar ve noktalar beyazdır. Hataî çiçek ve yop-raklannda mavi, turkuaz ve pembenin iki tonu, koyular içte, açıklar dışta olacak bi­ çimde kullanılmış; kenarlarda, kuzu

deni-i ^ ! 5 ^ ? ^ : £ f L ™ : ^ ^ ı ş K U R ' A N C Ü Z L E R İ

317

r:

F o t o ğ r a f ; 4 2

318 S A B İ H A A K E R

Fotoğraf : 44

len beyaz boşluklar bırakılmıştır. Saplar tamamen altındır. Yazılar, beyazla yazıl­ mış, altınla sınırlandıktan sonra tekrar si­ yahla tchrilienmiştir. Yazı alanmı sınırlayan inc3 bcrdüı-, beyaz üzerine siyah noktalar konarak yapılmıştır. Bu bordur, cüzlerin tümünde, çeşitli yerlerdeki kompozisyonla­ rın ana bölümlerini ayıran çizgilerde kul­ lanılmıştır. Ksnar bordüründe, yonm pal-metli motiflerin, ortaları mavi tonları, ke­ narları pembe tonları ve tepedeki sivri yap­ rak turkuaz tonlarındadır. Bunların arala­ rında, koyu mavi zemin üzerindeki rumî-lerin kâlp motifli grubu turkuaz, diğerleri altınla yapılmakta, ortada, çok küçük bir parçada pembeye yer verilmaktedir. Tığlar koyu mavidir.

Başlık sayfasının kenar bordüründe, koyu mavi zemin üzerinde rumîlerin bir grubu altın, diğer grubunun ortaları siyah,

kenarları beyaz renktedir. Yarım polmetli motiflerde, koyu maviler ortada, turkuazlar yonlordo, pembeler uçlarda kullanılmakta­ dır. İç bordür. siyah zemin üzerine, çiçek­ lerin ortaları turkuaz tonları, uçları pembe tonları, yapraklar mavi tonları, saplar al­ tın ve küçük noktalar beyaz olarak oluş­ turulmaktadır. Beyczla yazılıp, kenarları önce altın, sonra siyahla tahrillenen baş­ lık yazısının zemininde, koyu mavi üzerine yapılan rumî dallarında turkuaz hâkimdir; altın çok az kullanılmaktadır. Bu cüzün başlık yazısı ve zsmininde görülen renkler tüm cüzlerde aynıdır. Yalnız zemindeki motiflerin renkleri da^jişmektedir. Köşeler­ deki küoük üçgenler tamamen altınla dol­ durulmakta, üzerine siyahla motifler çizil­ mektedir. Sayfanın yazı alanındaki yaprak­ lar yine mavi tonları, noktalar ve çizgiler Gİtm, çizgilerin uçlarındaki küçük noktalar siyah renktedir. Aynı renkler sayfa kena-rındoki modclyondo do görülmektedir.

Cüzün iç sayfalarında, sure başlıkla­ rında görülen renkler değişmemektedir. Birinci cüze ait fotoğraf 40'da görülen su­ re başlığındo, kenar bordürü, koyu mavi üzerine oltın ve beyazla yapılmıştır. İnce bordürlerin düz olanlar, altın, desenli ola­ nı beyoz üzerine siych noktalıdır. Tama­ men yapıştırma altın zemin üzerine başlık

MEGARA'DA YAPİLMİŞ KUR'AN CÜZLERİ 319

Fotoğraf : 46

yazısı turkuazla yazılmış, zemindeki rumî dalları beyazla yapılmış, rumîlerin içlerine siyaiılar konmuştur. Köşelerde, koyu mavi zemin üzerindeki turkuaz rumîler. yine

tur-kuaz çizgilerle birbirine bağlanarak yazı alanını sınırlamaktadır. Dikdörtgenin ucun­ daki yanm madalyonda ise pembe ve tur-kucız tonları çok, mavi az olarak görülmek­ tedir. Motifler birbirinden alîın ve siyah tahrillerle ayrılmakta, koyu mavi bir tığ

kompozisyonu dıştan düz olarak sınırla­ maktadır.

Cüzün, sayfa kenarlarındaki güllerinin renklendiriimesinde, yine aynı renkler kul­ lanılmaktadır. Güllerin ortasında altın ya-z.Iarm bulunduğu daireler, sarıya bakan cç;k kızıl kahverengi zeminlidir. Kızıl kah­ ve burada, altının koyu bir tonu etkisini bırakmaktadır.

İkinci cüzce, renkler daha sadeleş-.Tiektedir. Madalyonun ortasında, yczı ala­ nı zemini tamamen altındır. Yazılar beyaz­ la yazılmakta, siyahla tahrillenmekte, mo­ tifler altın üzerine siyah çizgilerle yap;l-maktcdır. Madalyonların ortalarındaki ya­ zılı bölümlerin, bu renk düzeni, cüz üç. dört, beş, dokuz, 14, 13. 17. 18, 19, 21. 22. 27 ve 30'da aynen görülmekte, cüz dört, 12. 15 ve 26'da ise yazıların zemininde, mo­ tiflerin aralarındaki boşiuklar kızıl kahve­ rengiyle gölgelenerek farklılaşmaktadır. Yazı alanını çereleyen düz altın bordürle-rin ortasında, ince beyaz bordür yer al­

maktadır. Konar bordüründe, yarım daire­ lerin koyu mavi zeminleri üzerindeki hataî çiçekleri mavi tonları, küçük yapraklar al-tm, üç noktalar beyazdır. Yarım dairelerin crabr.nicV.i üçgenlerco, eltin zemin üze­ rine motifler siyah çizgilerle yapılmaktadır. Küçük yarım dairelerle, bunların dışındaki­ ler arasında kalan boşluklarda, beyaz, üç noktalı koyu mavi zemin üzerinde su'ar altındadır. Dairelerin dış köşelerinde, ya­ rım palmetli motiflerin renkleri ve bcya-nışları, İçteki hataîlerde görüldüğü gibi'Jir.

Başlık sayfasının bordüründe, kcyu mavi zemin üzerinde rumî sularının bir grubu içleri siyah, dışlan beyaz olarak, di­ ğer grubu altınla yrpılmakta, koyu rr.avi tığla sınırlanmaktadır. Başlık yazılcrınm

Fotoğraf : 47

320 S A B I H A A K E R

F o t o ğ r a f : 4 8 ;

zemini koyu mavi üzerine beycz üç nok­ talı, rumîler tamamen altındır. Rumîlerin geniş yapraklarının içlerinde koyu mavi kullanılmaktadır. Köşelerde motifler yapış­ tırma altın üzerine siyah çizgilerle yapıl­ mıştır

Cüzün iç sayfalarında, bazı sûre baş­ lıklarında koyu mavi üzerine, yazıların tur-kuazla yazıldığı, zeminindeki motiflerin be­ yazla renklendirildiği görülmektedir. Altı­ nın çok kullanıldığı yerlerde, altı.ıla birlik­ te kızıl kahverengi kullanılmaktadır. Gül­

lerde kullanılan renkler de bunların benze­ ridir.

Üçüncü cüzün renk düzeni, ikinci cü­ ze çok yaklaşmaktadır. Mesela; madalyo­ nun ortasındaki yazı alanı ve büyük dilim­ lerin aralarındaki küçük üçgenler tama­ men yapıştırma altın, üzerlerindeki motif­ ler siyah çizgilerledir. Yazı alanını sınırla­ yan dilimlerin dış köşelerindeki üçgenlerin zeminleri koyu mavi, üzerinde motifleri Fotoğraf : 49

MEGARA'DA YAPILMIŞ KUR'AN CÜZLERİ 321 Oluşturan rumilerin bir grubu beyaz, or­

talan siyah, diğer grubu altındır. Yuvarlak dilimlerin tepelerinden çıkan bordürlerin rumîli olanları koyu mavi zemin üzerine al­ tınla, yarım palmete benzer eğik çizgilerle yapılmış olanları da mavi tonları ve beyaz­

la yapılmaktadır. Bu renk düzeni iç sayfa­ larda da devam etmektedir.

Dördüncü cüzde kullanılan renkler ko­ yu mavi ve tonları, altın, siyah, beyaz ola­ rak görülmektedir. Cüzün madalyonunun ortasındaki yıldızın iç ve dış köşelerindeki üçgenlerde, koyu mavi zemin üzerinde, ha-taî çiçeklerinin ortaları mavi tonları, kenar-lan beyaz, yaprakların içi altındır. Rumîler-de tamamen beyaz, altın ve oz olarak si­ yah kullanılmıştır. Dıştaki bordürde ise ko­ yu, açık mavi, beyaz, motiflerde, içten dışa doğru yer almaktadır. Motif gruplan ora­ larında kalan çok küçük üçgen bölümler siyah üstüne beyazla desenlenmektedir. İç sayfalardaki renk düzeni madalyonda görülene benzemektedir. Altınla beraber kullanılan kızıl kahverengi bu cüzde de görülmektedir.

Beşinci cüzün renklerinde, diğer cüz­ lerden ayrılan en önemli nokta altın ora­ nının koyu maviden daha fazlalaşmış ol­ masıdır. Özellikle başlık sayfasının yazı sıraları arasındaki boşluklar sulu altınla boyanarak, üzerine çiçek ve yapraklar, or­ talarına çok az koyu mavi konularak, be­ yazla yapılmıştır. Siyah çizgilerle sınırla­ nan desenler arasındaki boşluklarda' görü­ len küçük üç noktalar yine siyahla yapıl­ mıştır.

Altıncı cüzün madalyonunda ortadaki yazı alanı ve bunun dışına sıralanan altı yarım dairenin zeminleri mavidir. Yazıların aralarındaki hataî-çiçekler, morumsu bir bordo ve pembe tonları, beyaz, altınla ya­ pılmaktadır. Aynı renkler büyük yarım dai­ relerin içlerindeki, siyah zeminli suların hataî çiçeklerinde de kullanılmakta, suyun yapraklarında mavi tonları görülmektedir. Yazı alanına bitişik, küçük yarım dairele­ rin içlerinde rumîler beyaz ve altınla ya­ pılmakta, ortalarında çok az siyah

kulla-nılmaktadir. Dıştaki bordür tamamen mavi tonlarmdadır.

Başlık sayfasının bordürü de aynı ma­ vi tonlarıyla yapılmıştır. Başlık yazısının aralarındaki motifler altın, yazılar ile kö­ şelerdeki boşluklar arasındaki elips bi­ çimli bölümde yer alan yarım palmetli mo­ tif pembe tonlanndadır. Her cüzde görül­ meyen bu renk, sayfanın yazı alanındaki çiçeklerde de görülmektedir. Elipsin iki ucundaki boşluklar tamamen altın üzerine siyah çizgi motiflidir. Sayfanın, tamamen altın olan yazı sıralarının oralanndaki mo­ tifler hafif renklendirilmiştir. İç sayfalarda kullanılan renkler bu bölümlerdekilerle ay­ nıdır.

Sekizinci cüzün madalyonunun ortası tamamen yapıştırma altın üzerine siyah çizgi motiflidir. Bunun dışındaki büyük dai­ renin koyu mavi zeminli bölümlerinde ya­ zılar beyaz, motifler altındır. Daireyi sınır­ layan ince bordürlerle, en dıştaki yarım palmetli motifler mavi tonları ve beyazla oluşturulmuştur. Yazı sıralannın araları, al­ tınla doldurulan başlık sayfalannda ve cü­ zün iç sayfalarında, daha önceki cüzlerde görülen pembe, turkuaz tonlan ve kızıl kahverengi görülmektedir.

Dokuzuncu cüzün madalyonunda, or­ tadaki yıldızın iç köşelerinde siyah üzeri­ ne beyaz ve altın üzerine siyah çizgi mo­ tifler sırayla yer almaktadır. Yıldızın dış köşelerinde mavi zemin üzerinde motifler altındır. Dairenin etrafında mavi tonlarıyla renklendirilen palmetli motiflerin ortaların­ da pembeler, suların birleştiği yerlerde üç­ gen siyah lekeler görülmektedir.

Başlık sayfasının koyu mavi zeminli bordüründe taçlar, sırayla mavi ve beyaz, ortaları siyah olarak yapılmakta, rumî ve kâlp motiflerinde altın kullanılmaktadır. Ke­ nardaki madalyonda bu renklere az olarak pembe eklenmiştir. Başlık yazısının zemi­ ninde rumîler altın, palmetli motif pembe tonlan, köşelerdeki daire kesitleri yapış­ tırma altın ve kızıl kahverengindedir. Say­ fadaki yazı sıralannın aralan sulandınimış altınlarla doldurulmuş, üzerindeki

motifle-322 SABiHA AKER

l i r

F o t o ğ r a f : 50

rin içleri boş bırakılarak, sadece altınla sınırlanmıştır. Sûre başlıklarında ve güller­ de bu renkler değişmemektedir.

12. cüzde görülen renk düzeninde önemli bir değişiklik yoktur.

14. cüzün madalyonunda yazılı bölü­ mün etrafına dizilen daireler bir altın, bir turkuaz zeminli ve altın motifli olarak gö­ rülmektedir. Dairelerin aralarında koyu ma­ vi zemin üzerinde rumîler sırayla bir bö­ lümde beyaz ve altın; diğer bölümde tur­ kuaz, aralarında çok küçük pembe parça­ lar ve altın olarak renklendirilmektedir. Ke­ nar bordürü mavi tonlarıyla yapılmıştır. Başlık sayfasında tamamen mavi ton­ ları hâkim duruma geçmektedir. Yazı kö­ şelerinde altın, motiflerin arasında kızıl kahverengi dikkati çekmektedir. İç sayfa­ larda, başlıklarda ve güllerde, ketebede, pembe, kızıl kahverengi tonları değişik bi­ çimlerde yeniden kullanılmaktadır.

15. cüzün madalyonunda turkuaz ve pembe görülmemekte, zeminde altın ve ko­ yu mavi eşit etki bırakacak oranda kulla­ nılmaktadır.

Başlık sayfasında renkler değişme-mekte, yazı sıralarının araları sulu altınla boyanmakta, üzerindeki motifler hafif renk­ lendirilmektedir.

16. cüzde görülen renklerde önemli bir değişiklik dikkati çekmemektedir.

17. cüzün madalyonun zemininde altın hâkim duruma geçmekte, koyu maviler azalmaktadır. Motiflerde mavi tonları, si­ yah, beyaz, altının yanında da kızıl kahve­ rengi görülmektedir.

Başlıklarda ve iç sayfalarda aynı renk­ ler sürdürülmektedir.

18. cüıün renkleri de 17. cüzün benze­ ridir. Yazı alanı dışındaki bölümlerin tü­ mü koyu mavi zeminlidir.

19. cüzün madalyonunda, ortadaki al­ tın dairenin etrafında, iç içe geçen yarım dairelerin dört tanesinde zemin koyu ma­ vidir. Bu bölümlerin iç sıralarında motifler, birinde siyah-beyaz, diğerinde turkuaz ve altın olarak, dış sıralarında beyaz - siyah, altın, karışık olarak yer almakta; dilimler arasında kalan ikinci sıra yarım dairelerin

MEGARA'DA YAPILMIŞ KUR'AN CÜZLERİ ₃₂₃

i» iıii.ii

4 * A

-4i)

Fotoğraf : 51

boşluklarında, kızıl kahverengi ve altın kul­ lanılmaktadır.

Başlık sayfasında bordur, madalyon ve başlık yazısının koyu mavi zemini üze­ rinde motifler yine siyah, beyaz, altın, ma­ vi tonları ve turkuaz ile yapılmakta, başlık yazısının köşelerindeki boşluklarda altın, kızıl kahverengi ile birlikte kullanılmakta­ dır.

İç sayfalardaki tezhiblerde bu renkle­ re pembenin tonları da katılmaktadır.

20. cüzün madalyonunda yıldız biçimli yazı alanı zemini koyu mavi, yazılar altın, aralarındaki motifler beyazdır. Dıştaki yıl­ dızın İç köşelerinde, sırayla, bir bölümde koyu mavi üzerinde altın, siyah, beyazla yapılmış, diğer bölümde kızıl kahve üze­ rinde altınla yapılmış motifler bulunmakta­ dır. Köşelerindeki yarım palmetli motifler mavinin tonlarıyla renklendirilmiştir. Beş­ lik sayfasında ve iç sayfalarda aynı renk düzeni sürdürülmüştür.

21. cüzde altın hâkim durumdadır. Ma­ dalyonun geniş daire yazı alanı tamamen altın, etrafındaki küçük yarım daireler ko­

yu mavi zeminlidir. Dilimlerin içlerinde mo­ tifler sırayla beyaz, altın, turkuaz olarak görülmektedir.

22. cüzün madalyonunda yuvarlak di­ limli yazı alanının dışında kalan bölüm ma­ vi zemin üzerine altın motiflidir. Geçme bordür tamamen altın, daha sonra yer olan ince bordür mavi üzerine beyaz yu­ varlak çizgilidir. Dıştaki palmetli bordürde ise mavi, turkuaz, pembenin tonlan, siyah, beyaz ve altınla birlikte görülmekte; aynı renkler daha sonraki sayfaların tezhible-rinde de kullanılmaktadır.

23. cüzün madalyonunun koyu mavi yazı olanının üzerinde, beyaz üç noktalar bulunmaktadır. Yazılar altındır. İkinci sıra yıldızın uçlarında aitm zemin üzerine mo­ tifler pembe tonlarıyla renklendirilmekte-dir. Yıldızla, dış daire orasında kolan üç­ genlerde, siyah üzerinde kâlp motifleri sı­ rayla, altın ve beyazdır.

Başlık sayfasında bordür. madalyon ve başlık yazısı zemini koyu mavi; mo­ tifler, mavi tonları, beyaz, turkuaz, siyah ve altındır. Başlık yazısı köşesindeki

m SABlHAAXER

M t t M tüm W kail Icohverenai. ortadaki lâle bioimK böifimOn zemininde styah, mo-tUWrtfide flwvl tonkin, attın ve b e y «

flörfll-mcMedir. — Gfiz «sna renklerinde altın ve mavi

temkin hâkim duıtundadır.

26. eOzQn modatyomuHin ortxMn v» kO-oOk yuvortak rozetleri altın, buntar arawn-do kolon bdlOmler koyu mavi zeminikür. 1% ItordCirier m b ^ tonkin, nımt motifleri

\m beyaz ve ofbnio yoiNlmtşür. ic eoyfo-nm ta«hiblerfnde aynı .renkler

eûrdûrûi-inektedir.

. ^27. cOzOn madalyonunda tamamen ol-tjn M n Özerine motifler siyah pizgitorie yditlimş, çok oz renk kûUantimıştır. Yanm p g p i â l bordflrierde mavinin tonlan yer • (»ifiaktadır.

30. Gözün madalyonu oitının çok kulla-nıkiığı ve diğer cüzlerde görülen renklerin tümünü kapsayan cok zengin bir düzen-i«ine ortaya koymaktadır. Daha sonraki eoyfaiann tezhibinde bu özenli renk düzeni devam etmektedir.

. YORUM:

Ankara Etnografya Mözesl'nde 10115-10137 numaratan araftnda yer olan ve her biri oyn bir kitap olarak ciltlenmiş ve oy-n eoy-nvaoy-nter oy-numaralaoy-n verilmiş cüzlerioy-n ketebeierinden. H. 788-789 (M. 1368-1369) ytllannda Aixiulkih bin Ahmed bin Fazlul-iâh bin Abdülhamld el Kazvinî tarafından 77-78 yaşlannda, Merago Kadısı iken ya­ zıldığı öğrenilmektedir.

Cüzlerin tümünün aynı Kur'anın par­ çalan olmalan nedeni ile tezhiblerinin üs-lub özelliklerinde aynı ana karakter görül­ mektedir. Tezhlbii bölümler içinde, en bü­ yük kompozisyonlar ilk sayfalardaki modol^ yonlardo bulunmaktadır. Daire esasına gö­

re kurukın kompozisyonlar, bu dairelerin değişik sistemlere göre parçalanmasıyla ei­ de edilen bölümlerine, çeşitli motifler yer­ leştirilerek tamamlanmaktadır.

Örnektorin büyük bir kısmında, içte «e dışta doireler açıkça görülmektedir. Ba­ zen bımkır değişik büyüklükte yonm dai­ reler koHanılorak yuvorkık dilimler görü-nûşa ölmaktCKİır (Fotoğraf 1. 2. 3, 5, 6. iı. 16. 17, 30). Bazı madalyonlarda, daire­ lerin İçlerinde, zaman zaman do serbest otorak, üçgen, kare yo da altıgenlerin iç içe geçmesiyle etele edilen yıldız biçimleri yer almakiodır (Fotoğraf 4. 7, 8, 10, l i , 14, 1Q. Bunfonn iki üçgenin iç içe geçmesiyle oiuşanianna İMühr-ü Süleyman" denilmek­ tedir (Fotoğraf 4, 8). Dış sinirtqnn sekizgen okırak tamamlandığı (Fotoğraf 9. 18), ya cb çeşitH oyuniarta eide edilen parçalarla iyice harekettendIriMiği örnekler de vardır (Fotoğraf 12. 13, 17). Modaiyonlann ço­ ğunda ortadaki kûfi yozıkınn zeminlerin­ de hotqt motifleri yer almaktadır. Bunlonn büyük bir kısmı çizgilerle yapılmıştır. Daha oz okırak da renklendiriimiş olanlan görü­ lür. 23. cüzde yazılonn zeminindeki motif­ ler ozaimokto, birkaç rumî yaprağı ve üç noktalar görülmektedir (Fotoğraf 16). Yazı-kır. sekizinci cüzde hataîii, 25. cüzde pol-metli orta bölümlerinden kaidıniorak, İkin­ ci sıradaki bölümlerin içldrine yerleştiril­ mektedir, ortakırdoki motifler buralardada görülmektedir.

Yazılonn dışındaki bölümlerin içleri, en çok, fion derece İnce ve güzel rumî motif­ leriyle doldumimoktodır. Rumîlerin oraia-nndo sık sık kâip motifleri görülmektedir. Türkler tarafından damga içeriğinde, çok eski zamanlardan bu yana kullanılan bu motif, "saadet sembolü" olarak bilinmek­ tedir. Doha sonraki yüzyıllarda, bilhassa Fatih döneminde de cok görülür. Rumî kompozisyonlon, zoman zomon. çok kü­ çük palmet motifleriyle taçlondınlarak bitirilmektedir. Modaiyonlann dış bölümle­ rinde hatoî kompozisyonlon daha az kul­ lanılmıştır. Rumîlerden sonra, ikinci sırayı yanm polmetiere benzer çeşitli küçük yap­ raklar ve kıvnmii biçimlerden oluşan mo­ tifler almaktadır. Çioğuniuk, modaiyonlann dışında birbirinden güzel bordürler ortaya koyan bu motifler, bazı kompozlsyonlonn dış köşelerinde, ender olarak da içlerinde

MEGARA-DA YAPILMIŞ KUR'AN CÜZLERİ 325

görülmektedir (Fotoğraf 1, 2, 3, 4. 5, 6. 7. 8. 9. 12, 14. 15. 17, 18, 19). Burada üze­ rinde durulması gereken önemli bir nok­ tayı ocıklamtjk yararlı olabilir. Araştırmada sürekli yanm palmet, palmet, palmete ben­ zer, küçük yapraklar, kıvrımlı biçimler di­ ye söz edilen motifler, rumî ve hataîlerden sonra önemli üçüncü grubu oluşturmakta­ dır. Bunlar iyi incelendiğinde bazen palmet. bazen de rumîlerin ayrıntıları etkisini bı­ rakmaktadır. Fakat gerçek şudur ki bun­ lara ne rumî, ne de palmet demek olanak­ sızdır. Türk süslemesinde rumîler ve pal-metler birtirlerine benzeyen pek çok nok­ talarına rağmen ayn ayrı gruplandırılmış-tır. O halde araştırmada palmet, yarım pal­ met ve benzeri denilen, bu motif grubuna do. kompozisyonlarında, hatta boyanışla-nndaki ayrılıklar nedeni ile yeni bir isim vermek gerekmektedir. Motiflerin değişik biçimlerde yanyana getirilerek, simetrik tekrarianyla oluşturulan kompozisyonlar­ da, kesinlikle dallara yer verilmemiş olma­ sı en önemli özellikleridir. Her parça ayrı oyn ortadan kenara ve koyudan açığa doğru üç tonla renklendirilmekte, kenar­ larda beyaz çizgiler kalmaktadır. Ord. Prof. Dr. A. S. Ünver, bu motif grubunu "mün-haniler" olarak adlandırmakta, rumî mo-Uflerinîn aynntılanndan oluştuklarını belirt­ mektedir. Ancak akademisyenler bu terimi kabul etmemektedirier. Bu isim tartışılabi­ lir, önemli olan Türklere has bu motif orubunun variiğını görebilmek ve literatür­ de avn olarak yerini verebilmektir.

Selcuklular'da X1I-XIII. yüzyıllarda tez­ hibi! kitaplarda da görülen bu motifler, in­ celenen cüzlerde en güzel, gelişmiş ör­ neklerini ortaya koymaktadır.

Kompozisyonlar çoğu kez düz çizgi­ lerle sınırianmakta, bu çizgilerin süslü tığ­ lar biçimine dönüşmeleri daha az görül­ mektedir.

Cüz başlarının sayfa kompozisyonları, cüzlerin tümünde aynı düzendedir. Cüz başlarının tezhiblerinde madalyondaki mo­ tif grupları görülmekte, fakat yeni düzen­ lemeler ortaya koymaktadır. Karşılıklı ola­

rak İki sayfa tezhiblidir. Sayfaların üstün­ deki tezhibli yatay dikdörtgenlerin içinde, zemininde helezonlar yaparak kıvrılan dal­ lar üzerinde rumî kompozisyonlan bulunan, başlık yazıları yer almaktadır. Alt bölümde aynen tekrarlayan dikdörtgenlerde ise. Kur'an'dan ayetler bulunmaktadır. Bu dik­ dörtgenlerin içinde, yazıların iki ucundaki köşeler, daireler, yanm daireler, yuvariak dilimler, eğik ve kırık çizgiler, ya da bun­ ların kesişmesi yoluyla elde edilen çeşitli biçimlerie bölünmektedir

Yazı alanının iç kenarı sadece düz çizgilerle ve çok ince bordürierle sınırla­ nırken, dış üç kenan güzel bir bordürle çevrilidir. Dış taraftaki dikey kenann or­ tası ayrıca küçük bir madalyon, yanm ma­ dalyon, ya da bir rozetle belirtilmiştir. Bun­ lar, bazı örneklerde bordürün devamı ola­ rak dışa taşmakta bazen ortası düz Wr çizgi ile kesilmiş olarak bordüre bitişik bu­ lunmakta, bazen de çok küçük bir bağlan­ tı ile tamamen bordürden kopmuş olarak görülmektedir.

Yazı alanında, yazı sıraları çizgilerie zeminden ayrılmakta, kalan boşluklar or-ka aror-kaya sıralanan yuvariak dilimlerin İç­ leri çok ince paralel çizgilerie doldurularok. ya da bunların aralarına yaprak, çiçek mo­ tifleri konularak, bazen de tamamen hataî, ya da rumi motifleriyle süslenmektedir.

Cümie sonlarındo, daire esaslı süslü noktalar bulunmaktadır.

Bu temel esasa karşın hiçbir cüzde aynen tekrariar görülmemektedir. Her cüz­ de yeni bir başlık düzeni, değişik motif, bordur ve modalyonlaria karşılaşılmakta­ dır. Eser, her bölümünde insonı şoşırta-cak çoklukta, birbirinden güzel kompozis-yonlaria yaratıcı gücün üstün bir örneğini vermektedir (Fotoğraf 20. 39).

Cüz başlarmdoki geometrik düzen, su­ re başlıklarında, başlık yazısına havi dik­ dörtgen kompozisyonunda ano karakterini oluşturmaktadır. Kullanılan motif türleri de değişmemektedir. Bununla beraber. 23. cü­ zün hiçbirinde, birbirinin tamamen aynı

326 SABİHA AKER sûre başlığı görülmemiştir. Son derece gü­

zel örneklerin her biri yeni bir espiri ile zenginleştirilmiştir. Dikdörtgene, sayfanın dış kenarı doğrultusunda daire, ya da pal-met biçimli küçük madalyonlar eklenmiş­ tir.

Kur'an'da bulunan güller de boşlıba-şına bir araştırma konusu olabilecek zen­ ginliktedir. Cok değişik düzenlemeler gös­ teren örnekler, daire, damla, damlanın alt ucu sivri leşti rilerek simetrik olmayan bir elips, palmet, bazen de tamamen ayrı bi­ çimler ortaya koymaktadır (Fotoğraf 44, 49).

Cüzlerin son sayfalarındaki ketebeler, tezhibli bölümler içinde verilmiştir. Dik­ dörtgen, ya da değişik biçimler içine alı­ nan ketebeler, zengin bir biçimde süslen­ miştir (Fotoğraf 10, 51).

Cüzlerin iç sayfalarının kenarları cet-velsizdir.

Kur'an'ı Kerim'in süslemelerine hâkim olan ana motif grupları kompozisyonların ayrı ayn bölümlerinde yer almakta, aynı bölümde iç içe kullanılmamaktadır. Bu mo­ tif gruplarından en ince çalışılmış olanla­

rı rumîlerdir. Motifler, çeşitli bölümlere dağıtılırken sanatkâr, yaratıcı gücünü di­ lediği gibi kullanmış, estetik yönden den­ geli bir dağılımın dışında hiçbir kurala bağlı kalmamıştır.

30 cüzünün sözü edilen Kur'an'ın Et-noğrafya Müzesinde bulunan 23 cüzünün tümünde, birbirinden güzel kompozisyon­ ların hiçbiri, diğerinin aynı değildir. Son derece zarif ve güzel motifler üstün bir sanat anlayışının ürünleridir ve millî ka­ rakterin dışına çıkmaz.

Cüzlerin tezhibinde görülen renkler çok zengin bir kullanılış biçimi ortaya koy­ maktadır. Tezhiblerin cüzlere, ya da bu­ lundukları yerlere göre renklerinde fazla bir değişiklik olmamakta, fakat bu renkle­ rin motiflere dağılımı her kompozisyonda •yeni bir düzen göstermektedir.

Kompozisyonlarda hâkim renk mavi­ dir. Zeminde koyu bir tonu kullanılan ma­ vinin özellikle yarım palmete benzer motif­ lerde ve hataîlerde, koyudan açığa doğru üç tonu sıralanmakta ve beyazla bitiril­ mektedir.

Mavilerden sonra ençok altınlar dik­ kati çekmektedir. Altın, zeminlerde, yazı­ larda ve bunların kontürlerinde bol bol kullanılmıştır. Bazı madalyonlarda, başlık sayfalarında ve sure başlıklarında altın, birinci plana geçebilmektedir. Altın zemin üzerindeki motifler çoğunlukla, siyah çizgi­ lerle yapılmıştır.

Kompozisyonlarda altınla mavi rengin nefis bir düzeni verilmiştir. Çeşitli tonlar­ daki mavilere alternatif olarak çok kulla­ nıldığı yerlerde altın, bazen zemin, bazen motiflerde, kirli koyu bir sarı renkle çeşit-lendirilmektedir. Bu renk zaman zaman yerini kızıl kahverengine bırakmaktadır.

Beyaz, madalyonların cüz boşlarının ve çoğu sûre başlıklonnın yazılarında, ince bordürlerde, çeşitli motifler, üç noktalar ve benzeri ayrıntılarda vazgeçilemeyen bir renktir. Siyah, tüm motiflerin kontürle­ rinde, bazı motiflerde, çok az olarak da zeminlerde kullanılmıştır.

Cüzlerin tümünde bu renkler bulun­ makta, fakat altının önemini yitirdiği bazı cüzlerde kızıl kahverengi ya da kirli sarı bulunmamaktadır.

Bu temel renklere bazı cüzlerde tur-kuaz ve çok tatlı bir pembe serisi eklen­ mektedir. Aynı atölyede, aynı sanatkârın denetiminde yapıldığı, ortaya koyduğu or-tok üslup özelliklerinden oçıkça anloşılon cüzlerdeki, bu renk değişikliği ilgi çekici­ dir.

Renklerin tümü, kompozisyonların çe­ şitli parçalarında, her türlü motifte rahat­ lıkla kullanılmıştır. Şu motif veya şu bölüm sürekli aynı renkle boyanacak diye katı bir sınırlılık yoktur.

Genel olarak Selçuklu dönemine ait başka örneklerle karşılaştırıldığında, XII.

MEGARA'DA YAPİLMİŞ KUR'AN CÜZLERİ 327

ve XIII. yüzyıla oranla altının daha az kul­ lanıldığı, mavi rengin hâkim duruma geçti­ ği ve kullanılan renklerin daha çoğaldığı geometrik motiflerin önemini yitirdiği gö­ rülmektedir.

SONUÇ :

Ankara Etnografya Müzesi'nde bulu­ nan XIV. yüzyılda Meraga'da yazılmış Kur'an'm 23. cüzünün motif ve kompozis­ yonları, başlı başına bir araştırma konusu

olabilecek niteliktedir. Aynı Kur'an'a ait her biri ayrı bir kitap olarak ciltlidir.

Tezhiblerinde aynı ona karakter görü­ lür. Tezhlbli bölümler içinde en büyük kompozisyonlar ilk sayfalardaki madalyon­ larda bulunur. Başlık sayfalan, sure baş­ lıkları, güller ve ketebeler zengin bir biçim­ de süslenmiştir. Geometrik düzenli kompo­ zisyonların çeşitli bölümleri, çok ince ru-mîler, hataîler, palmet ve yarım palmete benzer motiflerle süslüdür. Rumîlerin ara­ larında geçme köip motifleri ve palmetler görülür. Zaman zaman rozetlerde ve

bor-dürlerde geometrik geçmeler, yer alır. Ku­ fi yazıların zemininde rumî ya da hataî kompozisyonları bulunur. Süslemelere hâ­ kim olan ana motif grupları, aynı kompo­ zisyonun ayrı ayrı bölümlerinde yer alır. Aynı bölümde iç içe kullanılmaz. 23 cüzün tümünde görülen birbirinden güzel kompo­ zisyonların hiçbiri diğerinin aynı değildir. Son derece zarif ve güzel motifler, millî karakterin dışına çıkmaz.

Cüzlerin tezhibinde görülen renkler, çok zengin bir kullanılış biçimi ortaya ko­ yar. Kompozisyonlarda mavi hâkimdir. Ma­ vilerden sonra en çok altınlar dikkati çe­ ker. Kirli koyu sarı, kızıl kahvedengi, be­ yaz, siyah, turkuaz ve pembe tonları, mo­ tiflerde çok uyumlu bir biçimde kullanılmış­ tır. Yazılar genellikle beyazdır. Önceki yüz­ yıllara oranla renkler çoğalmış, altın azal­ mıştır.

Cüzler, motif, kompozisyon ve renkle­ rindeki üstün olgunluğuyla Türk tezhib sa­ natının çok değerli örneklerini ortaya koy­ maktadır.