İstanbul şehri ve su

İSTANBUL ŞEHRİ VE SU

3

İstanbul City and Water

İ s t a n b u l / T Ü R K İ Y E

P r o f . D r . A l i S e l ç u k B İ R İ C İ K *

Ö Z E T

İstanbul, Avrupa ve Asya'nın birbirine iyice yaklaştığı, Çatalca-Kocaeli Ya­ rımadası arasında yer alan Boğaz'ın her iki tarafına hakim, oldukça geniş bir alana yayılmış; günden güne hızla büyüyen gelişen bir şehirdir.

Bu büyüme ve gelişmede sözü edilen yörenin coğrafi konumu, yerleşmeye uygunluğu bakımından arazinin yapısı ve sade bir rölyef sunması, ayrıca kli-matik faktörler ile hidrolojik özellikler büyük rol oynamıştır.

Karadeniz'i Marmara Denizi'ne bağlayan boğaz, İstanbul Boğazı adıyla bi¬ linmekte ve bir tabiat harikası olarak dikkati çekmektedir. Burası, büyük tonajlı gemilerin de geçişine uygunluğu sebebiyle Karadeniz'e kıyısı bulunan ülkelerin deniz yoluyla Akdeniz'e ulaşmaları için zorunlu geçiş yeridir. Atlas Ok-yanusu'ndan Cebel-i Tarık Boğazı vasıtasıyla Akdeniz'e geçen gemiler ile Hint

Okyanusu'ndan Kızıldeniz'e ve oradan da Süveyş Kanalı vasıtasıyla Akdeniz'e ulaşan gemilerin Karadeniz'e açılmaları söz konusu olduğunda İstanbul Bo-ğazı'nı geçmek zorunda kalacaklardır.

Çatalca-Kocaeli Yarımadası arasında yer alan bu boğazın açılışı, Altın Boy¬ nuz adı verilen Halic'in teşekkülü, sularını Karadeniz ve Marmara Denizi'ne bo¬ şaltan akarsuların belirgin hale gelmesi, Karadeniz kıyısındaki Durusu Gölü'nün oluşumu, ayrıca Marmara Denizi kıyısında Küçükçekmece ve Büyükçekmece göllerinin meydana gelişi Plio-Kuaterner'de gerçekleşmiştir. Böylece bunlar, be¬ lirli dönemlerde büyüyen, gelişen İstanbul'un su rezervuar alanları olarak de¬ ğerlendirilmektedir.

İstanbul'un ilk nüvesi Sarayburnu ile Sultanahmet arasında yer almıştır. İlk şehir, M.Ö. 658 yılında burada kurulmuştur. İstanbul, M. S. 395de Roma ha¬ kimiyetine geçmiş ve Doğu Roma İmparatorluğu 'nun başkenti olmuştur

1453 yılında ise İstanbul Türk hakimiyetine geçmiştir. Şehrin bugünkü nüfusu 10.000.000 civarındadır.

* M a r m a r a Ü n i v e r s i t e s i A t a t ü r k E ğ i t i m F a k ü l t e s i C o ğ r a f y a E ğ i t i m i A n a b i l i m Dalı B a ş k a n ı .

Roma-3'ızans Dönemi'nde şehrin su ihtiyacı bazı kaynaklar, kuyular ve sar¬ nıçlardan karşılanıyordu. Bu dönemde sarnıç yapımına önem verilmiştir. Açık ve kapalı, olan bu sarnıçlar ayrıca birer sanat yapışıdırlar. Bunlar arasında en Önemlisi Yerebâtan (Bazilica Cistern) Sarnıcıdır. 140 x 170 m. ebadındadır. Su ile dolu olduğunda 80.000 m3 hacim oluşturmaktadır.

Osmanlı Dönemi'nde ise şehrin su ihtiyacının karşılanmasına büyük önem verilmiştir. Öncelikle mevcut tesisler onarılmış; bunlara yenileri eklenmek su¬ retiyle evlerin, sarayların, medreselerin, aş evlerinin, şadırvanların ihtiyacı olan

.su, zamanında karşılanmıştır. Bu maksatla akarsuların uygun yerlerine bendler inşa etmişler ve bu rezervuarlardaki suları kemerler (su yolu) aracılığıyla şehre akıtmışlardır.

Cumhuriyet Dönemi'nde daha önce yapılanlara yenileri eklenmiştir. Eski te¬ sisler onarılmış ve bazı ilaveler yapılmıştır. Yeni tesisler arasında Elmalı Barajı, Alibeyköy Barajı, Ömerli Barajı, Darlık Barajı, Büyük Çekmece Barajı, Yeşilvadi

Regülatörü, Düzdere, Kuzulu Dere, Büyük Dere Kazandere, Papuçdere barajları yer almaktadır.

Durusu Gölü de dahil olmak üzere yapılmış tesislerden bugün İstanbul'a günde 1.5 milyon m3 su verilmektedir. Bu da bugün İstanbul'un su ihtiyacını kar¬ şılamaktadır. Ayrıca daha büyük projeler (Melen Projesi vd.) üzerinde çalışmalar yapılmaktadır.

S U M M A R Y

İstanbul is a city vvhich is overlooking to both sides of the Bosphorus that lies betvveen the Çatalca-Kocaeli Peninsula vvhere Asia and Europe approaches to each other. The city has been spread on large area and continues to grovv and develop from day to day.

The geographical location of the area vvhich has been mentioned above, the structure of the territory according to it's being appropriate for settling and

of-fering a simple relief and also the climatic factors and hydrologic specialities pla-yed big roles in this grovving and developing.

The strait, vvhich is knovvn as the İstanbul Bosphorus, connects the Black Sea to the Marmara Sea and calls attention as a natura! vvonder. Because of being appropriate for the transition of the big tonnaged ships, this is a necessary passing place tovvards the Mediterranean by the sea for the states vvhich have shores near the Black Sea. The ships, coming from the Atlantic by the vvay of

Gibraltar to the Mediterranean and the ones departuring from the Indian Ocean över the Red Sea and the Suez to the Mediterranean must pass İstanbul Bosp-horus if their aim is to arrive the Black Sea.

İn Plio-Quaternary; the opening of this strait vvhich is located betvveen the Çatalca-Kocaeli Peninsula, the estuary vvhich is called The Golden Horn and the Durusu (Terkos) Lake vvhich is on the shore of the Black Sea, becoming clear of the running vvaters vvhich are discharging to the Black Sea and the Marmara Sea and the Küçük Çekmece and Büyük Çekmece lakes came into existance. Thus, these are appraised on definite terms, as the vvater reservoir areas of İs¬ tanbul vvhich is developing and grovving.

The nucleus of the city vvas founded betvveen Sarayburnu and Sultanahmet in 658 BC. and entered Roman tule in 395 AC. Later on became the capital of

the Eastern Rome Empire.

- The population of İstanbul city, vvhich is under Turkish rule since 1453, is no-vvadays nearly 10.000.000 people.

Under Roman and Byzans rules the vvater necessity supplied from some springs, vvells and cisterns. İn this period importance was shovvn in building

cis-terns. Also these buildings, open or close, vvere products of art. Betvveen these The Bazilica Cistern is the most famous one. İt is 140x170 m. in diamension and has a vvater capacity of 80.000 m3.

İn the Ottoman period again a big importance vvas shovvn on this subject. First of ali, the existing establishments vvere repaired and by adding new ones to those, vvater necessity of the houses, palaces, medreses and şadırvans supplied in time. With this aim they placed barrages to the appropriate points of these reservoirs and by these açueducts they have sent the collected vvater to the city.

İn the period of the Republic new vvorks have been done vvhile old es-tablishments have been repaired. Betvveen these nevv foundations; Elmalı, Ali-bey, Ömerli, Darlık, Büyük Çekmece, Düzdere, Kuzulu Dere, Büyük Dere, Kazan Dere, Papuç Dere dams and Yeşilvadi regülatör can be seen.

G i r i ş İ s t a n b u l , A v r u p a v e A s y a k ı t a l a r ı n ı n b i r b i r i n e i y i c e y a k l a ş t ı ğ ı Ç a t a l c a - K o c a e l i Y a r ı m a d a s ı a r a s ı n d a y e r a l a n B o ğ a z ı n h e r iki t a r a f ı n a h a k i m , o l d u k ç a g e n i ş b i r a l a n a y a y ı l m ı ş ; g ü n d e n g ü n e h ı z l a b ü y ü y e n , g e l i ş e n b i r ş e h i r d i r . B u b ü y ü m e v e g e l i ş m e d e , s ö z ü e d i l e n y ö r e n i n c o ğ r a f i k o n u m u , y e r l e ş m e y e u y g u n l u ğ u b a k ı m ı n d a n a r a z i n i n y a p ı s ı v e s a d e b i r r ö l y e f s u n m a s ı , a y r ı c a k l i -m a t i k f a k t ö r l e r ile h i d r o l o j i k ö z e l l i k l e r b ü y ü k r o l o y n a -m ı ş t ı r . C o ğ r a f î K o n u m u K a r a d e n i z ' i M a r m a r a D e n i z i ' n e b a ğ l a y a n b o ğ a z , İ s t a n b u l B o ğ a z ı a d ı y l a b i ¬ l i n m e k t e v e b i r t a b i a t h a r i k a s ı o l a r a k d i k k a t i ç e k m e k t e d i r . B u r a s ı , b ü y ü k t o n a j l ı g e m i l e r i n d e g e ç i ş i n e u y g u n l u ğ u s e b e b i y l e K a r a d e n i z ' e kıyısı b u l u n a n ü l k e l e r i n d e n i z y o l u y l a A k d e n i z ' e u l a ş m a l a r ı i ç i n z o r u n l u g e ç i ş y e r i d i r . A t l a s O k -y a n u s u ' n d a n C e b e l - i T a r ı k B o ğ a z ı v a s ı t a s ı -y l a A k d e n i z ' e g e ç e n g e m i l e r ile H i n t O k y a n u s u ' n d a n K ı z ı l d e n i z ' e v e o r a d a n d a S ü v e y ş K a n a l ı v a s ı t a s ı y l a A k d e n i z ' e u l a ş a n g e m i l e r i n K a r a d e n i z ' e a ç ı l m a l a r ı s ö z k o n u s u o l d u ğ u n d a İ s t a n b u l B o -ğ a z ı ' n ı g e ç m e k z o r u n d a k a l a c a k l a r d ı r . Ö t e y a n d a n O s m a n l ı İ m p a r a t o r l u ğ u z a m a n ı n d a ( 1 8 6 9 y ı l ı n d a ) S ü v e y ş K a -n a l ı ' -n ı -n a ç ı l ı ş ı İ s t a -n b u l B p ğ a z ı ' -n ı -n d e -n i z u l a ş ı m ı b a k ı m ı -n d a -n ö -n e m i -n i d a h a d a a r t ı r m ı ş t ı r . Ç a n a k k a l e B o ğ a z ı ' n ı g e ç i p M a r m a r a D e n i z i ' n e g e l e n g e m i l e r i n b i r k ı s m ı y ü k l e r i n i İ s t a n b u l L i m a n ı ' n d a b o ş a l t m a k t a , b i r k ı s m ı d a g e r e k t i ğ i n d e Ka¬ r a d e n i z ' e a ç ı l m a d a n e v v e l İ s t a n b u l a ç ı k l a r ı n d a d e m i r l e m e k t e d i r l e r .

A y r ı c a , İ s t a n b u l B o ğ a z ı ' n ı n i n c i s i o l a n iki a y r ı k ö p r ü d e A v r u p a ' y ı A s y a ' y a b a ğ l a y a n k a r a y o l l a r ı n ı n d ü ğ ü m l e n d i ğ i y e r o l m a ö z e l l i ğ i n i g ö s t e r m e k t e d i r . B u s e ¬ b e p l e d i r k i i s t a n b u l , ç o k y ö n l ü b i r c a z i b e n o k t a s ı h a l i n e g e l m i ş t i r . Y e r l e ş m e y e U y g u n T u ğ u B a k ı m ı n d a n A r a z i n i n Y a p ı s ı Ü z e r i n d e d ü n y a n ı n e n b ü y ü k ş e h i r l e r i n d e n b i r i s i n i n y e r a l d ı ğ ı Ç a t a l c a - K o c a e l i Y a r ı m a d a s ı ' n ı n o l u ş u m u v e a r a z i n i n b u g ü n k ü g ö r ü n ü m ü n ü a l m a s ı n d a P a ¬ l e o z o i k t e n b u y â n a P a l e o c o ğ r a f i k ş a r t l a r d a v u k u b u l a n d e ğ i ş m e l e r e t k i l i o l ¬ m u ş t u r . B u d e ğ i ş m e l e r , b i r b a k ı m a T e t i s ' i n e v r i m i ile y a k i n e n i l g i l i d i r . Ç a t a l c a - K o c a e l i Y a r ı m a d a s ı ' n d a a r a z i y i o l u ş t u r a n f o r m a s y o n l a r ı n b ü y ü k b i r k ı s m ı P a l e o z o i k ' e a i t t i r . P a l e o z o i k b u r a d a e s k i t e m e l a r a z i l e r i m e y d a n a g e ¬ t i r m i ş t i r . Yıldız ( I s t r a n c a ) d a ğ l a r ı n d a n g ü n e y d o ğ u y ö n ü n d e K o c a e l i ' n e d o ğ r u g i ¬ d i l d i ğ i n d e P a l e o z o i k ' e ait ç e ş i t l i f o r m a s y o n l a r ı n a f l ö r m a n l a r ı n a r a s t l a n ı l m a k t a d ı r . B u d u r u m , P a l e o z o i k a r a z i n i n Ç a t a l c a - K o c a e l i Y a r ı m a d a s ı ' n d a y a y g ı n l ı ğ ı n ı g ö s ¬ t e r i r . B u n l a r O r d o v i s i e n , S i l ü r i e n , D e v o n i e n v e K a r b o n i f e r ' e a i t ç e ş i t l i l i t o l o j i k b i ¬ r i m l e r d i r . B u n l a r a r a s ı n d a e n y a y g ı n o l a n K t o l o j i k b i r i m d e ş i s t ' t i r . Ş i s t l e r , P a -l e o z o i k ' i n h e r d e v r i n d e g ö r ü -l m e k t e d i r . B u n -l a r , s t r ü k t ü r a -l v e t e k s t ü r a -l ö z e -l -l i k -l e r i b a k ı m ı n d a n b ü n y e l e r i n d e f a z l a s u t u t m a z l a r . A l t v e ü s t P a l e o z o i k ' e a i t ş i s t l e r ile y e r y e r a r a t a b a k a l ı v e b a z e n o n l a r ı ö r t e n k o n g l o m e r a , k u m t a ş ı , k u a r t z i t , g r o v a k , a r k o z v e k a l k e r l e r y e r a l m a k t a d ı r . Ö t e y a n d a n T r i a s ' a a i t o l d u k l a r ı t e s p i t e d i l e n b i r k ı s ı m k o n g l o m e r a , k u m t a ş ı v e k a l k e r l i a r a z i l e r i n Ç a t a l c a - K o c a e l i Y a r ı m a d a s ı ' n d a y a y g ı n o l m a d ı k l a r ı , s ı n ı r l ı b i r a l a n d a k a l d ı k l a r ı d i k k a t i ç e k e r . A y r ı c a K r e t a s e ' y e ait f l i ş , k u m t a ş ı , m a r n v e k a l k e r l e r d e m u a y y e n y e r l e r d e g ö r ü l m e k t e d i r . B u n a k a r ş ı l ı k Ü s t K r e t a s e ' y e ait o l a n v e ö z e l l i k l e a n d e z i t l e r d e n i b a r e t o l a n v o l k a n i k f o r m a s y o n l a r İ s t a n b u l B o -ğ a z ı ' n ı n K a r a d e n i z ' e a ç ı l a n k e s i m l e r i n d e a ç ı k ç a g ö r ü l m e k t e d i r . Ç a t a l c a K o c a e l i Y a r ı m a d a s ı ' n ı n m u h t e l i f y e r l e r i n d e g ö r ü l e n P a l o z o i k v e M e -s o z o i k ' e a i t f o r m a -s y o n l a r ı n b i r k ı -s m ı y e r y e r E o -s e n ' i n d e n i z e l f o r m a -s y o n l a r ı t a ¬ r a f ı n d a n f o s i l i z e e d i l m i ş l e r d i r . K i l , m a r n , k u m l u kil v e k a l k e r l e r d e n o l u ş a n E o s e n ' i n d e n i z e l f o r m a s y o n l a r ı K ü ç ü k ç e k m e c e G ö l ü k u z e y i n d e , D u r u s u G ö l ü g ü n e y i n d e , K a r a b u r u n ' d a v e s a i r y e r l e r d e a f l ö r e e t t i k l e r i g i b i a l t t a k i t e m e l a r a ¬ z i n i n ö r t ü t a b a k a l a r ı o l a r a k d a g ö r ü l ü r . B u n l a r , K ü ç ü k ç e k m e c e G ö l ü c i v a r ı n d a o l ¬ d u ğ u g i b i k a r s t i k h i d r o l o j i b a k ı m ı n d a n a y r ı v e ö n e m l i b i r y e r e s a h i p t i r l e r . E o s e n ' d e n d a h a g e n ç f o r m a s y o n l a r N e o j e n y a ş ı n d a o l u p M i o s e n v e P l i -o s e n ' e a i t ç e ş i t l i l i t -o l -o j i k b i r i m l e r l e t e m s i l e d i l m e k t e d i r . B u n l a r , Ç a t a l c a - K -o c a e l i Y a r ı m a d a s ı ' n d a P a l e o z o i k k a d a r y a y g ı n o l m a m a k l a b i r l i k t e y e r y e r , y e r a l t ı s u l a r ı b a k ı m ı n d a n ö n e m a r z e t m e k t e d i r . K o n g l o m e r a , k u m t a ş ı , k i l , m a r n , k a l k e r v e ç a ¬ kıllı k u m l u s e v i y e l e r d e n o l u ş a n N e o j e n f o r m a s y o n l a r ı k e n d i s i n d e n d a h a e s k i f o r ¬ m a s y o n l a r ı d i s k o r d a n t o l a r a k ö r t m ü ş t ü r . A n c a k b u n l a r ı n b i r k ı s m ı p e -n e p l e -n a s y o -n e s -n a s ı -n d a a ş ı -n d ı r ı l m ı ş ; o r t a d a -n k a l k m ı ş t ı r . B u -n u -n l a b i r l i k t e İ s t a n b u l ' u n b a t ı s ı n d a ( S a r a y b u r n u ' n d a n B ü y ü k ç e k m e c e ' y e k a d a r ) k a l ı n v e y a y ¬ g ı n d ı r . B u k e s i m l e r d e k i S a r m a s i e n ' e a i t m a k t r a l ı k a l k e r l e r İ s t a n b u l ' u n t a r i h i y a ¬ p ı l a r ı n d a k u l l a n ı l a c a k m a l z e m e o l a r a k t e ş e k k ü l e t m i ş t i r . B u n l a r y a r ı m a d a n ı n m u h t e l i f k e s i m l e r i n d e y e r a l t ı s u y u r e z e r v u a r k a y a c ı ö z e l l i ğ i g ö s t e r m e k t e d i r . Ç a t a l c a - K o c a e l i Y a r ı m a d a s ı ' n d a K u a t e r n e r a r a z i s i p e k y a y g ı n d e ğ i l d i r . B u n ¬ lar, ç o ğ u n l u k l a v a d i t a b a n l a r ı n d a k i a l ü v y o n l a r d ı r .

T e k t o n i k

B ö l g e t e k t o n i k ö z e l l i k l e r b a k ı m ı n d a n d a b ü y ü k ö n e m t a ş ı r . B u r a d a K a l e d o n ı y e n , H e r s i n i y e n v e A l p s t r ü k t ü r l e r i s ö z k o n u s u d u r . K a l e d o n i y e n v e H e r -s i n i y e n a r a z i l e r i t e k t o n i k h a r e k e t l e r e m a r u z k a l a r a k k ı v r ı l m ı ş v e k ı r ı l m ı ş l a r d ı r . B ö y l e c e t a b a k a l a r ı n y a t a y d u r u ş u b o z u l m u ş ; t e k t o n i k e z i l m e l e r k e n d i n i g ö s ¬ t e r m i ş t i r . D a h a s o n r a k i e p i r o j e n i k - k r a t o j e n i k s t i l d e k i g e n ç t e k t o n i k h a r e k e t l e r e b a ğ l ı o l a r a k a r a z i b u g ü n k ü g ö r ü n ü m ü n ü a l m ı ş t ı r . M a r m a r a v e K a r a d e n i z ' i n s o n

şekilde

b u h a r e k e t l e r l e i l g i l i d i r . Bir d i ğ e r h u s u s d a Ç a t a l c a - K o c a e l i Y a r ı m a d a s ı v e ç e v r e s i n i n s e i z m b a ¬ k ı m ı n d a n f a a l o l m a s ı d ı r . B u r a d a z a m a n z a m a n d e p r e m l e r v u k u b u l m u ş t u r v e . m a a l e s e f b u n d a n s o n r a d a o l a c a k t ı r . Ç a t a l c a - K o c a e l i Y a r ı m a d a s ı ' n ı n R ö l y e f Ö z e l l i k l e r i Bir b ö l ü m ü n d e İ s t a n b u l Ş e h r i ' n i n y e r a l d ı ğ ı Ç a t a l c a - K o c a e l i Y a r ı m a d a s ı a l ç a k b i r p l a t o k a r a k t e r i g ö s t e r i r . P l a t o n u n o r t a l a m a y ü k s e l t i s i 1 5 0 m . d i r . H a f i f d a l g a l ı b u p l a t o s a t h ı ü z e r i n d e y ü k s e l t i s i 1 5 0 m . n i n ü z e r i n d e t e p e l e r ( B ü y ü k Ç a m l ı c a 2 6 2 m . , K a r l ı d a ğ 3 2 8 m . , K a y ı ş d a ğ ı 4 3 8 m . , A l e m d a ğ 4 4 2 m . , A y -d o s -d a ğ ı 5 3 7 m . v s . ) -d e v a r -d ı r . A n c a k b u n l a r , -d a r a l a n l ı -d ı r . A ş ı n ı m -d a n a r t a k a l ¬ m ı ş b a k i y e v î t e p e l e r d i r . Ç a t a l c a - K o c a e l i Y a r ı m a d a s ı ' n ı n b ü y ü k b i r k ı s m ı n ı i l g i l e n d i r e n h a f i f d a l g a l ı p l a t o n u n o l u ş u m u P e n e p l e n a s y o n ile i l g i l i d i r . Ü s t N e o j e n ( P l i o s e n ) ' d e , Ç a t a l c a K o c a e l i Y a r ı m a d a s ı ' n ı n y a p ı s ı n a g i r e n O r d o v i s i e n , S i l ü r i e n , D e v o n i e n , K a r b o n i f e r , T r i a s , K r e t a s e , E o s e n v e M i o s e n ' e a i t f a r k l ı d i r e n ç t e k i f o r m a s y o n l a r f l ü v y a l â m i l l e r l e u z u n b i r s ü r e a ş ı n d ı r ı l m ı ş ; t e s v i y e e d i l m i ş v e b ö y l e c e Ç a t a l c a -K o c a e l i Y a r ı m a d a s ı ' n ı i ç i n e a l a n o l d u k ç a g e n i ş b i r a l a n d a " P e n e p l e n S a t h ı " m e y d a n a g e l m i ş t i r . B u s e b e p l e l i t e r a t ü r e " Ç a t a l c a - K o c a e l i P e n e p l e n i " a d ı y l a g e ç m i ş t i r . P e n e p l e n a s y o n , P a l e o z o i k , M e s o z o i k ile T e r s i e r ' e a i t ç e ş i t l i f o r m a s y o n l a r ü z e r i n d e g e r ç e k l e ş m i ş t i r . B u f o r m a s y o n l a r ı o l u ş t u r a n l i t o l o j i k b i r i m l e r ş u n l a r d ı r : - O r d o v i s i e n v e S i l ü r i e n ' e ait o l a n l a r : G r a n i t , m i k a ş i s t , f e l d i s p a t l ı ş i s t , k u a r t z l ı v e ş i s t l i k o n g l o m e r a , a r k o z , k u a r z i t , k u m t a ş ı v e k a l k e r l e r . - D e v o n i e n ' e a i t o l a n l a r : Ş i s t , g r o v a k , k u m t a ş ı v e k a l k e r . - K a r b o n i f e r ' e a i t o l a n l a r : S i l i s l i v e killi ş i s t , k o n g l o m e r a , k u m t a ş ı v e k a l k e r . - T r i a s ' a a i t o l a n l a r : K u m t a ş ı v e k a l k e r . - K r e t a s e ' y e a i t o l a n l a r : F l i ş , k a l k e r , m a r n , k u m t a ş ı , v o l k a n i k f a s i e s . - E o s e n ' e a i t o l a n l a r : K i l , m a r n , k u m v e k a l k e r . 15

-- M i o s e n ' e a i t o l a n l a r : K o n g l o m e r a , k u m t a ş ı , k i l , l i n y i t l i s e v i y e l e r , m a r n , k u m v e m a k t r a l ı k a l k e r l e r . P l i o s e n ' d e d e n i z s e v i y e s i n e k a d a r a ş ı n d ı r ı l m ı ş v e t e s v i y e e d i l m i ş o l a n Ç a -t a l c a - K o c a e l i Y a r ı m a d a s ı ' n ı n P r e - P l i o s e n a r a z i s i , K u a -t e r n e r ' d e d e n i z s e ¬ v i y e s i n d e m e y d a n a g e l m i ş a l ç a l ı p y ü k s e l m e l e r d e n ( ö s t a t i k h a r e k e t ) d e b ü y ü k ö l ¬ ç ü d e e t k i l e n m i ş t i r . Bir t a r a f t a n n e g a t i f ö s t a t i k h a r e k e t l e r , d i ğ e r t a r a f t a n e p i r o j e n i k y ü k s e l m e l e r i n b i r s o n u c u o l a r a k p e n e p l e n s a t h ı ü z e r i n d e k i a k a r s u l a r y a t a k l a r ı n ı d e r i n l e ş t i r m i ş , b ö y l e c e a k a r s u l a r ile y a r ı l m ı ş a l ç a k b i r p l a t o y a d a g e n ç l e ş m i ş b i r p e n e p l e n m e y d a n a g e l m i ş t i r . M a r m a r a v e K a r a d e n i z ' i n K u a t e r n e r ' d e k i a l ç a l ı ş v e y ü k s e l m e l e r i ile e p i r o j e n i k s t i l d e k i g e n ç t e k t o n i k h a r e k e t l e r p e n e p l e n s a t h ı n ı g e n i ş ö l ç ü d e d e f o r m e e t m i ş t i r . B u d e f o r m a s y o n , ö z e l l i k l e y ü k s e l m e v e ç a r p ı l m a l a r ş e k l i n d e k e n d i n i g ö s t e r m i ş v e y e r y e r f a y l a n m a l a r o l m u ş t u r . D e n i z i n K u a t e r n e r ' d e k i a l ç a l m a v e y ü k s e l m e h a r e k e t i n e b a ğ l ı o l a r a k m e y d a n a g e l e n v e y e r i n e g ö r e d e n i z e d o ğ r u b a s a m a k l a r ş e k l i n d e v e d ü z l ü k l e r h a l i n d e g ö r ü l e n p e n e p l e n , g e n ç l e ş m e e s n a s ı n d a ö r t ü t a ¬ b a k a l a r ı n d a n b ü y ü k ö l ç ü d e s ı y r ı l a r a k e k z ü m e s a t h ı h a l i n e g e l m i ş t i r . Yine b u e s ¬ n a d a a k a r s u l a r ı n ö r t ü t a b a k a l a r ı ü z e r i n d e y a t a k l a r ı n ı d e r i n l e ş t i r e r e k t e m e l e s a p ¬ l a n m ı ş ; b ö y l e c e s ü r e m p o z e v a d i l e r b e l i r g i n h a l e g e l m i ş t i r . T o p o g r a f i k d i s k o r d a n s ı n s ö z k o n u s u o l d u ğ u y ö r e d e a k a r s u l a r y a p ı n ı n d e ¬ n e t i m i n e g i r m i ş t i r . B u n l a r , ö n c e t o p o g r a f i k e ğ i m e , s o n r a t a b a k a l a r ı n e ğ i m i n e u y a r a k a k a n k o n s e k a n t a k a r s u l a r d ı r . B ö y l e c e , p e n e p l e n s a t h ı a k a r s u l a r t a ¬ r a f ı n d a n y a r ı l a r a k t o p o g r a f i k b i r d i s k o r d a n s m e y d a n a g e l m i ş t i r . N i h a y e t F l a n d r i e n T r a n s g r e s y o n u ile d e y ö r e , b u g ü n k ü g ö r ü n ü m ü n ü a l m ı ş t ı r . İ s t a n b u l v e Ç a n a k k a l e B o ğ a z ı ' n ı n a ç ı l ı ş ı d a b u d ö n e m e r a s t l a m a k t a d ı r . B u d a v v Ü R M s o n u p o s t - g l a s y a l b i r s a f h a y a t e k a b ü l e t m i ş o l u p g ü n ü m ü z d e n y a k l a ş ı k 7 . 0 0 0 - 9 . 0 0 0 yıl ö n c e s i n e a i t t i r . G e r ç e k t e n Ç a t a l c a K o c a e l i Y a r ı m a d a s ı a r a s ı n d a y e r a l a n B o ğ a z ' ı n a ç ı l ı ş ı , A l t ı n b o y n u z a d ı v e r i l e n H a l i c ' i n t e ş e k k ü l ü , s u l a r ı n ı K a r a d e n i z v e M a r m a r a D e -n i z i ' -n e b o ş a l t a -n a k a r s u l a r ı -n b e l i r g i -n h a l e g e l m e s i , K a r a d e -n i z k ı y ı s ı -n d a k i D u r u s u G ö l ü ' n ü n o l u ş u m u , a y r ı c a M a r m a r a D e n i z i k ı y ı s ı n d a K ü ç ü k ç e k m e c e v e B ü -y ü k ç e k m e c e g ö l l e r i n i n m e -y d a n a g e l i ş i , p e n e p l e n s a t h ı n ı n g e n ç l e ş m e s i n e b a ğ l ı o l a r a k g e r ç e k l e ş m i ş t i r . B ö y l e c e b u n l a r , b e l i r l i d ö n e m l e r d e b ü y ü y e n , g e l i ş e n İs¬ t a n b u l ' u n s u r e z e r v u a r a l a n l a r ı o l a r a k d e ğ e r l e n d i r i l e c e k t i r . N i t e k i m b u r a l a r d a ay¬ rıntılı b i l i m s e l a r a ş t ı r m a l a r y a p ı l a r a k e l d e e d i l e n s o n u ç l a r a g ö r e u y g u l a m a y a g e ¬ ç i l m i ş o l m a k t a d ı r .

Y ö r e n i n K l i m a t i k Ö z e l l i k l e r i

M a r m a r a B ö l g e s i ' n i n Ç a t a l c a - K o c a e l i B ö l ü m ü ' n d e y e r a l a n İ s t a n b u l , A k d e n i z i k l i m i ile K a r a d e n i z İ k l i m i a r a s ı n d a b i r g e ç i ş z o n u ü z e r i n d e b u l u n m a k t a d ı r . G ü n e y d e M a r m a r a , k u z e y d e K a r a d e n i z ' i n d e n i z e l v e a y r ı c a B a l k a n l a r ile A n a d o l u ' n u n k a r a s a l e t k i l e r i n e m a r u z k a l a n İ s t a n b u l , A s y a v e A v r u p a ' y ı b i r ¬ b i r i n d e n a y ı r a n ö n e m l i s u g e ç i ş y o l u o l a n B o ğ a z ı n d o ğ u v e b a t ı s ı n d a n i s p e t e n g e n i ş b i r s a h a y a y a y ı l m ı ş t ı r .

T ü r k i y e ' n i n e n ö n e m l i s a n a y i , t i c a r e t , k ü l t ü r v e t u r i z m m e r k e z i o l a n v e o l d u k ç a g e n i ş b i r s a h a y a y a y ı l m ı ş b u l u n a n İ s t a n b u l ' u n i k l i m i n d e y e r e l f a r k l ı l ı k l a r v a r d ı r . B u " f a r k l ı l ı k e s a s - i t i b a r ı y l a İ s t a n b u l ' u e t k i l e y e n h a v a k ü t l e l e r i , r ö l y e f v e ş e h i r s e l f o n k s i y o n l a r d a n k a y n a k l a n m a k t a d ı r . B u f a r k l ı l ı k , İ s t a n b u l ' u n m u h t e l i f y e r l e r i n d e i k l i m r a s a d ı y a p a n F l o r y a , S a r ı y e r , B a h ç e k ö y , K u m k ö y , G ö z t e p e v e K a r t a l is¬ t a s y o n l a r ı v e r i l e r i n d e n d e a n l a ş ı l m a k t a d ı r . R ö l y e f v e ş e h i r s e l f o n k s i y o n l a r b i r t a r a f a b ı r a k ı l a c a k o l u r s a e s a s t a İs¬ t a n b u l ' u n i k l i m i ü z e r i n d e b i r y a n d a n T r o p i k a l h a v a k ü t l e l e r i , b i r y a n d a n d a P o l a r h a v a k ü t l e l e r i e t k i l i o l m a k t a d ı r . B u n l a r ı n a l t t i p l e r i d e v a r d ı r . M e n ş e s a h a l a r ı B ü y ü k s a h r a , A s o r y ü k s e k b a s ı n ç , K ı z N d e n i z A r a b i s t a n Ya¬ r ı m a d a s ı v e B a s r a K ö r f e z i o l a n T r o p i k a l h a v a k ü t l e l e r i İ s t a n b u l ü z e r i n d e o l ¬ d u ğ u n d a , y a z ı n h a v a n ı n p a r ç a l ı , a z b u l u t l u g e ç m e s i n e , b a z e n g ö k g ü r ü l t ü l ü s a ­ ğ a n a k y a ğ ı ş l a r a , k ı ş ı n ' d a ç i s e n t i l i y a ğ ı ş l a r a v e s i s e s e b e p o l u r . M e n ş e s a h a s ı İ z l a n d a a l ç a k b a s ı n ç a l a n ı o l a n P o l a r h a v a k ü t l e l e r i İ s t a n b u l ü z e r i n d e o l d u ğ u n d a y a z ı n , h a v a n ı n b u l u t l u g e ç m e s i n e , y a ğ ı ş f r e k a n s ı n ı n a r t ¬ m a s ı n a , kışın d a h a v a n ı n b u l u t l u v e y a ğ ı ş l ı g e ç m e s i n e , b a z e n y a ğ ı ş ı n k a r ş e k ¬ l i n d e o l m a s ı n a , a y r ı c a z e m i n e y a k ı n s e v i y e l e r d e r a d y a s y o n s i s i v e c e p h e s e l s i s ¬ l e r i n g ö r ü l m e s i n e s e b e p o l u r . D i ğ e r y a n d a n İ s t a n b u l ' u e t k i l e y e n iki ö n e m l i r ü z g â r v a r d ı r . B u n l a r d a n b i r i s i k u z e y d o ğ u d a n e s e n P o y r a z ile g ü n e y b a t ı d a n e s e n L o d o s ' d u r . G ü n e y b a t ı y a d o ğ r u e s e n P o y r a z , s o ğ u k h a v a l a r a v e b a z e n f ı r t ı n a l a r a s e b e p o l u r . Yıldızla b i r ¬ l i k t e e s t i ğ i z a m a n s o ğ u k v e f ı r t ı n a ş i d d e t i n d e o l u r . A n c a k y a z ı n b u n a l t ı c ı s ı ¬ c a k l ı k l a r ı a z a l t a n s e r i n l e t i c i b i r r o l o y n a r . L o d o s , k u z e y d o ğ u y a d o ğ r u e s e n b i r r ü z g â r o l u p y a z ı n s ı c a k l ı ğ ı n a r t m a s ı n a b u n a l t ı c ı s ı c a k l ı k l a r a , k ı ş ı n d a b o l y a ğ ı ş l a r a s e b e p o l u r . E t k i s i i l k b a h a r d a d a g ö ¬ r ü l ü r . İ s t a n b u l ' d a u z u n y ı l l ı k r a s a t v e r i l e r i n e g ö r e y ı l l ı k o r t a m a s ı c a k l ı k 1 4 ° C c i ¬ v a r ı n d a d ı r . A y l a r a a i t o r t a l a m a s ı c a k l ı k l a r i s e 5 ° C ile 2 3 ° C a r a s ı n d a d e ¬ ğ i ş m e k t e d i r . B u n a g ö r e e n s o ğ u k a y O c a k , e n s ı c a k a y i s e T e m m u z a y ı d ı r . Kışın s ı c a k l ı k z a m a n z a m a n 0 ° C ' n i n a l t ı n a d ü ş m e k t e d i r . A ğ u s t o s a y ı n ı n s ı c a k l ı ğ ı ( 2 3 °C) T e m m u z a y ı n ı n s ı c a k l ı ğ ı n a ç o k y a k ı n d ı r . A n c a k ü ç a y ı n ( H a z i r a n , T e m m u z , A ğ u s t o s ) o r t a l a m a s ı c a k l ı ğ ı 2 0 ° C ' n i n ü s ¬ t ü n d e d i r . S ı c a k l ı k a m p l i t u d u 1 8 °C' d i r . İ s t a n b u l ' a d ü ş e n y a ğ ı ş m i k t a r ı y ı l d a n y ı l a v e y e r d e n y e r e d e ğ i ş i k l i k g ö s t e r i r . U z u n s ü r e l i r a s a t v e r i l e r i n e g ö r e y ı l l ı k o r t a l a m a y a ğ ı ş m i k t a r ı 6 3 7 . 2 m m . d i r . Yıl i ç i n d e y a ğ ı ş l a r ı n a y l a r a d a ğ ı l ı ş ı n d a p e k d ü z e n s i z l i k g ö r ü l m e z . Y ö r e d e a y l ı k y a ğ ı ş m i k t a r ı 1 7 . 2 m m . ile 1 0 0 . 4 m m . a r a s ı n d a d e ğ i ş m e k t e d i r . B u n a g ö r e e n y a ¬ ğ ı ş l ı a y A r a l ı k ( 1 0 0 . 4 m m ) , e n k u r a k a y i s e T e m m u z ( 1 7 . 2 m m . ) ' d u r . A r a l ı k a y ı n ¬ d a m a k s i m u m d ü z e y e e r i ş e n y a ğ ı ş m i k t a r l a r ı n d a T e m m u z ' a d o ğ r u d ü z e n l i b i r a z a l m a , T e m m u z a s g a r i s i n d e n s o n r a d a d ü z e n l i b i r a r t ı ş g ö r ü l ü r . F l o r y a M e t e o r o l o j i İ s t a s y o n u ' n u n v e r i l e r i n e g ö r e y a ğ ı ş ı n m e v s i m l e r e d a ğ ı l ı ş ı g ö z d e n g e ç i r i l i r s e e n k u r a k m e v s i m y a z , e n y a ğ ı ş l ı m e v s i m i n d e kış o l d u ğ u d i k ¬ k a t i ç e k e r . Kış m e v s i m i n d e n s o n r a e n y a ğ ı ş l ı m e v s i m İ l k b a h a r ' d ı r . B u n u S o n ¬ b a h a r t a k i p e d e r . Yıllık y a ğ ı ş m i k t a r ı n ı n % 4 0 . 2 s i k ı ş a , % 2 6 . 3 ü İ l k b a h a r ' a , % 9 . 3 ü Yaz'a, % 2 4 , 2 s i S o n b a h a r ' a i s a b e t e t m e k t e d i r . Kış m e v s i m i y a ğ ı ş l a r ı 6 3 . 8 m m . ile 1 0 0 . 4 m m . ( A r a l ı k 1 0 0 . 4 m m . , O c a k 8 5 . 6 m m . , Ş u b a t 6 3 . 8 m m . ) a r a s ı n d a d e ğ i ş m e k t e d i r . B u m e v s i m d e Ş u b a t a y ı e n a z y a ğ ı ş l ı a y d ı r . A r a l ı k i s e a y n ı z a m a n d a y ı l ı n e n y a ğ ı ş l ı a y ı d ı r .

Yaz a y l a r ı n ı n y a ğ ı ş m i k t a r l a r ı 1 7 . 2 m m . ile 2 6 . 5 m m . ( H a z i r a n 2 1 . 1 m m . , T e m m u z 1 7 , 2 m m , A ğ u s t o s 2 6 . 5 m m . ) a r a s ı n d a d e ğ i ş m e k t e d i r . B u n a g ö r e Yaz m e v s i m i n i n e n k u r a k a y ı T e m m u z ' d u r . B u a y , a y n ı z a m a n d a y ı l ı n e n k u r a k a y ı ¬ d ı r , t Y ö r e d e kış m e v s i m i n d e n s o n r a i l k b a h a r , i k i n c i d e r e c e d e y a ğ ı ş l ı g e ç e n b i r m e v s i m d i r . B u m e v s i m d e y a ğ ı ş m i k t a r l a r ı 2 9 , 3 m m . ile 6 0 , 9 m m . a r a s ı n d a d e ¬ ğ i ş m e k t e d i r . İ l k b a h a u n e n y a ğ ı ş l ı a y ı 6 0 . 9 m m . ile M a r t ' d ı r . S o n b a h a r a y l a r ı n ı n y a ğ ı ş m i k t a r l a r ı 3 8 . 9 m m . ile 8 6 , 1 m m . ( E y l ü l 3 8 . 9 m m . , E k i m 6 2 , 4 m m . , K a s ı m 8 6 , 1 m m . ) a r a s ı n d a d ı r . B u m e v s i m i n e n y a ğ ı ş l ı ayı 8 6 . 1 m m . ile K a s ı m ' d ı r . B u a ç ı k l a m a l a r a g ö r e İ s t a n b u l ' d a y a ğ ı ş a z a m i s i K ı ş ' a , a s g a r i s i i s e Yaz'a r a s t ¬ l a m a k t a d ı r . N i h a y e t T h o r n t h w a i t e v e E r i n ç y ö n t e m i n e g ö r e y a p ı l a n h e ¬ s a p l a m a l a r d a y ö r e Yarı N e m l i S a h a i ç i n d e k a l m a k t a d ı r . Yağış m i k t a r l a r ı d a b u n u d o ğ r u l a m a k t a d ı r . N i t e k i m y ı l l ı k y a ğ ı ş m i k t a r ı 5 0 0 - 7 5 0 m m . a r a s ı n d a d e ¬ ğ i ş m e k t e d i r . Yağış m i k t a r ı n ı n 1 0 0 0 m m . y i g e ç t i ğ i y e r l e r d e v a r d ı r . Yine T h o r n t h v v a i t e y ö n t e m i n e g ö r e h a z ı r l a n a n t a b l o v e s u b i l a n ç o s u d i ¬ y a g r a m l a r ı n d a n b a z ı i l g i n ç s o n u ç l a r o r t a y a ç ı k m a k t a d ı r . Ş ö y l e k i ; y a z y a ğ ı ş l a r ı b u h a r l a ş m a y ı k a r ş ı l a y a m a d ı ğ ı n d a n H a z i r a n ' d a n E k i m ' e k a d a r o l a n d ö n e m d e t o p r a k t a b i r s u n o k s a n ı , b u n a k a r ş ı l ı k y a ğ ı ş ı n b o l v e b u h a r l a ş m a n ı n a z o l d u ğ u A r a l ı k b a ş ı n d a n N i s a n ' ı n s o n u n a k a d a r o l a n d ö n e m d e i s e t o p r a k t a s u f a z l a s ı d i k k a t i ç e k e r . Y ö r e n i n H i d r o l o j i k Ö z e l l i k l e r i M a r m a r a B ö l g e s i n i n Ç a t a l c a - K o c a e l i B ö l ü m ü ' n d e y e r a l a n İ s t a n b u l , h i d r o l o j i k b a k ı m d a n d a i l g i n ç b i r y e r d e b u l u n m a k t a d ı r . K u z e y d e K a r a d e n i z , g ü n e y d e M a r ¬ m a r a D e n i z i v e b u iki d e n i z i b i r b i r i n e b a ğ l a y a n B o ğ a z ' ı n v a r l ı ğ ı y u k a r ı d a s ö z ü e d i l e n y a r ı m a d a n ı n ü ç t a r a f ı n ı t u z l u s u ile s ı n ı r l a n d ı r m ı ş t ı r . D i ğ e r y a n d a n b i r i K a r a d e n i z k ı y ı s ı n d a ( D u r u s u G ö l ü ) d i ğ e r i k i s i d e M a r m a r a D e n i z i ' n i n k u z e y s ı n ı r ı n d a y e r a l a n l a g ü n ö z e l l i ğ i n d e g ö l l e r ( K ü ç ü k ç e k m e c e v e B ü y ü k ç e k m e c e G ö l l e r i ) v a r d ı r . B u n l a r , y ı l l a r c a İ s t a n b u l ' a s u s a ğ l a y a c a k o l a n d o ğ a l r e z e r v u a r l a r d u r u m u n d a d ı r l a r . K ü ç ü k ç e k m e c e G ö l ü h a r i ç d i ğ e r l e r i n i n s u y u t a t l ı d ı r . D u r u s u G ö l ü D u r u s u ( T e r k o s ) G ö l ü , İ s t a n b u l ' u n 4 0 k m . k u z e y b a t ı s ı n d a d ı r . G ö l ü n d e n i z s e ¬ v i y e s i n e g ö r e d o ğ a l y ü k s e l t i s i 0 . 5 - 1 m . d i r . Y ü z ö l ç ü m ü 2.6 k m 2 , m a k s i m u m d e ¬ r i n l i ğ i d e 1 1 m . d i r . G ö l ü n u z u n e k s e n i , g ü n e y d o ğ u - k u z e y b a t ı d o ğ r u l t u s u n d a y a k l a ş ı k 1 3 . 5 k m . , e n g e n i ş y e r i i s e o r t a l a m a 6 k m . d i r . G ö l , K a r a d e n i z k ı y ı s ı n d a o l u p o n d a n b i r kıyı k o r d o n u ile a y r ı l m a k t a d ı r . B u n a g ö r e D u r u s u G ö l ü b i r " L a g ü n G ö l ü " ' d ü r . G ö l ü n t e ş e k k ü l ü n d e K a r a d e n i z ' d e k i s e ¬ v i y e d e ğ i ş m e l e r i n i n r o l ü o l d u ğ u g i b i g ö l e k u z e y b a t ı d a n k a r ı ş a n K a r a m a n D e r e -K a n l ı D e r e ( I s t r a n c a D e r e s i ) ile g ü n e y d o ğ u d a n k a r ı ş a n D u r u s u D e r e s i e t k i l i o l ¬ m u ş t u r .

G ö l ü n g ü n e y k ı y ı l a r ı g i r i n t i l i ç ı k ı n t ı l ı o l u p K a r a d e n i z ' i n e s k i kıyısı ile ç a ¬ k ı ş m a k t a d ı r . D i k o l a n b u k ı y ı l a r K a r a d e n i z ' i n e s k i f a l e z l e r i n d e n b a ş k a b i r ş e y d e ¬ ğ i l d i r . G ü n e y - k u z e y d o ğ r u l t u s u n d a d i s i m e t r i k b i r p r o f i l s u n a n g ö l ü n ilk t e ş e k k ü l e t t i ğ i d ö n e m l e r d e t u z l u s u g ö l ü ö z e l l i ğ i n d e o l d u ğ u k a n a a t i h a k i m d i r . A n c a k z a ¬ m a n l a , g ö l s u l a r ı y e n i l e n e r e k t a t l ı s u g ö l ü k a r a k t e r i n i a l m ı ş t ı r . H e r n e k a d a r Ka¬ r a d e n i z ' d e n g ö l d i p l e r i n e d o ğ r u t u z l u s u h a r e k e t i s ö z k o n u s u i s e d e b u sınırlı ö l ¬ ç ü d e o l m a k t a d ı r . D u r u s u G ö l ü d o ğ a l s e t g ö l l e r i g r u b u i ç i n d e y e r a l m a k t a d ı r . B u r a d a k i d o ğ a l s e t , y u k a r ı d a s ö z ü e d i l e n kıyı k o r d o n u d u r . Kıyı k o r d o n u n u n t e ş e k k ü l ü i s e a k ı n t ı s i s t e m l e r i y l e y a k i n e n i l g i l i d i r . N i t e k i m , K a r a d e n i z ' e h a k i m o l a n a k ı n t ı s i s t e m i İs¬ t a n b u l B o ğ a z ı ' n ı n d o ğ u s u n d a b a ş l a r s a a t a k r e b i n i n a k s i y ö n ü n d e y o l u n a d e v a m e d e r e k B u l g a r i s t a n s ı n ı r l a r ı n a u l a ş ı r . O r a d a n T ü r k i y e k ı y ı l a r ı n a g e ç e r e k g ü n e y d o ğ u y a y ö n e l i r . B u r a d a n i t i b a r e n Yıldız ( I s t r a n c a ) D a ğ l a r ı ' n d a n i n e n k ı s a b o y l u g ü r a k ı ş l ı a k a r s u l a r ı n d e n i z e t a ş ı d ı ğ ı m a t e r y a l l e r i a l a r a k , h a r e k e t i y ö n ü n d e s ü ¬ r ü k l e m e k s u r e t i y l e k o y ş e k l i n d e k i D u r u s u Ç u k u r l u ğ u ' n u n ö n ü n d e s e t o l u ş ¬ t u r m u ş t u r . B u s e t , y e r y e r d a r a l ı p g e n i ş l e m e k t e ( 2 5 0 m . ile 2.8 k m . ) o l u p b u ¬ g ü n k ü D u r u s u " L a g ü n G ö l ü " ' n ü n b e l i r g i n h a l e g e l m e s i n e s e b e p o l m u ş t u r . G ö l ü n d e n i z l e b a ğ l a n t ı s ı b ü y ü k ö l ç ü d e o r t a d a n k a l k m ı ş t ı r . G ö l ü n 3 k m . u z u n l u ğ u n d a k i a k t i f o l a n g i d e ğ e n i d e n i z t a r a f ı n d a o l u ş t u r u l a n y e n i ş e d d e ile f o n k s i y o n u n u kay¬ b e t m i ş t i r . G ö l g i d e ğ e n i n i n m e n d e r e s l i m e c r a ı a ğ ı z k ı s m ı n d a g ü n e y d o ğ u y a d o ğ r u ö t e l e n m i ş t i r . G ö l d e n d e n i z e a k ı ş ı n b u m e c r a ( D a r b o ğ a z D e r e s i ) b o y u n c a o l d u ğ u s ö z k o n u s u i s e d e k u m l u v e s i l t l i z e m i n d e n g e r ç e k l e ş m e k t e d i r .

G ö l t a b a n ı , k ı s m e n P l i o s e n ' i n killi k u m v e k u m l u kil s e v i y e s i ile E o s e n ' i n k o n g l o m e r a , k u m t a ş ı v e ö z e l l i k l e m a r n l ı s e v i y e l e r i ü z e r i n d e d i r . G ö l ü n d e n i z kıyısı b o y u n c a y e r y e r P l i o s e n v e E o s e n f o r m a s y o n l a r ı n ı n a f -l ö r m a n -l a r ı n a r a s t -l a n m a k t a d ı r . B u t e m e -l a r a z i kıyı k o r d o n u b o y u n c a a -l ü v y a -l ör¬ t ü l e r l e m a s k e l e n m i ş o l m a k l a b i r l i k t e g ö l ü n g ü n e y kıyıları b o y u n c a d a a f l ö r e e t t i ğ i v e h a k i m r ö l y e f i o l u ş t u r d u ğ u d i k k a t i ç e k m e k t e d i r . B u d a , g ö l t a b a n ı n d a P l i o s e n v e E o s e n ' i n ç e ş i t l i l i t o l o j i k b i r i m l e r i n i n v a r l ı ğ ı n ı o r t a y a k o y m a k t a d ı r . Ö t e y a n d a n g ö l ü n b a t ı s ı n d a E o s e n v e P l i o s e n o l u ş u k l a r ı Yıldız ( I s t r a n c a ) D a ğ l a n ' n a d o ğ r u d i s k o r d a n t b i r ö r t ü y ü m e y d a n a g e t i r m e k t e d i r l e r . D u r u s u G ö l ü ' n ü K a r a d e n i z ' d e n a y ı r a n kıyı k o r d o n u ü z e r i n d e D e v l e t S u İ ş l e r i ( D . S . İ . ) t a r a f ı n d a n 1 9 6 7 y ı l ı n d a s e k i z a y r ı n o k t a d a , t e m e l s o n d a j ı a ç ı l m ı ş t ı r . T e m e l s o n d a j ı k u y u l a r ı n ı n d e r i n l i k l e r i 1 8 m . ile 5 0 m . a r a s ı n d a d e ğ i ş m e k t e d i r . D.S.İ. ' n i n y a p t ı ğ ı b u ç a l ı ş m a , d e n i z s u y u n u n D u r u s u G ö l ü ile y e r a l t ı n d a b a ğ ¬ l a n t ı s ı n ı n n e ö l ç ü d e o l d u ğ u n u o r t a y a k o y m a k m a k s a d ı n a y ö n e l i k o l m u ş t u r . B a ş k a b i r i f a d e ile g ö l ile d e n i z a r a s ı n d a t a t l ı — t u z l u s u g i r i ş i m i n i n b o y u t l a r ı n ı t e s ¬ p i t e t m e k i ç i n y a p ı l m ı ş t ı r . 2.5 3 m . z e m i n k o t u n d a a ç ı l a n b u k u y u l a r d a d ü ş e y y ö n d e k u m , s i l t , k u m -t a ş ı , kil m a r n l ı s e v i y e l e r g e ç i l m i ş -t i r . K u m l u s e v i y e l e r i n b i r k ı s m ı h a r e k e -t h a ¬ l i n d e d i r . B u n l a r , y e r i n e g ö r e , n i s b î y ü k s e l t i s i 2-3 m . o l a n k u m t e p e l e r i n i ( k u m u l ) o l u ş t u r m a k t a d ı r . K u m y ı ğ ı n l a r ı n ı n , h a k i m r ü z g â r y ö n ü n d e g ö l e d o ğ r u h a r e k e t i n i e n g e l l e m e k d ü ş ü n c e s i y l e t e d b i r l e r a l ı n a r a k o t v e a ğ a ç t ü r ü n d e n b i t k i l e r y e ¬ t i ş t i r i l m i ş , b ö y l e c e g ö l ile d e n i z a r a s ı n d a y e ş i l b i r k u ş a k o l u ş t u r u l m u ş t u r . S ö z ü e d i l e n k u m u l l a r ı n t a b a n ı n d a k a l ı n l ı ğ ı 1.m. ile 2 3 m . a r a s ı n d a d e ğ i ş e n s i l t l i v e k u m l u s e v i y e l e r v a r d ı r . B u n l a r , kıyı k o r d o n u n u n a n a m a l z e m e s i n i o l u ş t u r m a k t a v e K u a t e r n e r ' e a i t b u l u n m a k t a d ı r . B u s i l t l i v e k u m l u d e p o n u n D u r u s u G ö l ü ' n ü n

g i d e ğ e n i ( D a r b o ğ a z D e r e s i ) b o y u n c a m a k s i m u m d ü z e y e e r i ş t i ğ i t e s p i t e d i l m i ş t i r . D a h a a l t t a i s e t e m e l a r a z i y i o l u ş t u r a n P l i o s e n ' i n k u m l u - kil v e killi - k u m s e ¬ v i y e l e r i v a r d ı r . B u n l a r k o n g l o m e r a , k u m t a ş ı , k a l k e r v e m a r n l a r d a n o l u ş a n E o s e n ' i n d e n i z e l f o r m a s y o n l a r ı ü z e r i n e d i s k o r d a n t o l a r a k g e l m i ş t i r . B u ö z e l l i k , t e m e l s o n d a j l a r ı n ı n k e s i t l e r i n d e n a n l a ş ı l d ı ğ ı g i b i a y r ı c a g ö l ü n d o ğ u s u n d a ( K a ¬ r a b u r u n ' c i v a r ı ) , g ü n e y i n d e ( B a l a b a n b u r n u c i v a r ı ) v e b a t ı s ı n d a ( C e l e p c i v a r ı ) a r a z i g ö z l e m l e r i m i z s o n u c u o r t a y a ç ı k a r ı l m ı ş b u l u n m a k t a d ı r . K ü ç ü k ç e k m e c e v e B ü y ü k ç e k m e c e G ö l ü Ç a t a l c a Y a r ı m a d a s ı ' n ı n M a r m a r a D e n i z i k ı y ı s ı n d a , İ s t a n b u l ' u n 1 5 ile 2 7 k m . b a t ı s ı n d a iki ö n e m l i g ö l v a r d ı r . B u n l a r d a n b i r i s i K ü ç ü k ç e k m e c e G ö l ü , d i ğ e r i d e B ü y ü k ç e k m e c e G ö l ü ' d ü r . H e r iki g ö l , M a r m a r a D e n i z i ' n d e n b i r kıyı k o r d o n u y a d a k o y s e d d i y l e a y r ı l m ı ş t ı r . B u g ö l l e r d e n i z e b i r g i d e ğ e n l e b a ğ l ı d ı r l a r . K ü -ç ü k -ç e k m e c e G ö l ü ' n d e b u g i d e ğ e n g ö l ü n d o ğ u k e n a r ı n d a , B ü y ü k -ç e k m e c e G ö l ü ' n d e i s e g ö l ü n g ü n e y u c u n d a v e o r t a k e s i m i n d e d i r . H e r iki g ö l ü d e d e n i z d e n a y ı r a n s e t , K u a t e r n e r ' d e t e ş e k k ü l e t m i ş b l o k l u , ç a k ı l l ı , k u m l u , killi m a l z e m e d e n i b a r e t t i r . B u a l ü v y a l d o l g u n u n o l u ş u m u n d a b a t ı r ü z g â r l a r ı n ı n v e a k ı n t ı l a r ı n r o l ü o l m u ş t u r . E s a s ı n d a K ü ç ü k ç e k m e c e v e B ü y ü k ç e k m e c e g ö l l e r i d e n i z i n k a r a i ç i n e d o ğ r u i l e r l e m i ş g i r i n t i l e r i d i r . H e r iki g ö l ç u k u r l u ğ u E o s e n v e N e o j e n f o r m a s y o n l a r ı i ç i n d e b u l u n m a k t a d ı r . K ü ç ü k ç e k m e c e G ö l ü y e r a l t ı n d a n d e n i z s u y u ile b a ğ l a n t ı l ı d ı r . B u s e b e p l e s u y u , B ü y ü k ç e k m e c e G ö l ü ' n e g ö r e t u z l u d u r . D e n i z s u l a r ı n ı n z a m a n z a m a n L o d o s ' u n e t k i s i y l e g ö l e d o ğ r u i l e r l e d i ğ i d e v a k i d i r . K ü ç ü k ç e k m e c e G ö l ü 1 5 k m 2 _ y ü z ö l ç ü m e s a h i p t i r . E n d e r i n y e r i 2 0 m . d i r . B ü y ü k ö l ç ü d e k u z e y i n d e n g e l e n a k a r s u l a r l a ( K a r t a l , E s k i n o z , S a z l ı , M e n e k ş e v e N a k k a ş d e r e l e r i ) b e s l e n i r . K ü ç ü k ç e k m e c e ' d e İ s t a n b u l ' a i ç m e s u y u s a ğ l a y a c a k b a r a j d a g ö l ü n k u ¬ z e y i n d e S a z l ı d e r e ü z e r i n d e D.S.İ t a r a f ı n d a n i n ş a a e d i l m i ş t i r . B ü y ü k ç e k m e c e G ö l ü i s e , 1 0 k m 2 _ y ü z ö l ç ü m e s a h i p t i r . E n d e r i n y e r i 3 . 5 m . d i r . B u h a l i y l e K ü ç ü k ç e k m e c e G ö l ü ' n e g ö r e s ı ğ d ı r . B u r a d a 1 9 8 6 y ı l ı n d a 1 6 2 m i l ¬ y o n m 3 _ . r e z e r v u a r k a p a s i t e l i b a r a j i n ş a a e d i l m i ş t i r . Ö t e y a n d a n . y u k a r ı d a a ç ı k l a n d ı ğ ı ü z e r e p e n e p l e n i n g e n ç l e ş m e s i s a f h a s ı n d a Ç a t a l c a - K o c a e l i P l a t o s u ç o k s a y ı d a a k a r s u l a r t a r a f ı n d a n y a r ı l m ı ş t ı r . B u n l a r ü z e ¬ r i n d e g e r e k l i ı s l a h ç a l ı ş m a l a r ı y a p ı l a r a k b e n t , g ö l e t v e b a r a j l a r i n ş a e d i l e r e k İs¬ t a n b u l ' a i ç m e s u y u s a ğ l a m a k t a d ı r l a r . B u n l a r ı n b a ş l ı c a l a r ı ş u n l a r d ı r :

/- Yıldız (Istranca) Dağlarından Karadeniz'e İnen Kısa Boylu Akarsular:

B u n l a r ı n b i r k ı s m ı d a r v e d e r i n o l u p g ü r a k ı ş l ı d ı r l a r . B u l g a r i s t a n s ı n ı r ı n d a n D u r u s u G ö l ü ' n e k a d a r o l a n l a r ; M u t l u D e r e , B u l a n ı k D e r e , Yavuz D e r e , B ü y ü k B e z i r g a n D e r e l e r i , A k s u D e r e s i , P a p u ç D e r e , K a z a n D e r e , S u l t a n b a h ç e D e r e s i , Ç a y ı r D e r e s i , E l m a l ı D e r e , B ü y ü k D e r e , K a y n a k l a r D e r e s i , K u z u l u D e r e v e D ü z D e r e .

2- Durusu (Terkos) Gölü'ne Sularını Boşaltan Akarsular:

K a n l ı d e r e , I s t r a n c a D e r e s i , B a l k ı z D e r e s i , B a k l a D e r e s i v e K ö y D e r e s i .

K ü ç û k k a v a k D e r e s i .

4- İstanbul Boğazı Doğusu ile Büyük Melen Akarsuyu Arasında Kalan Sa­ hada Karadeniz'e Dökülen Akarsular:

H a l a y ı k D e r e s i , Ç a y a ğ z ı ( R i v a ) D e r e s i , K a r a b a r a k D e r e s i , S a n d ı k l ı D e r e s i , Y e n i k ö y D e r e s i , S a z ı o r t a D e r e s i , G ö k s u D e r e s i , A ğ u n D e r e s i , B a ğ ı r g a n l ı D e r e s i ,

S e y r e k D e r e s i , S a r ı s u Ç a y ı , D e ğ i r m e n D e r e , S a k a r y a N e h r i , K a r a s u Ç a y ı , H i s a r D e r e , M e l e n a ğ z ı K ö y ü y a k ı n ı n d a K a r a d e n i z ' e b o ş a l a n B ü y ü k M e l e n Ç a y ı v e M e l e n Ç a y ı .

5- İzmit Körfezine Sularını Boşaltan Akarsular:

T a v ş a n D e r e , G ö v e m l i D e r e , A l m a l ı D e r e , D a m l a r D e r e , Ç ı n a r l ı D e r e , Ka¬ y a c ı k D e r e s i .

6- Anadolu Yakasından Boğaza Sularını Boşaltan Akarsular:

A k b a b a D e r e s i , K ü ç ü k s u D e r e s i , G ö k s u D e r e s i , K u r b a ğ a l ı D e r e .

7-Halic'e Sularını Boşaltan Akarsular:

A l i b e y k ö y v e K a ğ ı t h a n e d e r e l e r i ,

8- İstanbul Boğazı'nın Batısında Kalan Sahadan Marmara Denizi'ne Sularını Boşaltan Akarsular: H a l k a l ı D e r e s i , M e n e k ş e D e r e , S a z l ı D e r e , K a r t a l D e r e , K a r a s u D e r e s i , T a h -t a k ö p r ü D e r e s i , Ç i f -t l i D e r e , K o c a D e r e , K a y a l ı D e r e , K u l a D e r e , Ç a n -t a D e r e s i v e A l i g ö l ü D e r e s i . B u n l a r a r a s ı n d a S a z l ı , K a r t a l v e M e n e k ş e D e r e l e r i K ü ç ü k ç e k m e c e G ö l ü ' n e , T a h t a k ö p r ü v e K a r a s u D e r e l e r i d e B ü y ü k ç e k m e c e G ö l ü ' n e s u l a r ı n ı b o ¬ ş a l t m a k t a d ı r . İ s t a n b u l Ş e h r i n i n K u r u l u ş u v e N ü f u s u Ç a t a l c a - K o c a e l i Y a r ı m a d a s ı a r a s ı n d a y e r a l a n b o ğ a z ı n h e r iki t a r a f ı n d a y a k ı n v e u z a k ç e v r e s i n d e t a b i a t ı n t a n ı d ı ğ ı d o ğ a l i m k â n l a r t a r i h i d e v i r l e r d e n b e r i i n s a n l a r ı n i l g i s i n i ç e k m i ş v e b u g ü n k ü İ s t a n b u l ş e h r i o r t a y a ç ı k m ı ş t ı r . İ s t a n b u l , c o ğ r a f î k o n u m u , d o ğ a l v e k ü l t ü r e l z e n g i n l i k l e r i b a k ı m ı n d a n j e -o s t r a t e j i k ö n e m e h a i z b i r ş e h i r d i r . İ s t a n b u l , s ı r a s ı y l a D o ğ u R o m a , B i z a n s v e O s m a n l ı D e v l e t i ' n i n b a ş k e n t i o l m u ş ; T ü r k i y e C u m h u r i y e t i ' n i n g ö z b e b e ğ i , i n c i s i m e d e n i y e t l e r b e ş i ğ i b i r ş e ¬ h i r d i r . İ s t a n b u l , T ü r k i y e ' n i n i ç t i m a î , s i y a s i , a s k e r î v e k ü l t ü r e l h a y a t ı n d a b i r a ğ ı r l ı ğ ı v e ö n e m l i b i r y e r i o l a n ş e h i r d i r . İ s t a n b u l , ç e ş i t l i s a n a y i t e s i s l e r i n i n y e r a l d ı ğ ı m ü m t a z b i r ş e h i r d i r . İ s t a n b u l , ş e h i r içi u l a ş ı m ı n d a t r a f i k y o ğ u n l u ğ u y a n ı n d a k a r a , d e n i z v e h a v a u l a ş ı m ı n ı n y o ğ u n l u k k a z a n d ı ğ ı b i r ş e h i r d i r .

İ s t a n b u l , g ö s t e r d i ğ i f i z i k î v e b e ş e r î p o t a n s i y e l i y a n ı n d a m a a l e s e f z a m a n z a m a n y ı k ı c ı d e p r e m l e r i n v u k u b u l d u ğ u b i r ş e h i r d i r . N i t e k i m İ s t a n b u l ' d a M . Ö . 2 1 0 0 ile M . S . 1 9 0 0 y ı l l a r ı a r a s ı n d a 1 5 3 d e p r e m m e y d a n a g e l m i ş ; b u n l a r d a n E y l ü l ' 1 5 0 9 y ı l ı n d a I X ş i d d e t i n d e k i d e p r e m " K ü ç ü k K ı y a m e t " a d ı y l a k a y ı t l a r a g e ç ¬ m i ş t i r . İ s t a n b u l , Ş u b a t 1 6 5 9 v e T e m m u z 1 8 9 4 y ı l l a r ı n d a i s e X ş i d d e t i n d e t a h ¬ r i p k â r d e p r e m l e r i n o l d u ğ u ö n e m l i b i r ş e h i r d i r . B u s e b e p l e d i r k i , İ s t a n b u l ' u n i m a r p l a n ı ç a l ı ş m a l a r ı n d a b u h u s u s l a r ı n d i k k a t e a l ı n m a s ı z a r u r e t i v a r d ı r . . Ş e h i r n a s ı l k u r u l d u v e n a s ı l g e l i ş t i ? İlk ş e h i r , M . Ö . 6 5 8 ' d e M e g a r a ( B e o t y a ) ' d a n g e l e n a s k e r v e g ö ç m e n l e r c e S a -r a y b u -r n u ile S u l t a n a h m e t a -r a s ı n d a k u -r u l m u ş v e b u -r a y a Bizans a d ı v e -r i l m i ş t i -r . Ş e h i r d a h a s o n r a R o m a h a k i m i y e t i n e g e ç m i ş Konstantinopolis a d ı n ı a l m ı ş v e M . S . 3 9 5 ' d e D o ğ u R o m a İ m p a r a t o r l u ğ u ' n u n b a ş k e n t i o l m u ş t u r . Ş i m d i k i s u r l a r 5 . y ü z y ı l ı n ilk y a r ı s ı n d a İ m p a r a t o r I I . T h e o d o s i o u s t a r a f ı n d a n y a p t ı r ı l m ı ş t ı r . Ş e h i r , 1 0 0 0 yıl b u s u r l a r l a k o r u n m u ş t u r . S u r i ç i İ s t a n b u l ş e h r i 7 t e p e ü z e r i n d e i n ş a a e d i l m i ş t i r . B u n l a r d a n b i r i n c i s i ü z e r i n d e T o p k a p ı S a r a y ı ' n ı n b u i u n d u ğ u t e p e , i k i n ¬ c i s i ü z e r i n d e N u r i O s m a n i y e C a m i i ' n i n b u l u n d u ğ u t e p e , ü ç ü n c ü s ü S ü l e y m a n i y e C a m i i ' n i n o t u r d u ğ u t e p e , d ö r d ü n c ü s ü F a t i h C a m i i ' n i n y e r a l d ı ğ ı t e p e , b e ş i n c i s i E d i r n e k a p ı ' d a k i M i h r i m a h S u l t a n C a m i i ' n i n b u l u n d u ğ u t e p e , a l t ı n c ı s ı C e r r a h p a ş a H a s t a n e s i v e b u n u n d o ğ u k ı s m ı n ı n y e r a l d ı ğ ı t e p e , n i h a y e t y e d i n c i s i T o p k a p ı ( K a l e i ç i ) m e v k i i n i n b u l u n d u ğ u t e p e l i k k ı s ı m d ı r . B i z a n s D ö n e m i ' n d e ş e h r i n kar¬ ş ı s ı n d a ( Ş i m d i k i G a l a t a K u l e s i c i v a r ı ) C e n e v i z l i l e r b u l u n u y o r d u . B o ğ a z ı n d o ğ u y a k a s ı n d a i s e y a l d ı z l ı ş e h i r a d ı y l a b i l i n e n Ü s k ü d a r v e b a z ı k ö y l e r m e v c u t t u . İ s t a n b u l , 1 4 5 3 ' d e T ü r k h a k i m i y e t i n e g i r d i v e O s m a n l ı D e v l e t i ' n i n m e r k e z i o l d u . B u t a r i h t e n s o n r a ş e h r i n n ü f u s u n d a z a m a n z a m a n a r t m a v e a z a l m a l a r o l d u . A n c a k , b u g ü n İ s t a n b u l ' u n n ü f u s u d e v a m l ı a r t m a k t a d ı r . N i t e k i m , 1 9 2 7 ' d e 6 9 1 . 0 0 0 o l a n İ s t a n b u l ' u n n ü f u s u n d a 1 9 5 0 y ı l ı n d a n s o n r a ö n e m l i a r t ı ş l a r o l ¬ m u ş t u r . 1 9 5 0 y ı n d a 1 . 1 6 6 . 4 7 7 1 9 5 5 ' 1 . 5 3 3 . 8 2 2 1 9 6 0 ' 1 . 8 8 2 . 0 9 2 1 9 6 5 ' 2 . 2 9 3 . 8 2 3 1 9 7 0 ' 3 . 0 1 9 . 0 3 2 1 9 7 5 ' 3 . 9 0 4 . 5 8 8 1 9 8 0 ' 4 . 7 4 1 . 8 9 0 1 9 8 5 ' 5 . 8 4 2 . 9 8 5 1 9 9 0 ' 7 . 3 0 9 . 1 9 0 1 9 9 7 yıl n d a n s o n r a n ü f u s s a y ı m ı h e n ü z y a p ı l m a m ı ş o l m a k l a b i r l i k t e İs¬ t a n b u l ' u n n ü f u s u n d a b e k l e n e n a r t ı ş l a r ş ö y l e d i r :

1 9 9 5 y ı l ı n d a 9 . 1 2 1 . 1 8 6 2 0 0 0 1 1 . 3 8 8 . 5 6 5 2 0 0 5 1 4 . 2 1 9 . 5 7 9 2 0 1 0 1 7 . 7 5 4 . 3 3 7 İ s t a n b u l Ş e h r i ' n i n S u İ h t i y a c ı B u g ü n , y a k l a ş ı k 1 0 . 0 0 0 . 0 0 0 n ü f u s u s i n e s i n d e b a r ı n d ı r a n İ s t a n b u l , k o n u t l a r ı , o k u l l a r ı , f a b r i k a l a r ı , ş e h i r içi y o l l a r ı v e k ü ç ü k l e k e l e r h a l i n d e k i y e ş i l a l a n l a r ı d a h i l 9 1 . 6 5 1 . 0 4 4 h e k t a r l ı k a l a n d a y e r a l m a k t a d ı r . T a r i h î d e v i r l e r d e n i t i b a r e n g ü n ü m ü z e k a d a r İ s t a n b u l ' d a y a ş a y a n i n s a n l a r ı n s u i h t i y a ç l a r ı n ı n k a r ş ı l a n m a s ı b ü y ü k ö z v e r i l i ç a l ı ş m a l a r ı g e r e k t i r m i ş t i r . B u n u n l a i l g i l i o l a r a k ç e ş i t l i s u t e s i s l e r i v e s a n a t y a p ı l a r ı i n ş a a e d i l m i ş t i r . B u n l a r ı n b i r k ı s m ı ö z e l l i k l e r i n i h â l â k o r u m a k t a d ı r . B ü t ü n b u t e s i s l e r , Ç a t a l c a - K o c a e l i P l â t o s u ' n d a y e r a l a n ö n e m l i k a y n a k l a r ı n , a k a r s u l a r ı n , g ö l l e r i n ı s l a h ı v e d e ğ e r l e n d i r i l m e s i ş e k ¬ l i n d e o l u p s ı r a s ı g e l d i k ç e , i h t i y a ç l a r d i k k a t e a l ı n a r a k i n ş a a e d i l m i ş l e r d i r . B u a ç ı d a n o l m a k ü z e r e İ s t a n b u l ' a s u t e m i n i h u s u s u n d a y a p ı l a n ç a l ı ş m a l a r ı ; I - C u m h u r i y e t D ö n e m i ' n d e n ö n c e , v e I I - C u m h u r i y e t d ö n e m i n d e o l m a k ü z e r e iki a n a g r u p t a i n c e l e y e c e ğ i z . I - C u m h u r i y e t D ö n e m i n d e n Ö n c e B u D ö n e m ; a ) R o m a - B i z a n s D ö n e m i , b ) O s m a n l ı D ö n e m i a d ı a l t ı n d a e l e a l ı n a c a k t ı r . a ) R o m a - B i z a n s D ö n e m i : M . Ö . 6 5 8 y ı l ı n d a k u r u l a n İ s t a n b u l ' d a s u i h t i y a c ı b a z ı k a y n a k l a r , k u y u l a r v e s a r n ı ç l a r d a n k a r ş ı l a n ı y o r d u . B u d ö n e m d e ö z e l l i k l e s a r n ı ç y a p ı m ı n a ö n e m v e ¬ r i l d i ğ i n i g ö r m e k t e y i z . B u a m a ç l a s u r i ç i n d e a ç ı k v e k a p a l ı o l m a k ü z e r e 4 0 k a d a r s a r n ı ç y a p ı l m ı ş t ı r . A ç ı k s a r n ı ç l a r b u g ü n Ç u k u r b o s t a n a d ı y l a b i l i n m e k t e d i r . Ka¬ p a l ı s a r n ı ç l a r a r a s ı n d a B i n b i r d i r e k ( P h i l o x e n u s ) v e Y e r e b a t a n ( B a z i l i k a ) S a r n ı c ı ö n e m a r z e t m e k t e d i r . Y e r e b a t a n S a r n ı c ı 1 4 0 x 1 7 0 m . e b a d ı n d a d ı r . Y ü k s e k l i ğ i 1 3 . 5 m . o l a n s a r n ı ç , s u ile d o l d u r u l d u ğ u n d a 8 0 . 0 0 0 m 3 _ . h a c i m o l u ş m a k t a d ı r . S a r n ı ç t a v a n ı , i ç i n d e 4 e r m e t r e a r a ile 1 2 s ı r a h a l i n d e v e h e r s ı r a d a 2 8 t a n e s ü t ü n b u l u n a n , 3 3 6 a d e t s ü t u n ü z e r i n d e d u r m a k t a d ı r . B u g ü n b u s a r n ı ç 'Ye-r e b a t a n S a 'Ye-r a y ı " a d ı ile m ü z e h a l i n e g e t i 'Ye-r i l m i ş t i 'Ye-r . S ö z ü e d i l e n s a r n ı ç l a r a H a l k a l ı v e B e l g r a d o r m a n ı k e s i m i n d e n k ü n k m e c r a l a r v e k e m e r l e r l e s u g e t i r i l m i ş t i r . B u m a k s a t l a y a p ı l a n M a z u l K e m e r v e B o z d o ğ a n ( V a l e n s ) K e m e r i ö n e m l i s a n a t y a p ı l a r ı a r a s ı n d a y e r a l m a k t a d ı r . B u n l a r , d a h a s o n r a o n a r ı l a r a k ö z e l l i k l e r i k o r u n m u ş t u r . b ) O s m a n l ı l a r D ö n e m i : İ s t a n b u l ' u n 1 4 5 3 y ı l ı n d a T ü r k l e r t a r a f ı n d a n f e t h e d i l m e s i n d e n s o n r a b i r t a

-r a f t a n m e v c u t s u t e s i s l e -r i g ö z d e n g e ç i -r i l m i ş ; y e t e -r l i m i k t a -r d a s u y u n ş e h -r e g e ¬ t i r i l m e s i h u s u s u n d a ö n e m l i ç a l ı ş m a l a r y a p ı l m ı ş t ı r . Ö n c e l i k l e m e v c u t t e s i s l e r o n a ¬ r ı l m ı ş ; b u n l a r a y e n i l e r i e k l e n m e k s u r e t i y l e e v l e r i n , s a r a y l a r ı n , m e d r e s e l e r i n , a ş e v l e r i n i n , ş a d ı r v a n l a r ı n i h t i y a c ı o l a n s u , z a m a n ı n d a k a r ş ı l a n m ı ş t ı r . ' S u r içi İ s t a n b u l ' u n d a h e m e n h e r s e m t t e s e b i l ( t a r i h î ç e ş m e ) m e v c u t t u r . G e r e k H a l k a l ı s u l a r ı , g e r e k s e B e l g r a d O r m a n l a n ' n d a k i a k a r s u l a r ı n u y g u n y e r l e r i n e b e n t l e r i n ş a a e d i l m i ş t i r . B u r a l a r d a r e z e r v e e d i l e n s u l a r k e m e r l e r a r a c ı ğ ı y l a c a z i b e l i o l a r a k ş e h r e a k ı ¬ t ı l m ı ş t ı r . H a y a s K ö y ü K e m e r i ( K a r a K e m e r ) , Ali P a ş a K e m e r i , U z u n K e m e r , E ğ r i K e m e r , G ü z e l c e K e m e r v e M a n g l a v a K e m e r i O s m a n l ı l a r z a m a n ı n d a y a p ı l a n ö n e m l i s u y a p ı l a n l a r ı n d a d ı r . B u b e n d l e r v e k e m e r l e r İ s t a n b u l ' a iki a y r ı k o l d a n s u s a ğ l a m ı ş t ı r . S u r i ç i n e s u s a ğ l a y a n t e s i s l e r " K ı r k Ç e ş m e B e n d l e r i " , G a l a t a -B e y o ğ l u - T a k s i m k e s i m i n e s u s a ğ l a y a n t e s i s l e r " -B a h ç e k ö y -B e n d l e r i " a d ı y l a b i ¬ l i n m e k t e d i r . B u n l a r ı n b a ş l ı c a k a r a k t e r i s t i k l e r i ş ö y l e d i r : K ı r k Ç e ş m e B e n d l e r i B e n d i n H a c m i ( m 3 ) i n ş a a T a r i h i 1 - T o p u z B e n d i 7 0 . 0 0 0 1 6 2 0 2 - B ü y ü k B e n d 1 . 3 1 8 . 0 0 0 1 7 2 4 3 - A y v a t B e n d i 1 5 6 . 0 0 0 1 7 6 5 4 - K i r a z l ı B e n d 1 0 3 . 0 0 0 1 8 1 8 B a h ç e k ö y B e n t l e r i B e n d i n H a c m i ( m 3 ) İ n ş a T a r i h i 1 - T o p u z l u B e n d i 1 5 0 . 0 0 0 1 7 5 0 2 - V a l i d e B e n d i 2 4 1 . 0 0 0 1 7 9 6 3 - S u l t a n M a h m u t B e n d i 2 1 7 . 0 0 0 1 8 3 9 I I . A b d ü l h a m i t H a n z a m a n ı n d a , 1 8 8 3 - 1 8 8 7 y ı l ı n d a D u r u s u ( T e r k o s ) G ö l ü ' n d e n İ s t a n b u l ' a s u v e r i l m e y e b a ş l a n m ı ş v e b u m a k s a t l a g ö l ü n D a r b o ğ a z D e r e a d ı v e r i l e n g i d e ğ e n i ü z e r i n d e 2 , 5 - 3 m . y ü k s e k l i ğ i n d e b i r ş e d d e v e r e g ü l â t ö r i n ş a a e d i l m i ş t i r . B ö y l e c e , ş e h r e ö n c e t e r f i e d i l e r e k , s o n r a c a z i b e l i o l a r a k s u v e ¬ r i l m i ş t i r A y r ı c a , I I . A b d ü l h a m i t H a n z a m a n ı n d a 1 9 0 4 d e B e y o ğ l u y a k a s ı n d a b ü y ü k k ı ş l a l a r a v e r e s m î d a i r e l e r e i s a l e e d i l m i ş H a m i d i y e S u y u T e s i s l e r i h a l e n ö n e m i n i k o r u m a k t a d ı r .

II- Cumhuriyet Döneminde

C u m h u r i y e t i n ilk y ı l l a r ı n d a İ s t a n b u l ' d a s u p r o b l e m i y o k t u . O s m a n l ı D ö -n e m i ' -n d e -n k a l m a t e s i s l e r y e t e r l i i d i . D a h a s o -n r a k i y ı l l a r d a İ s t a -n b u l S u l a r İ d a r e s i k u r u l d u . 1 9 3 3 y ı l ı n d a k u r u l a n b u m ü e s s e s e İ s t a n b u l ' u n s u p r o b l e m i ü z e r i n d e ö n e m l i ç a l ı ş m a l a r y a p m ı ş t ı r 1 9 5 0 y ı l ı n d a n i t i b a r e n İ s t a n b u l ' u n n ü f u s u n d a hızlı b i r a r t ı ş o l m u ş ; S i l i v r i ' d e n G e b z e ' y e k a d a r g e n i ş b i r a l a n a k o n u t l a r , o k u l l a r , f a b r i k a l a r , y o l l a r y a p ı l m ı ş b u n a p a r a l e l o l a r a k d a s u p r o b l e m i o r t a y a ç ı k m ı ş t ı r . P r o b l e m i n ç ö z ü m ü n e y ö n e l i k p l â n v e p r o j e l e r h a z ı r l a n m ı ş t ı r . 1 9 5 0 y ı l ı n d a D u r u s u G ö l ü g i d e ğ e n i ü z e r i n d e k i ş e d d e v e r e g ü l â t ö r 1.5 m . d a h a y ü k s e l t i l m i ş , g ö l ü n r e z e r v u a r h a c m i a r t t ı r ı l m ı ş t ı r . B u g ü n D u r u s u G ö l ü 1 4 2

m i l y o n m 3 / y ı l v e r i m e s a h i p t i r . Yine 1 9 5 0 y ı l ı n d a B o ğ a z ı n d o ğ u k e s i m i n d e G ö k s u D e r e s i ü z e r i n e E l m a l ı B a r a j ı i n ş a a e d i l m i ş t i r . B a r a j ı n y ı l l ı k v e r i m i 1 5 m i l y o n m 3 . d ü r . İ s t a n b u l , 1 9 7 2 y ı l ı n a k a d a r m e v c u t t e s i s l e r l e y e t i n m i ş ; a n c a k s u s ı k ı n t ı s ı b a ş . g ö s t e r m i ş t i r . 1 9 7 2 y ı l ı n d a A l i b e y B a r a j ı ile Ö m e r l i B a r a j ı d e v r e y e g i r m i ş t i r . A l i b e y B a r a j ı ' n ı n y ı l l ı k v e r i m i 4 4 . 2 m i l y o n / m 3 d ü r . Ö m e r l i B a r a j ı i s e 2 2 0 m i l y o n m 3 / y ı l k a p a s i t e l i d i r . 1 9 8 9 y ı l ı n d a m e v c u t t e s i s l e r e y ı l l ı k v e r i m i 9 7 m i l y o n m 3 o l a n D a r l ı k B a r a j ı ile yıllık v e r i m i 7 0 m i l y o n m 3 o l a n B ü y ü k Ç e k m e c e B a r a j ı e k l e n m i ş t i r . 1 9 9 2 y ı l ı n d a d e v r e y e g i r e n Y e ş i l v a d i R e g ü l â t ö r ü ile 1 0 m i l y o n m 3 / y ı l s u s a ğ ¬ l a n m ı ş t ı r . A n c a k , İ s t a n b u l ' d a n ü f u s a r t m a y a d e v a m e t m i ş ; b u n u n b i r s o n u c u o l a r a k m e v c u t t e s i s l e r i h t i y a c ı y e t e r i n c e k a r ş ı l a y a m a m ı ş t ı r . B u s e b e p l e m e v c u t t e s i s l e r o n a r ı l m ı ş v e d a h a ö n c e p l â n l a n m ı ş o l a n t e s i s l e r i n y a p ı m ı n a hız v e r i l m i ş t i r . Ö z e l ¬ l i k l e Yıldız ( I s t r a n c a ) D a ğ l a r ı ' n d a n s u l a r ı n ı K a r a d e n i z ' e b o ş a l t a n a k a r s u l a r ü z e ¬ r i n e k ü ç ü k ç a p l ı b a r a j v e r e g ü l â t ö r l e r y a p ı l m ı ş t ı r . B u n l a r d a n D ü z D e r e ( 4 , 5 m i l ¬ y o n m 3 / y ı l v e r i m l i ) 1 9 9 5 y ı l ı n d a , K u z u l u D e r e ( 1 1 . 3 m i l y o n m 3 / y ı l v e r i m l i ) 1 9 9 5 y ı l ı n d a , B ü y ü k D e r e ( 2 8 , 4 m i l y o n m 3 / y ı l v e r i m l i ) 1 9 9 5 y ı l ı n d a d e v r e y e g i r m i ş t i r . B u t e s i s l e r d e k i s u l a r D u r u s u G ö l ü ' n e v e o r a d a n İ s t a n b u l ' a a k ı t ı l m a k t a d ı r . A y r ı c a 3 0 m i l y o n m 3 / y ı l k a p a s i t e l i Ş i l e K u y u l a r ı d e v r e y e g i r m i ş t i r . Ö t e y a n d a n Yıldız ( I s t r a n c a ) D e r e l e r i P r o j e l e r i 2 . k a d e m e s i n d e E l m a l ı D e r e ( 9 , 4 m i l y o n m 3 / y ı l ) , S u l t a n B a h ç e D e r e ( 1 5 . 2 m i l y o n m 3 / y ı l ) t e s i s l e r i 1 9 9 6 y ı ¬ l ı n d a i ş l e t m e y e a ç ı l m ı ş t ı r . Yine K a z a n D e r e ( 4 9 . 5 m i l y o n m 3 / y ı l ) ile P a p u ç D e r e ( 2 2 . 3 m i l y o n m 3 / y ı l ) t e s i s l e r i d e 1 9 9 7 y ı l ı n d a d e v r e y e g i r m i ş t i r . Yıldız P r o j e l e r i 3 . v e 4 . k a d e m e s i t a m a m l a n d ı ğ ı n d a n 2 0 0 0 y ı l ı n d a 1 2 9 . 7 m i l ¬ y o n m 3 / y ı l b i r s u i l a v e s i o l a c a k t ı r . Ç e ş i t l i s u a l m a y a p ı l a r ı n d a k i s u l a r a r ı t ı l m a k s u r e t i y l e i ç m e s u y u ş e h i r ş e ¬ b e k e s i n e v e r i l m e k t e d i r . İ.S.K.İ. d ı ş ı n d a İ s t a n b u l ' u n s u i h t i y a c ı n ı n k a r ş ı l a n m a s ı n a y ö n e l i k o l a r a k D.S.İ. t a r a f ı n d a n h a z ı r l a n a n v e g e r ç e k l e ş t i r i l m e k i s t e n e n p r o j e l e r v a r d ı r . B u n l a r ş u n l a r d ı r : - S a z l ı d e r e B a r a j ı ( 5 5 m i l y o n m 3 / y ı l k a p a s i t e l i ) - Y e ş i l ç a y p r o j e s i - Y e ş i l ç a y R e g ü l â t ö r ü ( 1 4 5 m i l y o n m 3 / y ı l k a p a s i t e l i ) - Y e ş i l ç a y B a r a j ı ( 1 9 0 m i l y o n m 3 / y ı l k a p a s i t e l i ) - B ü y ü k m e l e n P r o j e s i - B ü y ü k m e l e n R e g ü l â t ö r ü 1 . K a d e m e ( 2 6 8 m i l y o n m 3 / y ı l ) , 2 . K a d e m e ( 3 0 7 m i l y o n m 3 / y ı l ) , 3 . K a d e m e ( 3 0 7 m i l y o n m 3 / y ı l ) , 4 . K a d e m e ( 3 0 8 m i l y o n m 3 / y ı l - K i r a z l ı d e r e ( Y u v a c ı k ) B a r a j ı ( 1 0 0 m i l y o n m 3 / y ı l ) , Y u k a r ı d a ö z e l l i k l e r i b e l i r t i l e n t e s i s l e r i h t i y a ç d u y u l d u k ç a d e v r e y e g i r e c e k t i r . B ü t ü n b u n l a r , ç e ş i t l i m e d e n i y e t l e r e b e ş i k l i k e t m i ş v e h a l e n ö n e m i n i k o r u y a n İs¬ t a n b u l i ç i n d i r .

Ç a t a l c a - K o c a e l i Y a r ı m a d a s ı ' n ı n s u n d u ğ u d o ğ a l i m k â n l a r İ s t a n b u l ' u n b ü y ü m e v e g e l i ş m e s i n d e ö n e m l i r o l o y n a m ı ş t ı r . Y u k a r ı d a ö z e l l i k l e r i a ç ı k l a n a n ç e ş i t l i s u k a y n a k l a r ı n ı n v a r l ı ğ ı , a k a r s u l a r v e g ö l l e r i n m e v c u d i y e t i b u r a d a . u y g u n ş a r t l a r d a s u p r o b l e m i n i n y a ş a n m a y a c a ğ ı n ı t e l k i n e t m e k t e d i r . U z u n y ı l l a r ı n o r t a l a m a l a r ı n a g ö r e y ö r e y e d ü ş e n y a ğ ı ş m i k t a r ı n ı n ( 5 0 0 - 7 5 0 m m . ) d a y e t e r l i o l d u ğ u n u g ö s ¬ t e r m e k t e d i r . A n c a k , i n s a n ı n b u d o ğ a l ç e v r e n i n i m k a n l a r ı n ı t a h r i p e t m e d e n u y u m i ç i n d e f a y d a l a n m a s ı g e r e k i r . A y r ı c a , İ s t a n b u l ' d a n ü f u s u n a ş ı r ı d e r e c e d e a r t ı ş ı n ı ö n l e m e k . B u n u n i ç i n d e n ü f u s a r t ı ş ı n a s e b e p o l a n s a n a y i t e s i s l e r i , e ğ i t i m k u r u m l a r ı v e s a ğ l ı k k u ¬ r u l u ş l a r ı n ı n s a y ı s ı n ı a r t t ı r m a k v e b u n l a r ı n A n a d o l u s a t h ı n a y a y ı l m a s ı n ı s a ğ ¬ l a m a k . A k a r s u l a r ı n u y g u n y e r l e r i n e z a m a n g e ç i r m e d e n g ö l e t v e b a r a j l a r i n ş a a e t m e k . B ö y l e c e s u t e s i s l e r i n i n s a y ı s ı n ı a r t t ı r m a k . M e v c u t g ö l , g ö l e t v e b a r a j l a r ı n s e v i y e s i n i y ü k s e l t e r e k k a p a s i t e l e r i n i a r t t ı r m a k , G ö l v e b a r a j l a r d a b u h a r l a ş m a y ı a z a l t ı c ı t e d b i r l e r a l m a k , S u t o p l a m a h a v z a l a r ı n ı h e r t ü r l ü k i r l e n m e d e n k o r u m a k . B u r a l a r ı i s k a n a a ç ¬ m a m a k , s a n a y i t e s i s l e r i n e izin v e r m e m e k . H e r t ü r l ü t e k n i k i m k a n l a r ı k u l l a n a r a k g e l e c e ğ e y ö n e l i k b ü y ü k p r o j e l e r i g e r ¬ ç e k l e ş t i r m e k . N i h a y e t s u y u n y e t e r i n c e k u l l a n ı l m a s ı n ı , i s r a f e d i l m e m e s i n i s a ğ l a m a k , g e ¬ r e k m e k t e d i r .

B İ B L İ Y O G R A F Y A D.S.İ. - 1 9 8 6 ; B ü y ü k İ s t a n b u l İ ç m e - K u l l a n m a S u y u T e m i n i P r o j e s i . İ.S.K.İ. - 1 9 9 0 : İ.S.K.İ. Ç a l ı ş m a l a r ı B i l g i l e n d i r m e D o s y a s ı . İ s t a n b u l . İ.S:K.İ. - 1 9 9 0 - 1 9 9 9 : Ç e ş i t l i B i l g i l e n d i r m e B ü l t e n l e r i . S E L Ç U K B İ R İ C İ K , A . - 1 9 9 8 T ü r k i y e H i d r o g r a f y a s ı D e r s N o t l a r ı . ( B a ¬ s ı l m a m ı ş ) İ s t a n b u l . S E L Ç U K B İ R İ C İ K , A . - 1 9 8 9 : T ü r k i y e H i d r o g r a f y a s ı H a r i t a s ı ( 1 / 8 0 0 . 0 0 0 ö l ¬ ç e k l i ) İ s t a n b u l . Y A L Ç I N L A R , İ . - 1 9 7 6 : T ü r k i y e J e o l o j i s i ' n e G i r i ş . İst. Ü n i v . E d . Fak. Yay. n o . 2 0 8 9 İ s t a n b u l . 3 2