XVII. yüzyılın ilk yarısında Balıkesir şehrinin fiziki, demografik ve sosyo-ekonomik yapısı

Tam metin

(1)T.C. SELÇUK ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ TARİH ANABİLİM DALI YENİÇAĞ TARİHİ BİLİM DALI. XVII. YÜZYILIN İLK YARISINDA BALIKESİR ŞEHRİNİN FİZİKİ, DEMOGRAFİK VE SOSYO-EKONOMİK YAPISI (DOKTORA TEZİ). DANIŞMAN Prof. Dr. Yusuf KÜÇÜKDAĞ. HAZIRLAYAN Mustafa Murat ÖNTUĞ. KONYA - 2003.

(2) İÇİNDEKİLER ÖZET ............................................................................................................. iv ABSTRACT ................................................................................................... v ÖNSÖZ .......................................................................................................... vi KISALTMALAR ............................................................................................ viii GİRİŞ ............................................................................................................. 1. BİRİNCİ BÖLÜM BALIKESİR ŞEHRİNİN COĞRAFÎ DURUMU, TARİHİ, İDÂRÎ TAKSİMATI VE YÖNETİMİ. 1.1. Adı ve Coğrafî Konumu ........................................................................... 8 1.1.1 Adı. .................................................................................................. 8 1.1.2. Coğrafî Konumu.............................................................................. 11 1.2. Balıkesir Şehri’nin Tarihçesi ..................................................................... 13 1.2.1. Türk Fethinden Önce ...................................................................... 13 1.2.2. Türk Fethi ....................................................................................... 17 1.2.2.1. Anadolu Selçuklu Devri .......................................................... 17 1.2.2.2. Karesioğulları Devri .............................................................. 19 1.2.3. Osmanlı Dönemi.............................................................................. 22 1.3. İdârî Taksimat ve Yönetim ...................................................................... 24 1.3.1. İdârî Taksimat ............................................................................... 24 1.3.2. Yönetim ......................................................................................... 28 1.3.2.1. Ümera (Ehl-i Örf) ................................................................... 28 1.3.2.2. Şehir Halkının Temsilcileri ...................................................... 45 1.3.2.3. Esnaf Temsilcileri.................................................................... 48 1.3.2.4. Ulemâ (Ehl-i İlm) .................................................................... 48 1.3.2.5. Vakıf İdârecileri ...................................................................... 61 1.3.2.6. İmardan Sorumlu Olanlar ........................................................ 62 1.3.2.7. Sağlık İşlerini Yürütenler......................................................... 64. i.

(3) İKİNCİ BÖLÜM DİNÎ, İLMÎ VE SOSYAL YAPILAR. 2.1. Dinî Mahiyetteki Yapılar .......................................................................... 66 2.1.1. Câmiler............................................................................................ 66 2.1.2. Mescitler ......................................................................................... 77 2.1.3. Gayrimüslimlerin İbadethâneleri....................................................... 92 2.1.4. Zâviyeler ......................................................................................... 93 2.1.5. Mevlevihâneler ................................................................................ 105 2.2. Eğitim ve Öğretimle İlgili Yapılar ............................................................. 108 2.2.1. Muallimhâneler.............................................................................. 108 2.2.2. Medreseler .................................................................................... 116 2.3. Sosyal Yapılar .......................................................................................... 124 2.3.1. İmârethâneler ................................................................................ 124 2.3.2. Hanlar ........................................................................................... 128 2.3.3. Hamamlar...................................................................................... 134 2.3.4. Sağlık Kurumları .......................................................................... 144 2.3.5. Kuyular, Çeşmeler ve Köprüler...................................................... 145. ÜÇÜNCÜ BÖLÜM BALIKESİR ŞEHRİ, DEMOGRAFİK VE FİZİKİ YAPI. 3.1. Balıkesir Şehri ......................................................................................... 150 3.2. Şehrin Demografik Yapısı ........................................................................ 153 3.2.1. Balıkesir Şehrinin Nüfusu ............................................................... 153 3.2.2. Aile ................................................................................................ 162 3.3. Mahalleler ............................................................................................... 167 3.4. Şehirde Yaşayan Diğer Gruplar ................................................................ 187 3.4.1. Köle ve Cariyeler............................................................................ 187 3.4.2. Gayri Müslimler.............................................................................. 191 3.4.3. Diğer Zümreler............................................................................... 197 3.5. Sosyal Olaylar .......................................................................................... 199 ii.

(4) DÖRDÜNCÜ BÖLÜM EKONOMİK HAYAT. 4.1. Esnaf Teşkilatı.......................................................................................... 220 4.1.1. Esnaf Yöneticileri........................................................................... 224 4.1.2. Esnaf Denetçileri ............................................................................ 230 4.1.3. Esnaf Grupları. ............................................................................... 235 4.1.3.1. Deri Sanayii ............................................................................ 235 4.1.3.2. Dokuma Sanayii...................................................................... 239 4.1.3.3. Kıymetli ve Madeni Eşya Kolları. ............................................ 244 4.1.3.4. Gıda Meslek Kolları. ............................................................... 246 4.1.3.5. Diğer Meslek Kolları............................................................... 252 4.2. Ticaret. .................................................................................................... 254 4.3. Pazar ve Çarşılar ...................................................................................... 261 4.3.1. Pazarlar .......................................................................................... 261 4.3.2. Çarşılar........................................................................................... 265 4.4. Tarım ve Hayvancılık................................................................................ 269 4.4.1. Tarım ............................................................................................. 269 4.4.2. Hayvancılık .................................................................................... 275 4.5. Şehir Ekonomisini Etkileyen Diğer Faktörler ............................................ 277 4.5.1. Mukataalar ..................................................................................... 277 4.5.2. Vakıflar .......................................................................................... 282 4.6. Para ve Fiyatlar ........................................................................................ 288 4.6.1. Para................................................................................................ 288 4.6.2. Fiyatlar........................................................................................... 293. SONUÇ .......................................................................................................... 304 BİBLİYOGRAFYA........................................................................................ 309 EKLER........................................................................................................... 327. iii.

(5) ÖZET Osmanlı devri Türk tarihi üzerine son yıllarda yapılan araştırmaların, daha ziyade sosyal, idarî ve ekonomik durumu ele alan bölge ve şehir monografileri üzerinde yoğunlaştığı görülmektedir. Bu araştırmalar, özellikle XVI. yüzyılda sancak gibi geniş idarî birimi esas alarak hazırlanırken, yakın zamanlarda kazâ ve şehirler konu edinmeye başlanmıştır. Bu münasebetle, böyle bir çalışmaya konu olarak, kendine mahsus ekonomik ve sosyal özellikleri bakımından, kuzey-batı Anadolu’da Osmanlı taşra teşkilatının bir örneğini oluşturan Balıkesir şehrinin XVII. yüzyılın ilk yarısında fizikî, demografik, sosyal ve ekonomik yönleri incelenip, bir bütün halinde ortaya konulmaya çalışılmıştır. XVII. yüzyılın ilk yarısında Balıkesir şehir hayatının fizikî, idarî, demografik, sosyal ve ekonomik yönleri Ankara Milli Kütüphâne’de bulunan dönemin Balıkesir Şer’iyye Sicilleri’nden, Başbakanlık Osmanlı Arşivi’ndeki değişik. tasnif. ve. belgelerden,. Vakıflar. Genel. Müdürlüğü’nde. mevcut. vakfiyelerden, Balıkesir’e uğramış seyyahların Seyahat-nâmeleri’nden tespit edilen bilgiler doğrultusunda ve daha önce Balıkesir üzerine yapılmış araştırmalardan da yararlanılarak incelenmiştir. Balıkesir, tarihin değişik zamanlarında değişik kültürleri bünyesinde barındırmıştır. Anadolu Selçuklu Devleti zamanında, Bizans’a karşı yapılan seferlerde bir uc bölgesi konumundadır. Tarihsel süreç içinde bölgedeki Türk nüfusu hızla artmıştır. Karesioğulları zamanında Balıkesir, beyliğin merkezi olmuştur. Osmanlılar zamanında şehirde canlı bir ticaretin yaşandığı ve her türlü sanat ile uğraşan kalabalık bir esnaf topluluğunun bulunduğu anlaşılmaktadır. XVII. yüzyılda Balıkesir’in en gelişmiş sektörü, dokumacılık idi. Batı ve Orta Anadolu’da tekstil üretim merkezleri içinde yer alan Balıkesir, kendi bölgesinde yaygın bir şekilde çuval üretmekteydi. Abacılık da çok yaygın olup, Balıkesir abaları oldukça meşhurdu. Deri ve diğer iş kollarında sınırlı da olsa bir üretim kapasitesine sahip bulunmaktaydı. Anahtar Kelimeler: Balıkesir şehri, Tarih, Sosyo-Ekonomik Hayat.. iv.

(6) ABSTRACT In recent years, researches on Turkish history in the Ottoman period have mostly focused on regional or urban monographs examining administrative, economic and social conditions. Previously, studies were examining larger administrative regions such as 17th century sancaqs but recent studies started to look at districts and cities. From this perspective, this study explores geographic, demographic, social and economic features of the city of Balıkesir located at the northwestern Turkey during the first half of 17th century. Data related to geographic, demographic, social and economic conditions of the city of Balıkesir have been uncovered from the Şer’iyye Sicils (Court Records) located at the National Library in Ankara, the Ottoman archives at the Prime Ministry, vakfiyes (foundations) at the head quarters of vakıfs, the journals of explorers who visited Balıkesir and findings of previous research conducted on the city. The city of Balıkesir has housed diverse cultures throughout the history. During the period of Anotalion Seljucks, the city played an important role as a frontier force in the conquests of Byzantine lands. The Turkish population in the region has. continuously increased. during. the. historical duration. The. “Karesioğulları”, made the city their capital. During the Ottoman period, a boom of commercial activities could be observed in the region. During the 17th century, the pioneering industry was the looming. The city was the epicenter of sack production at the western and mid Anatolia. Abas (denim or fabric) produced in the city was very popular. The leather industry and other industries were also functional but not very dominant.. Key Words: The City of Balıkesir, History, Socio-Economic Live.. v.

(7) ÖNSÖZ. Doktora tezi olarak hazırlanan bu araştırma, XVII. yüzyılın ilk yarısında Balıkesir şehrinin fizikî, demografik, sosyal ve ekonomik yönleri incelenip bir bütün halinde ortaya çıkarılmaya çalışılmıştır. Bu konuya yönelik yapılan araştırmalar esnasında özellikle Balıkesir şehrinin monografik yapısını detaylı bir şekilde irdeleyebilmek için incelenen döneme ait Şer’iyye Sicilleri’nden istifade edilmiştir. Yine Başbakanlık Osmanlı Arşivi, Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi’nde bulunan belgelerden de yararlanılmıştır. Bu. doğrultuda. evvela. giriş. bölümünde,. araştırmanın. konusu,. sınırlandırılması ve kaynakların tanıtımı yapılmıştır. Birinci bölümde, Balıkesir’in adı, coğrafî yapısı ve kısa tarihi verilmiştir. Karesi Sancağı’nın idarî taksimatı ve sancağın yöneticileri izah edilmiştir. İkinci bölümde, Balıkesir şehrinde bulunan dinî mahiyetteki cami, mescit, zâviye ve mevlevihâneler, ilmî düzeyde eğitim veren muallimhâne ve medreseler, sosyal yapıların içinde yer alan hanlar, hamamlar, imâretler, sağlık kuruluşları, çeşmeler, kuyular ve köprüler detaylı bir şekilde incelenip, bugünkü şehrin içinde bulundukları yerler tespit edilerek kroki üzerinde gösterilmeye çalışılmıştır. Ayrıca bu müesseselerin işleyişi ile bağlı oldukları vakıflar da bu bölümde ele alınmıştır. Üçüncü bölümde, Balıkesir şehrinin tarihî sürecine ve XVII. yüzyıldaki fiziki yapısına değinildikten sonra şehrin tahminî nüfusu ortaya çıkarılmıştır. Balıkesir’deki ailenin oluşumu ve niceliği izah edildikten sonra XVII. yüzyılın ilk yarısında mahallelerin genel özelliğinden bahsedilip, bu mahalleler tek tek incelenmiştir. Şehir nüfusunu etkileyen câriye ve köleler, gayrimüslimler ve diğer zümrelerde bu bölüm içinde açıklanmıştır. Ayrıca XVI. yüzyılın sonunda ve XVII. yüzyılın başlarında Anadolu’da ortaya çıkan eşkıyalık faaliyetlerinden şehrin ne derece etkilendiği de sosyal olaylar başlığı altında incelenmiştir. vi.

(8) Dördüncü bölümde ise, Balıkesir şehrinin ekonomik hayatı ele alınmış; şehirdeki esnaf teşkilâtının yapısı, esnaf denetçileri ve esnaf grupları hakkında bilgi verilmiştir. Arkasından şehrin ticarî yapısı, pazarları ve çarşıları belirtildikten sonra Balıkesir’deki tarım ve hayvancılık durumu açıklanmıştır. Ayrıca şehrin ekonomisini etkileyen faktörlerden mukataalar ve vakıfların iktisadî güçleri ortaya çıkarılmaya çalışılmış olup para ve fiyatlar ve bunların incelenilen dönem içindeki hareketleri izah edilmiştir. Ekler kısmında, XVII. yüzyılda Balıkesir’deki mahalleler ve bu mahallelerde bulunan dinî, ilmî ve sosyal yapıları gösteren krokiler verilmiştir. Bu çalışmam sırasında desteklerini esirgemeyen ve büyük bir itinayla yol gösterme lütfunda bulunan danışmanım sayın Prof Dr. Yusuf KÜÇÜKDAĞ ile her türlü problemimle yakından ilgilenen sayın Prof Dr. Adnan ŞİŞMAN’a ve Prof Dr. Bayram ÜREKLİ’ye içten duygularımla teşekkürü borç bilirim. Ayrıca, Balıkesir İl Halk Kütüphanesi personeli ile Başbakanlık Osmanlı Arşivi ve Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi çalışanlarına gösterdikleri kolaylıklardan dolayı teşekkür ederim.. Mustafa Murat ÖNTUĞ. KISALTMALAR. vii.

(9) a.g.e.. : adı geçen eser. a.g.m.. : adı geçen makale. a.g.t. : adı geçen tez. Bkz.. : bakınız. BOA. : Başbakanlık Osmanlı Arşivi. BŞS. : Balıkesir Şer’iyye Sicilleri. C.. : Cilt. Çev.. : Çeviren. Der.. : Derleyen. h.. : hüküm. H.. : Hicrî. Haz.. : hazırlayan. İA. : İslâm Ansiklopedisi. İÜEF. : İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi. KK. : Kamil Kepeci. km. : kilometre. M.. : Milâdî. MAD. : Maliyeden Müdevver Defter. MD. : Mühimme Defteri. nd.. : namı diğer. Neşr.. : Neşreden. Nr.. : numara. s.. : sayfa. S.. : Sayı. TDVİA. : Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. TT. : Tapu Tahrir. TTK. : Türk Tarih Kurumu. VAD. : Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşiv Defteri. VD. : Vakıflar Dergisi. vd.. : ve devamı. Yay.. : Yayınlayan. viii.

(10) GİRİŞ KONU VE KAYNAKLAR. Osmanlı devri Türk tarihi üzerine son yıllarda yapılan araştırmaların, daha ziyade sosyal, idarî ve ekonomik durumu ele alan bölge ve şehir monografileri üzerinde yoğunlaştığı görülmektedir. Bu araştırmalar, özellikle XVI. yüzyılda sancak gibi geniş idarî birimi esas alarak hazırlanırken, yakın zamanlarda kazâ ve şehirler konu edinmeye başlanmıştır. Bu münasebetle, böyle bir çalışmaya konu olarak, kendine mahsus ekonomik ve sosyal özellikleri bakımından, kuzey-batı Anadolu’da Osmanlı taşra teşkilatının bir örneğini oluşturan Balıkesir şehrinin XVII. yüzyıldaki fizikî, demografik, ekonomik ve sosyal yönleri incelenip, bir bütün halinde ortaya konulmaya çalışılmıştır. Detaylı bir şekilde araştırmak maksadıyla konu XVII. yüzyılın ilk yarısıyla sınırlandırılmıştır. Sezai Sevim tarafından hazırlanan Doktora Tezi’nde XVI. yüzyılda Karasi Sancağı’nın askerî, idarî, ekonomik yapısı araştırılırken, sancağın merkez kazası olan Balıkesir şehri ile ilgili ilk ciddî genel bilgiler verilmiştir1. Sevim, burada Balıkesir’in idarî, demografik bünyesi ile dinî, sosyal ve eğitim kurumlarını XVI. yüzyıldaki Tapu Tahrir Defterleri’ne dayandırmak suretiyle ortaya koymuştur. Aynur Ünlüyol’un müstakil olarak Balıkesir şehri üzerine yaptığı Doktora çalışması, Balıkesir Şer’iyye Sicilleri’ni temel alarak 1700-1730 yılları arasını kapsamaktadır. Burada Balıkesir’in fizikî, sosyal ve ekonomik durumu tespit edilmiştir. Balıkesir’le ilgili yerel çalışmalar da yapılmıştır. 1933-1941 yılları arasında Balıkesir Halkevi tarafından hemen her ay sürekli çıkarılan Kaynak Dergisi’nde bir çok makale yayımlanmıştır. Ayrıca Kaynak Dergisi’nin değişik sayılarında pek çok makalesi bulunan Kamil Su, bu çalışmalarını 1937’de XVII.XVIII. Yüzyıllarda Balıkesir Şehir Hayatı adlı kitapta yayımlamıştır. Kamil Su’nun kitabı gerek Kaynak Dergisi’nde bulunan makaleler gerekse Balıkesir Şer’iyye Sicilleri’nde bulunan belgelerin yorumsuz neşri biçimindedir. Öte yandan. 1. Sezai Sevim, XVI. Yüzyılda Karasi Sancağı, (Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Basılmamış Doktora Tezi), Ankara, 1993.. 1.

(11) bugün hem Şer’iyye Sicilleri’nde hem de Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi’nde bulunmayan bazı vakfiyelerin de bu dergide yayınlaması, Balıkesir şehir tarihi araştırmalarına ışık tutacak mahiyettedir. XVII. yüzyılın ilk yarısında Balıkesir şehir hayatının fizikî, idarî, demografik, sosyal ve ekonomik yönleri Ankara Milli Kütüphâne’de bulunan dönemin Balıkesir Şer’iyye Sicilleri’nden, Başbakanlık Osmanlı Arşivi’ndeki değişik. tasnif. ve. belgelerden,. Vakıflar. Genel. Müdürlüğü’nde. mevcut. vakfiyelerden, Balıkesir’e uğramış seyyahların Seyahat-nâmeleri’nden tespit edilen. bilgiler. doğrultusunda,. daha. önce. Balıkesir. üzerine. yapılmış. araştırmalardan da yararlanılarak incelenmiştir. Bilindiği üzere, XVII. yüzyıl Osmanlı Devleti’nin en buhranlı yıllarıdır. XVI. yüzyılın son çeyreğinde başlayıp, XVII. yüzyılın ortalarına kadar çeşitli aralıklarla devam eden gerek doğudaki İran savaşları gerekse batıda Macaristan, Avusturya savaşlarının sürmesi ve Rusya’nın güçlenen bir devlet olarak tarih sahnesine çıkması, Osmanlı Devletini çok zor durumda bırakmıştır. Ayrıca 15961611 yılları arasında bütün Anadolu’yu baştan başa kasıp kavuran büyük Celâlî ve Suhte isyanları1, Osmanlı toplum yapısını sarsmıştır. Osmanlı Devleti’nin XVII. yüzyılın ilk yarısında içinde bulunduğu bu durumu İstanbul’da 1621 ve 1628 tarihlerinde. İngiltere elçisi olarak görev yapan Sir Thomas Roe, “Osmanlı. İmparatorluğu ayakta kalabilir ancak asla tekrar güçlenemez” diyerek özetlemektedir2. İşte böyle bir dönemde devlet, klâsik yönetim anlayışında yavaş yavaş değişiklikler yapmaya ve bir takım ıslahatlarla kötü gidişi durdurmaya çalışacaktır. Bu yeniliklerin başında ise askerî ıslahatlar gelmektedir. Celâlî ve Suhte isyanlarından bunalan Anadolu halkının can ve mal güvenliğini sağlamak amacıyla XVII. yüzyılda hemen bütün Anadolu şehirlerinde ateşli silahlara sahip yeniçeri garnizonları kurulmuştur. Böylece, artık şehirlerde halkın güvenliğinden sorumlu yeniçeriler ve yine sayıları bu dönemde oldukça artan sancak beylerinin kapısındaki kul halkı, şehirlerdeki ve köylerdeki ahaliye eşkıyadan sonra en çok zulüm eden unsur olarak ortaya çıkmıştır. Bu suretle özellikle kırsal yerlerden hızla şehirlere göç başlamıştır. Bu da kırsalda yaşayan nüfusun azalmasına sebep. 1. Geniş bilgi için bkz. William J. Griswold, Anadolu’da Büyük İsyan, 1591-1611, (Çev. Ülkün Tansel), İstanbul, 2000. 2 Vernon J. Parry, “Osmanlı İmparatorluğu 1566-1617”, (Çev. Necmi Ülker), Tarih İncelemeleri Dergisi, IV, (İzmir, 1988), s.178.. 2.

(12) olmuş iken, şehirlerin demografik, sosyal ve ekonomik yapısını oldukça etkilemiş görülmektedir. İşte incelemeye çalıştığımız dönemde Balıkesir şehrinin yukarıda kısaca ifade edilmeye çalışılan bu faktörlerden ne şekilde etkilendiği noktasına da açıklık getirilmeye çalışılmıştır. Balıkesir, tarihin değişik zamanlarında değişik kültürleri bünyesinde barındırmıştır. Anadolu Selçuklu Devleti zamanında, Bizans’a karşı yapılan seferlerde bir uc bölgesi konumundadır. Tarihsel süreç içinde bölgedeki Türk nüfusu hızla artmıştır. Karesioğulları zamanında Balıkesir beyliğin merkezi olmuştur. Osmanlılar zamanında şehirde canlı bir ticaretin yaşandığı ve her türlü sanat ile uğraşan kalabalık bir esnaf topluluğunun bulunduğu anlaşılmaktadır. XVII. yüzyılın ilk yarısında Balıkesir’de yaşayan nüfusun büyük bölümü Türk idi. Şehirdeki Yahudi ve Ermeniler az bir nüfusa sahiplerdi ve bunlar Türkçe konuşup, isimlerinin çoğu da Türkçe adlardan oluşuyordu.. Balıkesir Şer’iyye Sicilleri : Balıkesir Şer’iyye Sicilleri’ndeki kayıtlar sayesinde şehir monografisi en iyi şekilde ortaya konmaya çalışılmıştır. Kadı Defteri, Zabt-ı Vekâyi Defterleri de denilen Şer’iyye Sicilleri’nde merkezî idare ile taşradaki kadılar arasındaki yazışmaların, şehirdeki idârî düzenlemeler için gönderilen fermân, berât hatta kanûnnâme suretlerinin kayıtlı bulunması, siyasî tarih açısından detaylı bilgi elde etmeyi sağlamaktadır. Bu kayıtlar, diğer arşiv vesikalarını teyit ettiği gibi, diğer arşivlerde bulunamayan ferman, berât vs. belgelerin yerine kullanılabilecek değerdedir. Ayrıca bölge ve şehir yöneticileri ile ilgili kayıtların sıkça görülmesi, hem bu vazifeler hem de bunların bağlı bulundukları teşkilâtların işleyişi hususunda bilgi vermekte, böylece şehirdeki yapılanma çıkarılmaktadır1. Şer’iyye Sicilleri’nde şehrin mahalle listeleri, dinî, sosyal ve eğitimle ilgili yapıları, bunların tamiri ve onarımı, şehirde yürütülen imar faaliyetleri, kullanılan malzemelerin çeşit ve fiyatlarını içeren belgelere de sıkça rastlanılmaktadır. Şehrin nüfusu, nüfusun dinî ve ırkî durumları ile azalıp çoğalmasının sebepleri,. 1. Abdülaziz Bayındır, İslam Muhakeme Hukuku (Osmanlı Devri Uygulaması), İstanbul, 1986, s.111; Rifat Özdemir, XIX. Yüzyılın İlk Yarısında Ankara, KBY, Ankara, 1998, s.17-18.. 3.

(13) evlenme, boşanma, alım, satım, hırsızlık, yaralama ve öldürme ile ilgili pek çok kayıt mevcuttur1. Ayrıca ekonomik açıdan, iktisadî teşekküllere ait hususî bilgiden, muhtelif konularda bir genellemeye götürebilecek istatistik bilgilere kadar uzanan bir genişlik arz etmektedir. Özellikle şehirdeki esnaf grupları, bunların meslekleri ile ürettikleri malların çeşitleri, üretim tarzı, çarşı ve pazarlarda satılan malların narh fiyatları, usta ve işçi yevmiyeleri, dinî, sosyal ve eğitim gibi diğer kurumlarda çalışan personelin ücretleri, bölgede bulunan mukataaların tasarrufuna dair malikâne ve iltizam kayıtları görülmektedir2. Bunların dışında sancak ve şehir halkından toplanan vergiler, bu vergilerle ilgili avârız-hâne listeleri, para ve altın konuları ve ölen kişilerin mal varlığını gösteren tereke kayıtlarıda vardır3. İncelenen dönem ait on adet Balıkesir Şer’iyye Sicili kronolojik olarak birbirini takip etmektedir. Bununla birlikte elli yıllık dönem içinde bazı yıllar arasında boşluklar bulunmaktadır. Mesela, 693 numaralı defterin tamamı 1603-1604 yılını kapsamaktadır. 694 numaralı defter 1614 yılından başlamaktadır. Böyle bir kopukluğa, 699 ile 700 numaralı defterlerde de rastlanmaktadır. Bunlardan 699 nolu defter, 1629-1634 yılına ait olayları ihtiva etmekte olup 700 nolu defter, 1642 ve sonrasını kapsamaktadır. Diğer defterler ise kısmen birbirlerini takip etmektedir. Böyle bir duruma rağmen, incelenen sicillerin her birinin oldukça hacimli olmaları, yukarıda ifade edilen genel hususlar hakkında incelenen dönemle alâkalı detaylı değerlendirme yapılmasını sağlamıştır.. Mühimme Defterleri : Balıkesir Şer’iyye Sicilleri haricinde en çok başvurulan diğer arşiv kaynağı da Başbakanlık Osmanlı Arşivi’ndeki defter ve münferit belgelerdir. Bu arşivdeki tasniflerde Balıkesir’e gönderilen fermân kayıtları yer almaktadır. Balıkesir Şer’iyye Sicilleri’nde yukarıda değinilen bazı yıllara dair eksiklikler, bu arşivden tespit edilen belgelerle aydınlatma yönüne 1. Nuri Köstüklü, 1820-1836 Yıllarında Hamid Sancağı ve Türkiye (182 numaralı Isparta Şer’iyye Siciline Göre), Konya, 1993, s.8; aynı yazar, Sosyal Tarih Perspektifinden Yalvaç’ta Aile (18921908), Konya, 1996. s.4; Alaaddin Aköz, “XVI. Yüzyıl Sonunda Karaman”, Osmanlı Araştırmaları, S:9, (İstanbul, 1989), s.331-345. 2 Teke Sancağı Şer’iyye Sicilleri I (1223-1232/1807-1812), (Yay. Haz. Hasan Moğol), Ankara, 1996, s.6; Halil İnalcık, “Osmanlı İdâre, Sosyal ve Ekonomik Tarihiyle İlgili Belgeler; Bursa Kadı Sicillerinden Seçmeler”, Belgeler, X/14, (1981), s.1-91. 3. Sait Öztürk, İstanbul Tereke Defterleri, Osmanlı Araştırmaları Vakfı Yay, İstanbul, 1995. s.3.. 4.

(14) gidilmiştir. Bu cümleden olarak XVI. yüzyılın sonu ile XVII. yüzyılın ikinci yarısını kapsayan Mühimme Defterleri incelenmiştir. Bilindiği gibi, Divân-ı Hümâyûnda alınan karaların kaydedildiği defterler arasında Mühimmeler veya tam olarak Defter-i Umûr-ı Mühimme yani Önemli Kamu İşleri Defterleri ilk sıradadır. Mühimmeler, Osmanlı padişahları tarafından devletin her bölgesindeki resmî makamlara yazılmış emirnâme (fermân, berat vs.) suretleriyle birlikte, XVII. yüzyılın sonuna kadar yabancı hükümdarlara yazılmış nâmelerde bulunmaktadır. XVI. yüzyıl Mühimmeleri ile XVII. yüzyılın ikinci yarısına ait Mühimmeler arasında bir takım şekil farlılığı olmuştur. Ayrıca muhteva bakımından da bu dönem Mühimme Defterleri önemini nispeten yitirmeye başlamıştır.. Nitekim,. XVII.. yüzyılın. ortalarından. itibaren. daha. önce. Mühimmeler’e kaydedilen bazı konular başka defterlere kaydedilmeye başlandığı görülmektedir1.. Avârız Tahrir Defterleri : Tahrîr asrı olarak bilinen XVI. yüzyılda yapılmış olan tahrirler neticesinde hazırlanan mufassal ve icmal Tapu Tahrirleri ile Evkaf. Defterleri, XVII. yüzyılda yerini artık düzenli hale gelen avârız. vergisinin tevzii ve tahsili için yapılan tahrirler sonucunda hazırlanan Avârız Tahrir Defterleri almıştır. Esasen avârız-ı divâniyye olarak tabir olunan vergilerin ahaliden tevzii ve tahsili işi şehir ve köylerdeki emlâk ve arazi tasarruf eden nüfusun tespiti ve avârız-hâne sayısını belirlemek için, genellikle kadıların nezâretinde mahallî görevliler tarafından yapılırdı. Ne kadar gerçek hânenin bir avârız-hânesi. teşkil. ettiği. ise,. eğer. kazanın. durumuna. göre. farklılık. göstermekteydi. Avârız Tahrir Defterleri biri mufassal, diğeri de icmal olmak üzere iki ayrı gruptan oluşmaktaydı. Özellikle tahrir defterlerinin bulunmadığı bu yüzyılda şehir ve köylerin mevcut nüfusu hakkında tahminde bulunulacak tek kaynak olması bakımından Avârız Tahrir Defterleri büyük önem arz etmektedir. XVII. yüzyılın ilk yarısında Balıkesir’in tâbi olduğu Karesi Sancağı’nın yer aldığı üç defter bulunmaktadır. Bunlardan birincisi 1617 tarihli olup, Karesi Livası İcmal Avârız Tahrir Defteri’dir. Bu defterde Karesi livâsını oluşturan kazalardaki mahalle ve köylerin sonunda her birinin kaç avârız-hânesini teşkil 1. Ahmet Mumcu, Hukuksal ve Siyasal Kara Organı Olarak Divân-ı Hümâyûn, Ankara, 1976,; Mühimme Defteri 113, (Haz. Yusuf İhsan Genç), İstanbul, 1987, s.XXXV.; Mübahat S.. 5.

(15) ettiği belirtilmiştir. Balıkesir’in mahalle ve köyleri 1-10. sayfalar arasında kaydedilmiştir1. İkinci defter, H.1030/M.1620-1621 tarihli olup Anadolu ve Rumeli eyâletini teşkil eden sancaklara tâbi olan her bir kazanın merkezindeki mahalleler ile bu kazaya bağlı köylerin mevcut avârız-hâne sayısı topluca kaydedilmiştir. Balıkesir kazasına 60. sayfada yer verilmiştir2. Üçüncü defter ise, H.1060/M.1650 tarihli olup burada, Karesi livâsı kazalarının avârız-hâneleri kaydedilmiştir3. Balıkesir, adı geçen defterin 68. sayfasında gösterilmiştir.. Evkâf Defterleri : Başbakanlık Osmanlı Arşivi’nde Karesi Sancağı’na ait bir Mufassal Tahrir Defteri bulunmaktadır. Bu defter H.1012/ M.1603-1604 tarihli olup baş kısmında sefere vakitsiz geldikleri için arpa vermekle mükellef olan Anadolu ve Karaman tımar erbabının isimleri ve dirlikleri kayıtlıdır. Balıkesir şehrindeki vakıflar ise defterin çeşitli sayfalarında bulunmaktadır4. Ayrıca H.1105/ M.1693-1694 yılına ait 6025 numaralı Maliyeden Müdevver Defter’de Karesi ve Biga sancaklarındaki vakıfların gelirleri gösterilmektedir. Balıkesir, bu defterin 2. sayfasındadır5.. Nezaret Öncesi Evkaf Defteri : H.1023/ M. 1614-1615 tarihi ile H.1043/ M. 1633-1634 tarihleri arasını içeren Nezaret Öncesi Evkaf Defteri, Midilli, Sakız cizyeleri ile Karesi, Kütahya, Hamid, Alanya, Teke, Menteşe ve Aydın mukataaları ile iltizam gelirlerine aittir. Balıkesir mukataa gelirleri tek olarak kayıtlı olmayıp, Karesi Sancağı genelindeki mukataa gelirleri arasında toplu olarak kaydedilmiştir6.. Cizye Muhasebesi : Balıkesir şehrindeki gayrimüslim nüfusun tespitine yarayan. Bâb-ı. Defterî’ndeki. Cizye. Muhasebesi’nde7. önemli. bilgiler. bulunmaktadır.. Kütükoğlu, “Mühimme Defterlerindeki Muâmele Kayıtları Üzerine”, Tarih Boyunca Paleografya ve Diplomatik Semineri, İÜEF, İstanbul, 1988, s.95-112. 1 Bu defterde Balıkesir’de bulunan her bir mahalle ve köyün sadece avârız-hâne sayısı gösterilmiş olup, diğer kazaların hem nefer sayıları hem de avârız-hâneleri belirtilmiştir. Bkz. BOA. KK. 2560. 2 BOA. MAD. 2751. 3 BOA. MAD. 3844. 4 BOA. TT. 697. 5 BOA. MAD. 6025. 6 BOA. EV. HMH. 42. 7 BOA. Bâb-ı Defteri Cizye Muhasebesi, 26639.. 6.

(16) Diğer Tasnifler : Balıkesir şehrindeki vakıfların personel; aldıkları ücretler, ayrıca tamir ve onarımlarıyla ilgili kayıtları, Cevdet Evkaf, Cevdet Maarif, İbnülemin Vakıf, İbnülemin Ensab, Ali Emîrî tasniflerinde mevcut münferit belgelerde yer almaktadır. Bunlar tespit edilerek çalışmada ilgili yerlerde kullanılmışlardır.. Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi : Balıkesir’de bulunan dinî, sosyal ve eğitim kurumlarına ait yapıların tamamı İslâm ve Osmanlı geleneği çerçevesinde vakıflar tarafından yapılmakta ve işletilmekteydi. Bu yapılarla ilgili bilgilerin bulunduğu vakfiyelerin bir kısmı Vakıflar. Genel Müdürlüğü Arşivi’nde. bulunmaktadır. Bunlarda adı geçen arşivden tespit edilerek konuları ile ilgili yerlerde yaralanılmıştır.. 7.

(17) BİRİNCİ BÖLÜM BALIKESİR ŞEHRİNİN COĞRAFÎ DURUMU, TARİHİ, İDÂRÎ TAKSİMATI VE YÖNETİMİ. 1.1 ADI VE COĞRAFÎ KONUMU 1.1.1. Adı Akiraus (Akhyraous) ismi, Balıkesir civarında ilk defa adı geçen bir yerleşim yeridir. Roma ve Bizans dönemlerinde İzmir civarından İstanbul’a giden yol üzerinde bulunan bu yerleşim yerinin, şimdiki Balıkesir’in 25 km. doğusunda bulunan Kepsut’un yerinde olduğu tahmin edilmektedir1. Bundan dolayı da Akhyraous kenti ile aynı yol üzerinde bulunan Hadrianoutherai kentlerinden birisinin Balıkesir kenti olması gerektiği ileri sürülmektedir2. Ayrıca Balıkesir şehrinin, “Apaia” veya “Apaia Kampus” isimli ovanın batısında yer almakta olduğu, en eski isminin ise “Akiros” ve “Akiraus” olması da bu ihtimali kuvvetlendirmektedir3. Bu isim Arap kaynaklarında ise Agira (Memleket-i Agira) olarak geçmektedir4. Fakat Balıkesir ile Kepsut arasındaki uzaklık göz ününe alındığında, bu iki şehirle ilgili olarak ileri sürülen bu görüşlerin pek de isabetli olmadığı ortaya çıkmaktadır. Balıkesir adının, Palaeo-Castro (Eski Hisar)’dan kaynaklandığı ve Roma İmparatoru Hadrianus’un bölgede avlanmak maksadı ile kare biçiminde olduğu. 1. Komisyon, Balıkesir İl Yıllığı 1967, İstanbul, 1967, s.43. W. M. Ramsay, Anadolu’nun Tarihî Coğrafyası, (Çev. Mihri Pektaş), İstanbul, 1960, s.168-169. 3 Aydın Ayhan, “Antik Tarih”, Balıkesir Bir Kentin Kimliği, Ankara, 1997, s.10. 4 Bundan dolayı bazı Arap kaynaklarında, bu çevreden Agira veya Agira Beyliği diye bahsedilir. Agiaros şehrinin sonradan Balık Hisar adını aldığı ve bu sözün zamanla Balıkesir şekline dönüştüğüdür. Bkz. Komisyon, Balıkesir İl yıllığı 1973, Cumhuriyetin 50. Yılı, s.3; Balıkesir’in daha eski ismi Akiros yahut Akiraos’dur. Şihâbeddin el-Ömerî, Mesâlikü’l-Ebsâr fî Memâliki’lEmsâr adlı eserinde bundan galat olarak burayı Memleket-i Agira diye ifade etmektedir. Bkz. İsmail Hakkı Uzunçarşılı, İsmail Hakkı Uzunçarşılı, Karesi Vilâyeti Tarihçesi, İstanbul, 1343(1925), s.6; Bu eser daha sonra günümüz harflerine çevrilerek yayınlanmıştır. Bkz. İsmail Hakkı Uzunçarşılı, Karesi Vilâyeti Tarihçesi, (Çev. Abdülmecid Mutaf), Zağnos Kültür ve Eğitim Vakfı, Balıkesir, 2000. 2. 8.

(18) söylenen Palaeo-Castro denen bir şato yaptırdığı, bundan dolayı da şehrin isminin buradan geldiğini iddia edenler de bulunmaktadır. Paul Wittek, Palaeo-Castro’nun Bizans döneminde var olduğunu ve bu ismin o dönemden intikal ettiğini ileri sürmektedir1. W. M. Ramsay, Balıkesir’in “Balıkhisar” yani “Hisarşehri” demek olduğu tezini savunmakta; kelimenin doğru şeklinin “Balıkhisar” olduğunu, Bizans döneminde kullanılan Palaeo-Castro yani “Eski Hisar” şekline benzetmek amacıyla bozulmuş olabileceğini belirtmektedir2. Bilge Umar da bu kelimenin Helen dilinde “Eski Hisar” anlamına geldiğini ve Balıkesir kentinin Bizans çağı geç döneminde böyle anıldığını, şimdiki şehrin isminin de bundan bozma olduğunu söylemektedir3. Balıkesir ve civarında özellikle coğrafî amaçlı olarak araştırmalar yapan Bedriye Tolun Denker, eserinde Balıkesir şehrinin tarihi yapısından bahsederken, şehrin adını Palaeo-Castro’dan gelmiş olabileceğini yazmaktadır. Fakat aynı yazar, şehrin içerisinde Karesi Beyliğinden daha önceki devirlere ait bir yapıya rastlanmadığını da belirtmektedir4. İsmail Hakkı Uzunçarşılı, Karasi Vilâyeti Tarihçesi adlı eserinde, Balıkesir şehri üzerine yaptığı araştırmalar esnasında Palaeo-Castro’dan bahisle böyle bir isme tesadüf etmediğini bildirmektedir5. Balıkesir isminin nereden geldiği konusunda ortaya atılan diğer bir görüş ise, eski dönemlerde bu bölgeye hakim olan Persler’in, Presçe “Peliy kestrü”den türetilmiş olacağıdır6. Refet Onurlu, Lâtince bir kaynak olan, Caius Plinius’un Historia Naturalis7 adlı eserine dayanarak; “Eolid ile Troad’ın bir kısmının ötesinde iç taraflarda vaktiyle Misyalıların oturduğu Teuthrania adlı bir memleket bulunmaktadır” şeklinde bilgi vermektedir8. Teuthrania merkezi Teuthranie olan bir mıntıkanın adıdır. Bu yer Bergama’nın batısındaki Geyikli Dağın güneyindeki bugünkü Sancılı Köyün bulunduğu yer veya civarıdır. Ayrıca bu kasabadan başka. 1. Paul Wittek, Menteşe Beyliği 13. ve 15. Asırda Garbî Küçük Asya Tarihine Ait Tetkik, (Çev. Orhan Şaik Gökyay), Ankara, 1944, s.20. 2 W. M. Ramsay, a.g.e., s.168. 3 Bilge Umar, Türkiye’deki Tarihsel Adlar, İstanbul, 1993, s.632. 4 Bedriye Tolun Denker, Balıkesir Ovasında Yerleşme ve İktisadî Faaliyetler, İstanbul, 1970, s.38-39. 5 Uzunçarşılı, Aynı eser, s.50. 6 Aydın Ayhan, a.g.m., s.10. 7 Bu eser Miladî 78 yılında Roma İmparatoru Titus’a ithaf edilmiştir. Eserin V. ve VI. kısımları bütün Anadolu’nun ve Balıkesir’le ilgili bilgiler mevcuttur. Detaylı bilgi için bkz. Refet Onurlu, “Balıkesir Menşeleri Üzerinde..”, Kaynak, S. 141, I.Teşrin, 1944, s.355-357. 8 Bunlar sırasıyla şunlardır; Pioniae, Andrea, Cale Stabulüm, Conisium, Tegium, Balcea, Tiare, Sarnaca, Haliserne, Lycide, Parthenium, Apollonia ve Pergamum. Bkz. Aynı makale, s.356.. 9.

(19) Teuthrania memleketinin sınırları içerisinde on yedi yerleşim yerinin daha ismi geçmektedir. Bu eyaletin sınırları içerisinde, Kaz Dağı’ndan itibaren Foça’ya kadar, Ağunya, Pazarköy, Balıkesir, İvrindi, Korucu, Savaştepe, Soma ve Bergama bulunmaktadır. Balıkesir ve civarının Bizanslılar dönemindeki idarî durumuna bakılırsa, şehrin adının Teuthrania eyaletinin bir kasabası olan “Balcea”’dan gelebileceği söylenebilir. Balcea’nın eski Yunanlılar ve ondan sonra gelen kültür, anane ve isimleri arasında benzerlik bulunan toplulukların birbirinden naklen verdikleri bir yer veya bir mevki ismi olması daha doğrudur. Bu kelimenin değişikliğe uğrayarak ve inceltilerek Balıkesir haline getirildiğini söylemek de mümkündür1. Balıkesir’e yakıştırılan diğer bir isim “Balıkısra” yada “Belikisra” olup, İranlı vezirlerden birinin adına atfedilmektedir. Yine Uzunçarşılı, yukarıda bahsedilen eserinde, doğruluğuna pek ihtimal vermediği bu görüşü zikrederken, “Balıkesrî, diğer yakıştırma ve uydurma rivayetlere göre güya Balıkasrı ve Fars vezirlerinden birine mensup olduğu için Belikisra’dan ve yanlış tertip ile Poli Kaysers’den. bozma. imiş”. diyerek. bu. görüşün. gerçeği. yansıtmadığını. 2. vurgulamaktadır . Şehrin, “Bulakhisar” yada “Balıkhisar” isminden geldiğini ifade eden diğer kaynakların yanında, “Balık” kelimesinin Türkçe’de şehir manasına geldiğini ve bunun da “Hisarşehri” demek olduğunu açıklayan Uzunçarşılı, bu görüşünü doğrulamak maksadı ile Balıkesir şehrinde bulunan “Sahn-ı Hisar” mahallesini delil olarak ileri sürmektedir. Ancak İbn Battuta eserinde Balıkesir’den bahsederken, bu kelimeyi “Belikisra” şeklinde yazmakla birlikte, bugünkü Balıkesir şehrinin yerinde eskiden bir şehrin olmadığını ve bu kentin ilk defa Karesi Bey tarafından kurulduğunu yazmaktadır3. Yine eski coğrafyacı ve seyyahlardan Strabon, Balıkesir dolaylarında bu isimde veya benzeri herhangi bir şehirden bahsetmemektedir4. Şemseddin Sami’nin Kamûsu’lA’lâm adlı tarih ve coğrafya lügatinde Balıkesir’in ismiyle ilgili olarak bir bilgi mevcut değildir5.. 1. Komisyon, Balıkesir İl Yıllığı 1967, s.43. Uzunçarşılı, Aynı eser, s.50-51. 3 İbni Battuta, Seyahatnâme, (Çev. Mehmet Şerif), İstanbul, 1330-1333, I,s.339. 4 Strabon, Coğrafya (Anadolu), (Çev. Adnan Pekmen), Kitap XII, Bölüm I,II,III, İstanbul, 1969; Kitap XIV, Bölüm I, 1975; Kitap XIV, Bölüm II,IV,1981. 5 Şemseddin Sami, Kâmûsu’l-A’lam, C:II, İstanbul, 1306, s.1219. 2. 10.

(20) Yukarıda kısaca bahsedildiği üzere Balıkesir şehrinin ismiyle ilgili olarak, şimdiye kadar hazırlanmış olan eserlerin tamamı bu konuyu net bir şekilde ortaya koymaktan uzaktadır. Eserlerde iddia edilen görüşlerin hiçbirinin ilmî bir dayanağı da bulunmamaktadır. Şehrin ismi ile ilgili olarak vurgulanan fikirlerin hiçbiri rivayetten başka bir şey değildir. Öte yandan 1995 yılında, Aynur Ünlüyol tarafından XVIII. yüzyıl ilk yarısındaki Balıkesir Şer’iyye Sicilleri temel alınarak hazırlanan Doktora Tezi’nde1, şehrin ismiyle ilgili olarak değişik bir yaklaşım sunulmaktadır. Ünlüyol, Balıkesir isminin, XVI. yüzyıl Tapu Tahrir Defterleri ve XVIII. yüzyıl Balıkesir Şer’iyye Sicilleri’nde “Balıkesrî” şeklinde yazılmasından yola çıkarak, “kesir” kelimesinin Arapça’da bolluk ve çokluğu ifade ettiğini, Balıkesir’in de balı çok olan memleket anlamına geldiğini düşünmüş, fakat siciller üzerinde yaptığı incelemelerde Balıkesir’de balın bol olduğuna dair bir bilgi bulamadığı için bu görüşünden vazgeçmiş, yerine sicillerde bolca kaydına rastladığı üzüm bağlarının ve şarap üretiminin çokluğundan dolayı şehrin isminin; Palaeo-Castro’dan bozma bile olsa “Balıkesîr”den değil, “Bağıkesîr”den türemiş olabileceği tezini savunmaktadır2. Yukarıda Balıkesir’in adının kaynağı ile ilgili bilgiler verilmiş, ancak bu konuda kesin bir şey söylenemediği görülmüştür. Paul Wittek ve W.M.Ramsay’in ileri sürdükleri Roma İmparatoru Hadrianus’un Balıkesir’de Palaeo-Castro denen bir şato yaptırdığı ve bu kelimenin “Hisar Şehri” anlamına geldiğine bakılırsa, şehrin adının Balıkesir şeklinde türetilmiş olması muhtemel gözükmektedir. Osmanlı dönemi belgelerinde “Balıkesrî” olarak geçmesi buna işaret kabul edilebilir.. 1.1.2. Coğrafî Konumu. Bugünkü Balıkesir ili, Anadolu yarımadasının kuzeybatısındaki Marmara bölgesi içerisinde yer almaktadır. Balıkesir’in kuzeybatısında Çanakkale, kuzeyinde Marmara denizi, doğusunda Bursa, güneydoğusunda Kütahya, güneyinde Manisa, güneybatısında İzmir ve batısında ise Ege denizi yer almaktadır. Ege denizindeki kıyıların uzunluğu 115.5 km. Marmara denizindeki. 1. Aynur Ünlüyol, Şer’iyye Sicillerine Göre XVIII. Asrın İlk Yarısında Balıkesir (1700-1730), (Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Basılmamış Doktora Tezi), Bursa 1995. 2 Ünlüyol, a.g.t., s.12.. 11.

(21) kıyı uzunluğu ise 175.25 km’dir. İlin izdüşüm yüzölçümü 14.456 km² olup, 40º39' ve 39º06' kuzey enlemleri ile 26º39' ve 28º58' doğu boylamları arasında yer almaktadır1. Balıkesir, tamamen Küçük Asya’nın Misya denilen kısmındaydı. Zaman içerisinde çeşitli değişikliklere uğramış olan Misya; kuzeyde Marmara Denizi, batıda Çanakkale Boğazı ve Ege Denizi, doğuda Atranos Çayı ve güneyde Lidya ile çevrilmiştir. Bu geniş coğrafyada, Keşiş Dağından itibaren Marmara Denizi sahilini takiben Çanakkale Boğazına kadar olan kısmına Küçük Misya, geri kalan kısmına Büyük Misya denilmekte idi. Küçük Misya’nın şehirleri ise şunlardır; Sizik (Belkız), Lâmpesak (Lapseki), Perkot (Bergoz), Abidoş, Mitopolis (Mihaliç), Apolani, Periyapos (Karabiga), Pemaninos (Eski Manyas), Artemea (Gönen), Jeleya (Sarıköy), Artas (Erdek) ve Panormas (Bandırma). Büyük Misya’nın şehirleri ise; Pergam (Bergama), Adramitiyum (Edremit), Arjiza (Balya-Pazarköy), Assos (Behramkale), Teruvad (Truvada), Gargar, Antandos (Avcılar civarı), Belodos (Dursun Bey) ve Adriyanatere (Balıkesir)’dir2. Eski dönemlerde Balıkesir, Batı Anadolu’nun Misya bölgesi olarak adlandırılan kısmında yer almaktaydı. Şehrinde, coğrafi olarak bugünkü Balıkesir’in 16,5 km. kuzeydoğusunda yer alan ve Babaköy civarında olduğu tahmin. edilen. Hadrianoutherai kentinin. bulunduğu. mevkide. kurulduğu. sanılmaktadır3. Başka bir görüş ise, Balıkesir’in bugünkü bulunduğu yerde kurulmuş olabileceğidir4. Balıkesir tarihî olarak da Gediz (Hermos) ile Bakırçay (Kaikos) vadilerinden Mihalic (Miletopolis)’den geçerek İstanbul’a giden eski yolların üzerinde bulunmaktadır5. Ayrıca Balıkesir, Bizanslılar zamanında önemli bir yol üzerinde yer almaktaydı. Bu nedenle Büyük İskender ve 1109 yılında Haçlı seferleri sırasında İmparator Friedrich komutasındaki Alman ordusu Çanakkale sahilinden Batı Anadolu kıyısına çıktıklarında Miletopolis ile bugünkü Balıkesir arasında kaldırımdan yapılan bir Bizans askerî yolunu takip ederek Kalamos. 1. Abdullah Soykan, Talat Koç, Ayhan Özoğul, “Coğrafya”, Balıkesir Bir Kentin Kimliği, Ankara, 1997, s.74.; M. Reşit Kıpçak, Balıkesir, İstanbul, 1968, s.5. 2 Uzunçarşılı, a.g.e, s.6. 3 Halime Hüryılmaz, “İçbatı Anadolu Bölgesinde Bulunan Yortan Mezarlık Kültürü’ne Ait Üç Kap”, Belleten, C:LXI/232, (Aralık,1997), s.512. 4 Ünlüyol, a.g.t, s.11-12. 5 Ramsay, a.g.e, s.168-169.. 12.

(22) üzerinden Alaşehir’e ulaşmışlardır1. Karesi Beyliği zamanında Balıkesir’i gezen seyyah İbn Battuta da aynı yolu kullanmıştır2. Adı geçen güzergâh Osmanlı döneminde de pek değişmemiş gözükmektedir. Cengiz Orhonlu, Osmanlı dönemindeki derbentlere ilişkin çalışmasında, Balkanlar’dan gelip Anadolu’dan geçen ana karayollarının Balıkesir, Çanakkale, Mihaliç, Edremit, İzmir, Bursa ve Bergama’dan geçtiğini göstermektedir3. Antalya’yı Bursa’ya bağlayan ticaret yolu da Manisa-Balıkesir üzerinden geçmektedir. Bu yol, Balat, İzmir, Ayasuluğ ve Sakız adasını birbirine bağladığından uzun süre önemini korumuştur4. Balıkesir şehrinin Bursa-Gelibolu, Bursa-Kütahya, Kütahya-Gelibolu, Manisa-Bursa ve Manisa-Gelibolu yol ağının birleştiği yerde bulunması yine bu hareketli yollardan dolayı transit yolcuların ve tüccarlarında bu şehirden geçmesine sebep olmuştur5. Öyle görülüyor ki, Balıkesir Eski Çağlardan beri İstanbul’a giden önemli bir yol ağı üzerinde bulunmaktadır. Bugün ise bu canlılığını pek koruyamamakla birlikte, hâlâ İzmir ve İstanbul arasındaki karayolu güzergâhında yer alıyor olması tarihî konumunun devam ettiğini göstermektedir.. 1.2. BALIKESİR ŞEHRİ’NİN TARİHÇESİ. 1.2.1. Türk Fethinden Önce. Balıkesir ve çevresinde bugüne kadar sınırlı sayıda arkeolojik kazılar yapılmıştır. Bu arkeolojik kazılarda rastlanan en eski bulgular ise Balıkesir’in ilçesi olan Havran’a sekiz kilometre uzaklıktaki İnboğazı Mağaralarıdır. Devedamı, Karanlık, Aydınlık ve Andık adını taşıyan bu mağaraların, Karanlık Mağarası’nda 1949 yılında yapılan kazılarda Paleolitik, Neolitik ve Kalkolitik dönemlere ait kalıntılar bulunmuştur6.Yine Babaköy (Başpınar) kazılarında Kalkolitik ve Bakır Çağı dönemi eserlerinin bulunması ve Balıkesir ilinde. 1. . Bkz. Steven Runciman, Haçlı Seferleri Tarihi, Akka Krallığı ve Daha Sonraki Haçlı Seferleri, (Çev. Fikret Işıltan), C:III, TTK, Ankara, 1992, s.12. 2 İbn Battuta, a.g.e, s.339. 3 Cengiz Orhonlu, Osmanlı İmparatorluğu’nda Derbent Teşkilatı, İstanbul, 1990, Kitabın arkasında bulunan harita. 4 Halil İnalcık, “Bursa; XV. Asır Sanayi ve Ticaret Tarihine Dair Vesikalar”, Belleten, C:XXIV/ 93-96, (1960), s.48-49. 5 Besim Darkot, “Balıkesir”, İA. C.II, s.276-277. 6 Ayhan, “Antik Tarih”, s.1.. 13.

(23) Kırkağaç’ın 16,5 km. kuzeydoğusunda yer alan Yortan Mezarlığı kazılarıyla1, Kepsut-Burhaniye-Ören düz yerleşim yerinde yapılan kazılar sırasında bulunan eşyalar bu yerleşim yerinin eskiliğini göstermiştir2. Yortan Mezarlık Kültürü'ne ait Babaköy mezar buluntuları arasında, çarkta yapılmış üzeri bezemesiz bırakılmış kırmızımsı, sarımsı ve grimsi renkteki kaplara rastlanılmıştır. Antik döneme ait olarak Balıkesir’de 8 höyük, 15 tümülüs, 13 düz yerleşim yeri, 10 iskan edilmiş büyük mağara, 8 büyük mezarlık ve dolmen tekniğinin devamı sayılacak değişik mezarlar bulunmuştur. Balıkesir ve çevresinde bulunan bu pek çok antik kalıntılar, bölgede M.Ö. 8000- M.Ö. 3000 yılları arasında insanların yerleşik olarak yaşadıklarını net bir şekilde ortaya koymaktadır3. Yortan Mezarlığında yapılan kazılar, Balıkesir ve Babaköy’ün İlk Tunç Çağı yerleşim yeri olduğunu da meydana çıkarmıştır4. M.Ö. 2000 yılından itibaren Anadolu, Yunanistan tarafından gelen birçok kavimlerin istilasına uğramıştır. Batı Anadolu’da, Pelasplar, Karlar, Truvalılar, Lelegler, Luviler ve Lidler görülmeye başlamıştır5. Hitit yazılı metinlerinde kuzeybatı Anadolu sahillerinde kurulduğu tahmin olunan Assuva memleketinin6, Antik Çağda’ki ismi Misya7 (Mysia)’dır. Misya’ya ilk yerleşen kavimler ise Bitinler (Bithynialılar), Mizler ve Frigler’dir8. Misyalılar, Batı Anadolu’da daha önceden hakimiyet kuran Bitinler’i yenerek bölgeyi ele geçirmişler, fakat bu bölgede güçlü bir devlet kuramamışlardır. Hititler, Eski Krallık zamanında (M.Ö. 1660-1490) ülkelerinin sınırlarını deniz kenarlarına kadar genişletmişlerdir. Bu arada Balıkesir’in de içinde yer aldığı Misya’yı ele geçirmişler9; fakat Yeni Krallık (M.Ö. 1440-1200) devrinin sonlarına doğru Hitit Devleti zayıflamıştır. Bu sırada Batı Anadolu’da birçok küçük şehir devleti kurulmuştu. Hitit Kralı IV. 1. Hüryılmaz, a.g.m, s.510-512. Hüryılmaz, a.g.m, s.511; Ayhan, a.g.m, s.1. 3 Komisyon, Türkiye Cumhuriyeti’nin 75. Yılında Balıkesir, Balıkesir Valiliği, 1999, s.54. 4 Hasan Tahsin Uçankuş, Bir İnsan ve Uygarlık Bilimi Arkeoloji: Tarih Öncesi Çağlardan Perslere Kadar Anadolu, KBY, Ankara, 2000, s.943. 5 Ekrem Yalçın Kaya, “Balıkesir Tarihen Ne İdi?”, Kaynak, S.43, (19Ağustos 1936), s.216-217. 6 Füruzan Kınal, Eski Anadolu Tarihi, TTK, Ankara, 1991, s.121. 7 Bugünkü Karesi Vilâyeti’nin tamamı Küçük Asya’nın Misya ismi verilen kısmında idi. Zaman zaman büyüyüp küçülen bu bölgenin tam bir sınırı da yoktu. Misyalılar, ırk olarak Aryan kısmına mensup olan Plajlar (Plasiç) şubesindendirler. Aynı zamanda Trakyalılar ile de aynı ırktan idiler. Strabon bunu ispat etmek için Karadeniz Boğazı’na evvelden –Mysian Bosphorus- denildiğini kaydetmektedir. Misyalılar hakkında daha detaylı bilgi için bkz. Uzunçarşılı, Karesi Vilâyeti Tarihçesi, s.3.; Strabon, Coğrafya, Kitap XII, s. 3, 17, 18, 36, 38; Kitap XIV, 36, 69, 75, 76; Ramsay, a.g.e, s.70, 104, 489. 8 Strabon, Coğrafya, Kitap XII, 1969, s.3,17. 9 Komisyon, 1967 Balıkesir İl Yıllığı, s.124. 2. 14.

(24) Tuthalya, devletinin batı sınırlarını kontrol altına alabilmek amacıyla yirmi iki şehrin iştirak ettiği birleşik kuvvetleri mağlup etmeyi başarmış ise de, Batı Anadolu’da Hitit hakimiyeti zayıflamış ve bu yerler Ahhiyova Krallığı ile Assuva (Asia) ve Hariyeti (Karia) gibi küçük şehir devletlerinin egemenliğine girmiştir1. Batı Anadolu’daki karışık durum, Ege Göçlerinin Anadolu’yu istilasına ve Hitit Devleti’nin yıkılışına (M.Ö. 1200) kadar sürdü. Yunanlılar, bu tarihten itibaren Anadolu’nun batı ve kuzey yönünde hızla ilerleyerek, Ege Denizi, Çanakkale Boğazı, Marmara ve İstanbul Boğazı’nın her iki kıyısında koloni şehirleri kurmuşlardır2. Miletoslular ise Yunan şehirlerinden daha geç olarak, anacak M.Ö. 670 yılına doğru kolonizasyon hareketine katılmışlar; Marmara ve Karadeniz kıyılarında doksan kadar şehir kurmuşlardır. Miletoslular, ilk önce Çanakkale boğazında Sestos’un karşısında Aydos’u meydana getirdikten sonra, Kapıdağ yarımadasını kara ile birleştiren dar bir mahalde iki limana sahip bulunan Kizikos’da ve Gemlik Körfezi’nde kolonilerini kurmuşlardır3. Böylece Misya bölgesi de Miletosluların hakimiyetine girmiştir. Balıkesir ve civarına Hititlerden sonra Frigler ve Truva hükümetinin yıkılmasıyla Lidyalılar hakim olmuştur4. Fakat bu hakimiyet çok uzun sürmemiştir. M.Ö. 546 yılında Lidyalılar’ın Persler’e yenilmesi ile Batı Anadolu ve Kral Yolu Persler’in eline geçmiştir5. Misya, Lidya ile birlikte merkezi Sart olan Setraplığa bağlanmıştır. Persler’in Anadolu istilâsından önce, Kıbrıs’taki Yunan şehirlerinin üzerine yürümüşlerdir. Salamis açıklarında İyon donanmasının Pers donanmasına karşı büyük bir zafer kazanmasına rağmen, Persler İyonların bütün şehirlerini birer birer ele geçirdiler. Bundan sonra Pers orduları Anadolu’ya geçerek M.Ö. 497 yılında Marmara bölgesi ve Aiolya’yı İyonya’dan ayırmayı başarmışlardır. İyonlar’ın Anadolu’da ve Marmara’daki şehirleri Persler’in eline geçmiştir. Miletos Şehri de M.Ö. 495 tarihinde Persler tarafından alınmıştır6. Anadolu, Kyros’un Batı Anadolu’yu işgalinden (M.Ö. 546), Büyük İskender’in Çanakkale Boğazı’nı geçiş tarihine kadar (M.Ö. 334) iki yüz elli yılı 1. Kınal, a.g.e., s.121-122. Arif Müfid Mansel, Ege ve Yunan Tarihi, (6.Baskı), TTK, Ankara, 1995, s.165. 3 Aynı eser, s.168; Reşit Mazhar Ertüzün, Kapıdağ Yarımadası ve Çevresindeki Adalar, Tarih ve Arkeolojisi Üzerinde Araştırmalar, İstanbul, 1953, s.15-20. 4 Lidyalılar’ın Misya bölgesindeki hakimiyetleri hakkında detaylı bilgi için bkz. Uzunçarşılı, Karesi Vilâyeti Tarihçesi, s.10.; Tahir Harimi Balcıoğlu, Tarihte Edremit Şehri, Balıkesir, 1937, s.25-27. 5 Charles Texier, Küçük Asya, II, (Çev. Ali Suad), İstanbul, 1339, s.406. 6 Mansel, a.g.e, s.268-269. 2. 15.

(25) aşkın bir süre boyunca Pers işgali altında kalmıştır. Bütün Anadolu’nun Pers egemenliği altına girmesi, M.Ö. 650’den 545’e değin yüzyıl dünya kültür liderliğini yapmış olan Doğu Hellen kültür merkezinin parlak yaşamına da son vermiştir1. Persler’in M.Ö. 333 yılına kadar devam eden Anadolu hakimiyetine Büyük İskender son vermiştir. Böylece bölgede Persler’den temizlenmiştir2. M.Ö. 323’te Büyük İskender’in Babil’de ölmesi üzerine, Anadolu’daki generalleri arasında çıkan savaşlardan sonra Misya topraklarının bir kısmı Suriye hükümdarı Selevkos’un nüfuzu altına girmiş ve diğer kısmı da Bergama Krallığı’nın eline geçmiştir. Kısa bir süre sonra da bütün Misya toprakları Bergama Krallığı hakimiyetine girmiştir3. Bergama Krallığı, Romalılar’ın müttefiki olması sebebiyle sınırlarını Toros Dağları’na kadar genişletmişti. Bergama Kralı Attalus Philometer’un ölmesiyle birlikte, M.Ö. 129 tarihinde Bergama ile Misya toprağı da Romalılara intikal etmiştir4. Roma İmparatorluğu’nun M.S. 395 yılında ikiye bölünmesinden sonra, Misya ve civarı Bizans İmparatorluğu yönetimine geçmiştir5. Bu devirde Balıkesir ve çevresi Bizans eyâlet sistemi içinde Obsikion Theması’na bağlı idi6. Bizans İmparatoru Herakliyus zamanında da (M.S. 610-641) Misya aynı teşkilâtı devam ettiriyordu. Müslüman Araplar’ın, Bizans hakimiyetindeki Anadolu’ya özellikle Toroslar civarına yönelik ilk seferleri hakkında bilgiler sınırlıdır. Ancak 640 tarihinde ilk kez Hz. Ömer’in halifeliği sırasında Anadolu’ya saldırıldı ve böylece çok uzun sürecek bir Bizans-Arap mücadelesi başlamış olduğu bilinmektedir7. 675. senesinde. Emevi Halifesi Muaviye’nin. emriyle. Süfyan. bin. Avf. komutasındaki Arap ordusu donanmasıyla ilk defa İstanbul’u kuşattı. Araplar İstanbul kuşatmasından dönerken Misya bölgesinde konaklamışlardır8. Yine bu. 1. Ekrem Akurgal, Anadolu Kültür Tarihi, Ankara, 1998, s.338-339. Texier, a.g.e, II, s.407. 3 Uzunçarşılı, Karesi Vilâyeti Tarihçesi, s.13; ayrıca Persler, Büyük İskender, Bergama Krallığı ve Romalılar zamanında Misya’nın durumu hakkında bkz. Şemseddin Günaltay, Perslerden Romalılara Kadar, Selevkoslar, Nabatiler, Galatlar, Bitinya ve Bergama Krallıkları, I. Bölüm, TTK, Ankara, 1987; aynı yazar, Romalılar Zamanında Kapadokya, Pont ve Artaksiad Krallıkları, II. Bölüm, Ankara, 1987. 4 Uzunçarşılı, Karesi Vilâyeti Tarihçesi, s.15. 5 Mansel, Ege ve Yunan Tarihi, s.488. 6 Komisyon, Türkiye Cumhuriyeti’nin 75. Yılında Balıkesir, s.55. 7 W.E.Kaegi, Bizans ve İlk İslam Fetihleri, (Çev. M.Özay), İstanbul, 2000, s.362-364. 8 Mücteba İlgürel, “Balıkesir”, TDVİA, C,5, İstanbul, 1992, s.13. 2. 16.

(26) esnada Kyzicus’u (Kadıdağ yarımadası) beldesini yağma ve tahrip etmişlerdir1. 716-718 yılları arasında İstanbul’u ikinci kez kuşatmaya gelen Arap orduları Bergama’yı alarak Edremit bölgesini tekrar yağmalamışlardır 2. Araplar, İstanbul’a yaptıkları her iki seferde de gerek denizde gerekse karada mağlubiyete uğramışlardır. Fakat İstanbul kuşatmasının Araplar açısından bazı olumlu sonuçları da olmuştur. Özellikle Anadolu’daki Bizans gücünü ve etkisini zayıflatmışlar ve bu memleketi tanıma imkanı bulmuşlardır. Müslüman Arapların bu şekilde büyük bir tehdit unsuru olarak belirmeleri, Bizanslıların zaten uzun süredir mücadele ettikleri doğu komşuları Sasaniler’e ilave bir düşman anlamına geliyordu. Böylece iki ateş arasında kalan Bizans ve Anadolu halkı daha zor şartlarda yaşamak zorunda kalmıştır. Bizans, Sasani ve Arap mücâdeleleri Anadolu’nun iktisadî düzenini iyice bozmuştur. Buna bağlı olarak Türk fetihlerinden önce Anadolu ıssız ve harap bir hale gelip, köyler boşalmış; şehirler eski önemini kaybedince küçülerek “kastra” seviyesine inmiştir3. Bu hareketin olumlu yanı, bu yeni yerlerin insanları da İslâm Dini’yle tanışmışlardır. Bundan sonraki dönemlerde ise bölgeye Türk akınları başlamıştır.. 1.2.2 Türk Fethi. 1.2.2.1. Anadolu Selçuklu Devri. Selçukluların 1071 yılında Bizanslılar’a karşı yaptıkları Malazgirt Savaşını kazanmalarından sonra Anadolu’nun kapısı Türkler’e açıldı. Bu zaferi müteakip Büyük Selçuklu Devleti Sultanı Melikşah, Kutalmışoğlu Süleyman Şah’ı Anadolu’yu fethetmek üzere görevlendirdi. Türk orduları kısa bir süre içinde Anadolu sahillerine ulaştılar. Malazgirt Zaferi’nden sonra Bizans Devleti’nin Türkler’in bu hızlı ilerleyişi sırasında güçlü bir direniş gösterememeleri üzerine. 1. Şahin Uçar, Anadolu’da İslam-Bizans Mücadelesi, Bilimsel Araştırma Dizisi: 5, İstanbul, 1990, s.83; Uzunçarşılı, Karesi Vilâyeti Tarihçesi, s.16; W.E. Kaegi, a.g.e, s.363-366; Ertüzün, a.g.e, s.60-64. 2 Uçar, a.g.e, s.116-118; Uzunçarşılı, Karesi Vilâyeti Tarihçesi, s.16; Yusuf Küçükdağ, Armutlu, Konya, 1996, s.19-25. 3 Tuncer Baykara, Türkiye’nin Sosyal ve İktisadi Tarihi (XI-XIV. Yüzyıllar), Ankara, 2000, s.30.. 17.

(27) İznik, 1075 yılında Selçuklu ordusu tarafından fethedildi1. Süleyman Şah’ın İznik’te devletini kurmasından sonra, Sizik (Belkız) ve Aydıncık (Edincik) alınarak, Çanakkale’ye kadar olan yerlerin tamamının Türk idaresine girmesi sağlandı2. Muhtemelen bu tarihlerde Balıkesir’de Türklerin eline geçmiş olmalıdır. Bu sırada İzmir, Çaka Bey tarafından alınarak burada güçlü bir Beylik kurulmuştur. Çaka Bey tarafından İzmir’de oluşturulan donanma Bizans’a karşı yapılacak saldırılarda bir üs haline gelmiştir3. Çanakkale ve civarı 1092 yılında Çaka Bey tarafından fethedilmiştir4. Bizans İmparatoru Alexios, Anadolu’daki Türk ilerleyişine daha fazla dayanamayarak, Süleyman Şah’la 1081 yılında bir anlaşma yaparak bütün Anadolu’yu Türkler’e bırakmak zorunda kaldı5. Ancak Selçuklu Sultanı I. Kılıçarslan ile Çaka Bey’in arasının açılması ve Çaka Bey’in 1096 yılında ölümü üzerine bölgedeki Türk hakimiyeti tehlikeye girdi6. Bu yüzden Balıkesir ve civarında Türk hakimiyeti fazla uzun süreli olmadı. Zaten yeni alınan bu topraklarda daha tam bir yerleşme sağlanamadan, Bizans Devleti Haçlı ordusunun toplanmasını sağladı. Yaklaşık olarak XIII. yüzyıl sonlarına kadar, bütün Batı Anadolu bölgesinde olduğu gibi Balıkesir de. Bizans ve Türk kuvvetleri. arasındaki mücadeleyi en etkili şekilde yaşamıştır. I. Haçlı seferlerinden (1096-1099) sonra Balıkesir ve civarı tekrar Bizanslılar tarafından geri alındı. Bu tarihten Myriokephalon savaşına kadar geçen sürede Batı Anadolu’daki Türk hakimiyeti zayıfladı. Yine de 1110 tarihlerinde Alaşehir. ve Balıkesir taraflarında ufak tefek Türk hareketleri olduğu. anlaşılmaktadır7. Fransa Kralı VII. Saint Louis 1147 yılında Anadolu Selçuklu başşehri Konya üzerine giderken, Orta Anadolu’dan geçemeyeceğini anlayınca Mysia’dan Antalya’ya ulaşmıştır. İstanbul’da 1206’da Lâtin İmparatorluğu kurulunca Mysia bölgesi ve dolaysıyla Balıkesir ve civarı Lâtinler’in hakimiyetine girmiş, bununla birlikte Batı Anadolu bölgesine Türk akınları artarak devam 1. İznik’in fethi konusunda Osman Turan bu tarihi vermektedir. İbrahim Kafesoğlu ise 1078 tarihinde İznik’in alındığını yazmaktadır. Bkz. Osman Turan, Selçuklular Zamanında Türkiye, İstanbul, 1971, s.54; Aynı yazar, “Süleyman Şah I (Kutalmışoğlu)”, İA. C:XI, s.206; İbrahim Kafesoğlu, “Selçuklular”, İA, C:X, s.379. 2 Uzunçarşılı, Karesi Vilâyeti Tarihçesi, s.16. 3 Akdes Nimet Kurat, Çaka Bey, Ankara, 1966, s.44-48. 4 Kafesoğlu, “Selçuklular”, İA, C:X, s.379; Kurat, a.g.e, s.46-48. 5 O.Turan, “Süleyman Şah I”, İA, C:XI, s.210-211. 6 Mükrimin Halil Yınanç, Türkiye Tarihi Selçuklular Devri, İstanbul, 1944, s.2; Turan, Selçuklular Zamanıda Türkiye, s.73-76. 7 Osman Turan, “Kılıç Arslan”, İA, C:VI, s.685.. 18.

(28) etmiştir. XIII. yüzyılın ikinci yarısından itibaren Moğolların Anadolu üzerindeki baskısı artmıştır. Bunun üzerine Anadolu Selçuklu Devleti zayıflamış ve Anadolu’da büyük bir otorite boşluğu oluşmuştur. Bu tarihten itibaren Anadolu’nun değişik yerlerinde yirmiden fazla beylik ortaya çıkmıştır1.. 1.2.2.2. Karesioğulları Devri. Karesi ailesi köken itibariyle, ünlü bir Türkmen beyliği olan ve Sivas’ta hüküm süren Danişmendli sülâlesine mensup bulunuyordu2. Danişmendli Devleti’ne Anadolu Selçukluları tarafından 1178 tarihinde son verilence, Danişmendli Türkmenleri Anadolu’nun çeşitli bölgelerine dağılmışlardır3. Muhtemelen bu tarihlerde Karesioğlu ailesi, kuzey-batı Anadolu uç bölgesine Bizans’la mücâdele etmesi için Anadolu Selçuklu Devletince yerleştirilmiştir4. Nitekim, Anadolu Selçuklu Devleti Sultanı II. Kılıç Arslan, Danişmendliler ailesinden Yağı-basan’ın oğullarını Anadolu’nun batı uçlarına yerleştirmiştir. Yağı-basan’ın oğulları kısa süre içinde büyük bir güç haline gelerek, Selçuklu iktidarını bile belirleyecek bir konuma ulaşmışlardır. Bu güçleri sayesinde 1205 yılında İstanbul’da sürgünde bulunan I. Gıyâseddin Keyhüsrev’in serbest kalıp, tekrar Selçuklu tahtına çıkmasını sağlamışlardır. Bu hizmetlerine karşılık olarak da devlet merkezinde önemli mevkiler elde etmişlerdir5. XIII. yüzyıl sonlarında bir beylik olmadan önce, Germiyan Beyliği ile birlikte Bizans’a karşı yürütülen gaza hareketinin içinde yer almışlardır6. Anadolu Selçuklu Devleti’nin, XIII. yüzyılın sonlarında iyice zayıfladığı dönemde, Danişmendoğulları’ndan Batı Anadolu’da uc beyliğinde bulunan Kalem Bey (Kalem Şah) ile oğlu Karesi Bey Mysia bölgesinde fetihler yapmaya başladılar. Bu suretle tahminen 1296’da Balıkesir ve civarına da hakim. 1. Uzunçarşılı, Anadolu Beylikleri ve Akkoyunlu, Karakoyunlu Devletleri, TTKB, Ankara, 1988; Saim Koca, Anadolu Türk Beylikleri Tarihi, Trabzon, 2001. 2 Uzunçarşılı, a.g.e, s.96; aynı yazar, “Karasi-Oğulları”, İA, C:VI, s.331; Zerrin Günal Öden, Karası Beyliği, TTKB, Ankara, 1999, s.9-10. Donald Edgar Pitcher, Osmanlı İmparatorluğu’nun Tarihsel Coğrafyası, (Çev.Bahar Tırnakcı), İstanbul, 2001, s.58. 3 Öden, Karası Beyliği, s.10-11; Yınanç, “Danişmendliler”, İA, C:III, s.476. 4 Turan, Selçuklular Zamanında Türkiye, s. 213. 5 Öden, a.g.e, s.7-9; Koca, a.g.e, s.85. 6 İbn-i Kemal, Tevârih-i Al-i Osman: I.Defter, (Yay. Haz. Ş. Turan), Ankara, 1970, s.137. Yazar eserinde ayrıca Saruhan ve Karesi’nin Anadolu Selçuklu Sultanı Mesud bin İzzeddîn Keykâvus’un nökerlerinden olduğunu belirtmektedir. Ayrıca bkz. Mehmed Neşrî, Neşrî Tarihi, I, (Haz. Mehmet Altay Köymen), Ankara, 1983, s.31; Uzunçarşılı, Karasi Vilâyeti Tarihçesi, s.71.. 19.

(29) olmuşlardır1. Böylece Kalem Bey ve oğlu Karesi Bey, Mysia bölgesini ele geçirmişlerdir. Bunlar, Anadolu Selçuklu Devleti’nin güçsüzlüğünden istifade ederek, Moğollar’ın tahakkümünden de kurtulmak için kendilerini korumak amacıyla Balıkesir’i merkez yaparak beyliklerini kurmuşlardır. XIV. yüzyılın başlarında ortaya çıkan bu beyliğe, Arap kaynaklarında, Balıkesir’in yakınındaki eski adı Akiros veya Akiraus olan bir şehirden dolayı “Mamlakat Agira” (Memleket-i Ekira) denilmiştir2. Karesi Beyliği’nin, merkezi Balıkesir olmak üzere sınırları dahilinde, Bergama, Fart (Susurluk), Aydıncık (Edincik), Sındırgı, Bigadiç, İvrindi, Başgelembe, Kemer Edremid (Burhaniye), Edremid, Ayzmend (Altınova), Bayramiç, Kızılca Tuzla, Ezine ve Truva bölgesi ile Balıkesir yakınına Mendehorya (Balıklı) bulunuyordu3. Beyliğin kısa süre içinde bu kadar hızlı bir şekilde büyümesi, Moğol baskısından kaçıp, kendilerine yeni yurt arayışı içinde olan Türkmenlerin yerleşecekleri güvenli bir bölge olmuştur. Nitekim, 1333 tarihinde Balıkesir’e gelen İbn Battutu, şehrin Karesi Bey tarafından tesis edildiğini ve oğlu Demir Han zamanında bölgeye oldukça kalabalık bir nüfus yerleştirdiğini bildirmektedir4. Bu dönemde Moğol baskısından kaçıp gelen Türkmenler ile Dobruca’dan Ece Halil komutasında Gelibolu üzerinden gelen Sarı Saltuk Türkmenleri’nin, Karesi’ye yerleşmesiyle bölgenin Türk nüfusu hızla artmıştır5. Bölgedeki gücü ve etkisi oldukça zayıflamış olan Bizans, Karesi Beyliği’nin ve diğer Batı Anadolu beyliklerinin kendi aleyhine ilerleyişine karşı 1302 yılında harekete geçerek Anadolu’ya, ücretli Alan kuvvetleriyle destekli bir Bizans ordusu gönderdi. Manisa’ya kadar ilerleyen bu birlik, Türk kuvvetleri tarafından ablukaya alındı. Bizans ve Alan askerlerinin anlaşmazlığı sonucu bir sonuç alınmadan ordu dağıldı. Bizans İmparatoru, Türk Beylikleri’nin yayılmasına karşı bu sefer, Sicilya’dan paralı Katalan askerlerini getirtti.. 1. Uzunçarşılı, Anadolu Beylikleri ve Akkoyunlu, Karakoyunlu Devletleri, s.97; aynı yazar, “KarasiOğulları”, s.332; Öden, a.g.e, s.18-19. 2 Uzunçarşılı, a.g.e, s.97; aynı yazar, a.g.m, s.332. 3 Aynı yerler. 4 İbn Battuta, a.g.e, s.339. 5 Karesi’ye gelen Sarı Saltuk Türkmenlerinin sayısı ile ilgili kaynaklar değişik rakamlar vermektedir. Ömer Lütfi Barkan, “Bir İskan ve Kolonizasyon Metodu Olarak Sürgünler”, İÜİFM, C:XIII/1-4, (İstanbul, 1951-52), s.66. “1.200 evlik” olduğunu, M. Fuad Köprülü, Osmanlı Devleti’nin Kuruluşu, Ankara, 1988, s.34. “10.000 evlik”, Zeki Velidi Togan, Umumî Türk Tarihine Giriş, C:I, İstanbul, 1981, s.268, 270. bu sayının “12.000 evlik” olduğunu belirtmektedir.. 20.